«پشه آئدس» برای انتقال دنگی فقط به یک نیش اکتفا نمیکند
یک پشه کوچک میتواند در مدت کوتاهی نقش مهمی در انتقال یک بیماری ویروسی در میان انسانها داشته باشد؛ پشه آئدس، همان ناقلی است که ویروس دنگی را از فردی به فرد دیگر منتقل میکند. این پشه بیشتر در محیطهای شهری و در نزدیکی محل زندگی انسانها دیده میشود و حتی ظرفهای کوچک آب راکد در اطراف خانهها میتوانند به محل مناسبی برای تکثیر آن تبدیل شوند.
آناتک در گفتوگو با دکتر مریم فاضلی، متخصص ویروسشناسی پزشکی، عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی و عضو هیئتمدیره انجمن ویروسشناسی ایران، به بررسی نقش پشه آئدس در انتقال ویروس دنگی و عوامل مؤثر بر گسترش این بیماری پرداخته است. چرا این پشه در انتقال دنگی اهمیت دارد، چه شرایطی احتمال گسترش چرخه بیماری را بیشتر میکند و شناخت رفتار آن چه کمکی به پیشگیری از بیماری میکند؟
مریم فاضلی
دنگی از آن دسته بیماریهایی است که برای گسترش، به ارتباط میان انسان و یک ناقل نیاز دارد؛ بنابراین کنترل بیماری فقط به شناسایی و درمان افراد مبتلا محدود نمیشود و مدیریت ناقل نیز بخش مهمی از آن است. هرچه شرایط برای افزایش و پراکندگی پشه ناقل مناسبتر باشد، کنترل زنجیره انتقال نیز دشوارتر خواهد شد.
در فصلهای گرم، توجه به پشه آئدس بیشتر میشود؛ چراکه تغییرات محیطی و افزایش جابهجایی انسانها میتواند به گسترش گونههای ناقل بیماری در مناطق جدید کمک کند. به همین دلیل، شناخت نقش این پشه و عواملی که چرخه انتقال دنگی را تحت تأثیر قرار میدهند، فقط موضوعی برای متخصصان نیست و میتواند برای برنامههای پیشگیری و سلامت عمومی نیز اهمیت داشته باشد.
پشه آئدس دقیقاً چه نقشی در چرخه انتقال ویروس دنگی دارد و چرا فقط همین نوع پشه مهم است؟
مریم فاضلی: این پشهها به زندگی کنار انسان عادت کردهاند، زیاد در محیطهای شهری رفتوآمد میکنند، در آبهای کمحجم و راکد مثل ظرف زیرگلدان، سطل، لاستیک کهنه و مخازن آب تخمگذاری میکنند
پشههای آئدس (Aedes) بهویژه «آئدس اَجِپتی» (Aedes aegypti) و «آئدس اَلبوپیکتوس» (Aedes albopictus) ناقل اصلی دنگی هستند؛ یعنی ویروس برای اینکه از یک انسان به انسان دیگر منتقل شود، معمولاً به این پشهها نیاز دارد. ماجرا اینطور است که پشه وقتی از خون فردِ مبتلا تغذیه میکند، ویروس وارد بدن پشه میشود، چند روز در بدن پشه تکثیر و به غدد بزاقی آن میرسد، و از آن به بعد پشه با هر نیش میتواند ویروس را همراه بزاق به فرد بعدی منتقل کند.
اینکه چرا بیشتر همین پشهها مهماند، چند دلیل دارد: این گونهها به زندگی کنار انسان عادت کردهاند، زیاد در محیطهای شهری رفتوآمد میکنند، در آبهای کمحجم و راکد مثل ظرف زیرگلدان، سطل، لاستیک کهنه و مخازن آب تخمگذاری میکنند و معمولاً روزها (بهخصوص صبح و عصر) بیشتر نیش میزنند. ضمن اینکه از نظر زیستی هم برای دِنگی سازگارتر هستند و ویروس در بدنشان بهتر به مرحله انتقال میرسد. به همین خاطر کنترل دِنگی بیش از هر چیز وابسته به کاهش محلهای تکثیر Aedes و جلوگیری از نیشزدگی است.
ویروس دنگی در بدن پشه چه مسیری را طی میکند تا به مرحلهای برسد که قابل انتقال به انسان باشد؟
وقتی پشه آئدس از خون یک فرد آلوده تغذیه میکند، ویروس دنگی ابتدا وارد روده میانی پشه میشود. اگر ویروس بتواند در آنجا زنده بماند و تکثیر پیدا کند، از دیواره روده عبور میکند و وارد بدن پشه میشود.
بعد از آن، ویروس به تدریج به بافتهای مختلف پشه میرسد، اما مهمترین مقصدش غدد بزاقی است. وقتی ویروس به بزاق پشه راه پیدا کرد، پشه از آن به بعد میتواند هنگام نیش زدن، ویروس را به فرد بعدی منتقل کند.
پس بهطور خلاصه، ویروس در بدن پشه یک مسیر سه مرحلهای را طی میکند: ورود با خونخواری، تکثیر و عبور از روده، و رسیدن به غدد بزاقی. همین فرایند است که پشه را از یک حشره معمولی به یک ناقل آلوده و منتقلکننده تبدیل میکند.
چه ویژگیهای رفتاری و زیستی در پشه آئدس باعث شده انتقال دِنگی در محیطهای شهری و نزدیک انسانها بیشتر شود؟
مریم فاضلی: پشههای آئدس معمولاً روزها (بهخصوص صبح و عصر) بیشتر نیش میزنند
پشه آئدس به چند دلیل در شهرها و نزدیک انسانها خیلی موفق است و همین باعث میشود انتقال دنگی در محیطهای شهری بیشتر دیده شود. این پشهها معمولاً کنار محل زندگی انسان میمانند و به جای تالابها و آبهای بزرگ، در آبهای کمحجم و راکد مثل ظرف زیرگلدان، سطل و بشکه آب، کولر آبی، لاستیکهای کهنه و هر ظرفی که چند روز آب در آن بماند تخمگذاری میکنند؛ یعنی دقیقاً چیزهایی که در خانهها و حیاطها زیاد پیدا میشود.
از نظر رفتاری هم آئدس اغلب روزها (بهخصوص صبح زود و نزدیک غروب) نیش میزند، بنابراین فقط تکیه کردن به پشهبند شبانه همیشه کافی نیست. علاوه بر این، این پشهها معمولاً چند بار و از چند نفر خون میخورند؛ یعنی یک پشه میتواند در یک دوره کوتاه، چند نفر را نیش بزند و عملاً انتقال را در یک محله سریعتر کند.
در مجموع، زندگی نزدیک انسان، استفاده از منابع آب کوچک شهری برای تکثیر، فعالیت روزانه و نیشزدنهای متعدد، سه ویژگی اصلی هستند که آئدس را به ناقل بسیار مؤثر دِنگی در شهرها تبدیل کردهاند.
چرا شرایط محیطی مثل گرما، رطوبت و فصلها مستقیماً روی جمعیت پشه و شیوع دنگی تأثیر میگذارد؟
چون پشه آئدس و خود ویروس دنگی هر دو به شرایط محیطی وابستهاند و گرما و رطوبت عملاً سرعت چرخه را بالا میبرد. وقتی هوا گرمتر و مرطوبتر میشود، پشهها راحتتر زنده میمانند و سریعتر از تخم به لارو و سپس پشه بالغ تبدیل میشوند، بنابراین تعداد پشهها بالا میرود. بارندگی هم اگر باعث ایجاد آبهای راکد کوچک در اطراف خانهها شود، محلهای بیشتری برای تخمگذاری فراهم میکند.
از طرف دیگر، در هوای گرمتر ویروس داخل بدن پشه هم زودتر به مرحله قابل انتقال میرسد؛ یعنی پشه آلوده سریعتر میتواند ویروس را به انسان منتقل کند. به همین دلیل در فصلهای گرم و مرطوب، هم جمعیت پشه بیشتر میشود و هم احتمال انتقال بالا میرود و در نتیجه موارد دنگی افزایش پیدا میکند.
انتهای پیام/
