آیا سیستم ایمنی بدن از وجود چشم‌ها بی‌اطلاع است

به گزارش خبرگزاری آنا؛ چشم یکی از متفاوت‌ترین محیط‌های بدن از نظر نحوه برخورد با سیستم ایمنی است. جایی که دفاع در برابر عفونت و آسیب باید هم‌زمان با محدود کردن التهاب پیش برود. برخی بخش‌های داخلی چشم به‌دلیل ساختار‌های محافظتی و ویژگی‌های خاص محیط خود، در شرایط عادی تماس محدودی با بسیاری از اجزای سیستم ایمنی دارند و خود بافت‌های چشم نیز مولکول‌ها و سلول‌هایی در اختیار دارند که شدت پاسخ التهابی را کاهش می‌دهند.

دانشمندان این وضعیت را «امتیاز ایمنی» (Immune Privilege) می‌نامند؛ در واقع به معنای وجود یک شبکه پیچیده از سازوکار‌های فعال برای کنترل پاسخ ایمنی است. چشم نه از سیستم دفاعی بدن جداست و نه از دید آن پنهان؛ بلکه پاسخ ایمنی در آن به شکلی متفاوت و بسیار حساب‌شده تنظیم می‌شود.

این تفاوت زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که چشم دچار آسیب جدی شود. در شرایط عادی، بسیاری از ساختار‌های حساس داخل چشم در محیطی قرار دارند که دسترسی عناصر سیستم ایمنی به آن محدود و فعالیت آنها نیز کنترل شده است. اما آسیب جدی یا برخی جراحی‌های داخل چشم می‌توانند این تعادل را برهم بزنند و باعث شوند موادی که معمولاً در معرض مستقیم سیستم ایمنی نیستند، بیشتر در دسترس آن قرار گیرند.

در موارد بسیار نادر، چنین شرایطی می‌تواند با یک واکنش ایمنی شدید همراه شود؛ یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها «افتالمی سمپاتیک» (Sympathetic Ophthalmia) است که می‌تواند پس از آسیب یا جراحی یک چشم، التهاب جدی را در هر دو چشم ایجاد کند. با این حال، حتی این بیماری نیز شاهدی بر این ادعا نیست که سیستم ایمنی «اصلاً نمی‌داند چشم وجود دارد». برعکس، آنچه این بیماری نشان می‌دهد این است که ارتباط میان چشم و سیستم ایمنی وجود دارد، اما این ارتباط معمولاً تحت کنترل بسیار دقیقی قرار دارد.

چرا چشم به چنین تنظیم دقیقی نیاز دارد؟

سیستم ایمنی برای محافظت از بدن به التهاب نیاز دارد. هنگامی که باکتری، ویروس یا عامل آسیب‌زای دیگری وارد بدن می‌شود، سلول‌های ایمنی به محل آسیب یا عفونت می‌روند و مجموعه‌ای از واکنش‌ها را فعال می‌کنند. التهاب در بسیاری از بافت‌ها بخشی ضروری از دفاع بدن است و به از بین بردن عوامل بیماری‌زا و آغاز فرایند ترمیم کمک می‌کند. اما همین واکنش اگر در محیطی مانند چشم بیش از اندازه شدید شود، می‌تواند خود به آسیب منجر شود.

برای دیدن، بسیاری از ساختار‌های چشم باید شفاف و دقیق باقی بمانند. نور باید از بخش‌های مختلف چشم عبور کند و در نهایت به شبکیه برسد؛ لایه‌ای حساس در پشت چشم که اطلاعات نوری را دریافت و به پیام‌های عصبی تبدیل می‌کند. براساس بررسی‌ و مطالعات منتشر شده در «ساینس دایرکت» (Science Direct)، التهاب شدید می‌تواند این نظم ظریف را برهم بزند و عملکرد بینایی را مختل کند. به همین دلیل، چشم صرفاً به یک سیستم دفاعی قوی نیاز ندارد؛ بلکه به سیستمی نیاز دارد که بداند چه زمانی و تا چه اندازه واکنش نشان دهد.

این همان جایی است که مفهوم «امتیاز ایمنی» اهمیت پیدا می‌کند. امتیاز ایمنی به این معنا نیست که سیستم ایمنی در چشم حضور ندارد. بلکه به این معناست که پاسخ‌های ایمنی در این محیط، نسبت به بسیاری از بافت‌های دیگر، تحت محدودیت و تنظیم بیشتری قرار دارند. پژوهش‌های جدید نیز تأکید می‌کنند که امتیاز ایمنی چشم حاصل یک مکانیسم واحد نیست، بلکه نتیجه همکاری چندین سد، سلول و مولکول تنظیم‌کننده است.

یک سد میان خون و داخل چشم

یکی از مهم‌ترین اجزای این سیستم، «سد خونی ـ چشمی» (Blood–Ocular Barrier) است. تعاریف مجله علمی «سای‌تکنال» (SciTechnol) این نام به مجموعه‌ای از ساختار‌های سلولی و عروقی اشاره دارد که ورود بسیاری از سلول‌ها و مولکول‌های موجود در خون به بخش‌های داخلی چشم را کنترل می‌کنند.

در بدن، خون مسیر اصلی جابه‌جایی سلول‌ها و مواد است. بسیاری از سلول‌های سیستم ایمنی نیز در خون گردش می‌کنند و در صورت مشاهده نشانه‌های عفونت یا آسیب، می‌توانند به بافت‌ها وارد شوند. اما در بخش‌هایی از چشم، ارتباط میان جریان خون و بافت داخلی به‌گونه‌ای تنظیم شده است که ورود این عناصر آزاد و بدون کنترل نباشد. این سد البته یک دیوار کاملاً بسته نیست. چشم برای دریافت مواد مورد نیاز خود و حفظ عملکرد طبیعی همچنان با جریان خون ارتباط دارد. مسئله، کنترل این ارتباط است.

یکی از بخش‌های مهم این سازوکار در اطراف شبکیه قرار دارد و «سد خونی ـ شبکیه‌ای» (Blood–Retinal Barrier) نامیده می‌شود. این سد به محدود کردن عبور برخی مواد و سلول‌ها از خون به محیط حساس شبکیه کمک می‌کند. وجود چنین موانعی باعث می‌شود محیط داخلی چشم از تغییرات ناگهانی در ترکیب خون و ورود گسترده عناصر التهابی تا حدی محافظت شود.

قسمت داخلی چشم، التهاب را کنترل می‌کند

اگر تصور کنیم تمام داستان امتیاز ایمنی چشم فقط به وجود یک سد فیزیکی مربوط است، بخش مهمی از واقعیت را از دست داده‌ایم. حتی اگر برخی سلول‌های ایمنی بتوانند وارد محیط چشم شوند، خودِ محیط چشم می‌تواند فعالیت آنها را تحت تأثیر قرار دهد؛ مایعات و سلول‌های داخل چشم حاوی موادی هستند که می‌توانند پاسخ‌های التهابی را کاهش دهند. مطالعات «آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا» (American Academy of Ophthalmology) نشان می‌دهد از جمله این مواد، «فاکتور رشد تغییر‌دهنده بتا» (TGF-β) و برخی مولکول‌های دیگر هستند که در تنظیم فعالیت سلول‌های ایمنی نقش دارند.

همچنین سلول‌های موجود در بافت چشم می‌توانند مولکول‌هایی را بیان یا آزاد کنند که فعالیت سلول‌های ایمنی را محدود می‌کنند. در نتیجه، حتی زمانی که سیستم ایمنی با محیط چشم تماس پیدا می‌کند، الزاماً همان واکنش شدیدی را ایجاد نمی‌کند که ممکن است در یک بافت دیگر رخ دهد.

به بیان دقیق‌تر، چشم برای کنترل التهاب فقط به «کم کردن ورود» سلول‌های ایمنی متکی نیست؛ بلکه در داخل خود نیز شرایطی ایجاد می‌کند که از فعال‌شدن بیش از حد این سلول‌ها جلوگیری شود.

پس آیا بعضی چیز‌های داخل چشم برای سیستم ایمنی ناشناخته‌اند؟

اینجا همان جایی است که فرض «سیستم ایمنی نمی‌داند ما چشم داریم» شکل می‌گیرد؛ اما این عبارت علمی نیست. در داخل چشم موادی وجود دارند که در شرایط طبیعی کمتر در معرض سیستم ایمنی قرار می‌گیرند. برخی از این مواد «آنتی‌ژن» (Antigen) هستند؛ یعنی مولکول‌هایی که سیستم ایمنی می‌تواند آنها را شناسایی کند و در شرایط خاص نسبت به آنها پاسخ نشان دهد.

وقتی می‌گوییم یک آنتی‌ژن چشمی کمتر در معرض سیستم ایمنی قرار دارد، منظور این نیست که سیستم ایمنی هیچ راهی برای شناخت آن ندارد. بلکه تماس، نحوه ارائه و شرایطی که تحت آن سیستم ایمنی با آن مواجه می‌شود، با بسیاری از بافت‌های دیگر تفاوت دارد.

در اینجا مفهوم دیگری به نام «نادیده‌گیری ایمنی» (Immunological Ignorance) مطرح می‌شود. این اصطلاح به شرایطی اشاره دارد که سیستم ایمنی در برابر یک آنتی‌ژن، پاسخ فعال و مخربی ایجاد نمی‌کند؛ نه اینکه لزوماً آن آنتی‌ژن برای همیشه و به‌طور مطلق ناشناخته باقی مانده باشد.

در کنار آن، «تحمل ایمنی» (Immune Tolerance) نیز اهمیت دارد. تحمل ایمنی یعنی سیستم ایمنی می‌تواند یک مولکول یا ساختار را شناسایی کند، اما به‌جای حمله، از ایجاد یک پاسخ مخرب علیه آن جلوگیری می‌کند.

بنابراین، میان «ناشناخته بودن» و «تحمل شدن» تفاوت مهمی وجود دارد. چشم می‌تواند با سیستم ایمنی در ارتباط باشد، اما این ارتباط به‌گونه‌ای تنظیم شود که واکنش مخرب ایجاد نشود.

سیستم ایمنی در چشم کاملاً غایب نیست

یکی از مهم‌ترین اصلاحات علمی در برداشت عمومی از این موضوع جمله «چشم فاقد سیستم ایمنی نیست» است.  در سطح چشم، سلول‌های مرتبط با ایمنی حضور دارند. سطح چشم نیز دائماً با محیط بیرون در تماس است و باید در برابر عوامل بیماری‌زا از خود دفاع کند. قرنیه و ملتحمه، یعنی پوشش‌های سطحی چشم، مجموعه‌ای از سازوکار‌های دفاعی و تنظیمی دارند که هم از ورود عوامل بیماری‌زا جلوگیری می‌کنند و هم التهاب غیرضروری را محدود نگه می‌دارند.

در داخل چشم نیز سلول‌ها و مولکول‌های تنظیم‌کننده وجود دارند. حتی سلول‌های ارائه‌کننده آنتی‌ژن، یعنی سلول‌هایی که مواد بیگانه یا آسیب‌دیده را به سیستم ایمنی معرفی می‌کنند، در زیست‌شناسی ایمنی چشم نقش دارند.

بنابراین، برداشت درست از این وضعیت، نامرئی بودن چشم برای سیستم ایمنی نیست؛ بلکه چشمی است که سیستم ایمنی در آن حضور دارد، اما فعالیتش تحت کنترل شدیدتری قرار گرفته است. 

اگر چشم آسیب ببیند چه اتفاقی می‌افتد؟

در یک آسیب نافذ چشم، ممکن است ساختار‌های داخلی چشم پاره شوند و برخی مواد یا آنتی‌ژن‌هایی که در شرایط معمول دسترسی محدودی به سیستم ایمنی دارند، در شرایطی متفاوت قرار بگیرند. هم‌زمان، خودِ آسیب بافتی نیز پیام‌هایی ایجاد می‌کند که سیستم ایمنی را فعال می‌کنند. آسیب سلولی می‌تواند باعث آزادشدن موادی شود که به بدن اعلام می‌کنند بافت صدمه دیده است. در نتیجه، محیطی که پیش از آن التهاب را محدود می‌کرد، ممکن است به سمت یک پاسخ التهابی فعال‌تر حرکت کند.

این نکته مهم است که چنین اتفاقی به‌طور معمول رخ نمی‌دهد و آسیب چشم به‌خودی‌خود به معنای حمله سیستم ایمنی به چشم نیست. 

چرا واکنش ایمنی باید در چشم محدود باشد؟

در چشم، التهاب بیش از اندازه می‌تواند هزینه سنگینی داشته باشد. سیستم ایمنی باید بتواند با عفونت و آسیب مقابله کند؛ اما اگر این دفاع بیش از حد گسترده شود، ممکن است خودِ بافت سالم نیز آسیب ببیند.

این مسئله در شبکیه اهمیت ویژه‌ای دارد. بسیاری از سلول‌های عصبی شبکیه ظرفیت محدودی برای بازسازی دارند. بنابراین، التهاب شدید در این بخش می‌تواند پیامد‌هایی داشته باشد که صرفاً یک التهاب موقت نیست و ممکن است به اختلال پایدار در عملکرد بینایی منجر شود.

یک سوءبرداشت قدیمی، یک واقعیت پیچیده‌تر

عبارت «سیستم ایمنی نمی‌داند چشم وجود دارد» برای توضیح یک واقعیت علمی پیچیده، بیش از حد ساده شده است. این جمله شاید از این واقعیت سرچشمه گرفته باشد که برخی آنتی‌ژن‌های چشمی در شرایط عادی کمتر در دسترس سیستم ایمنی هستند. همچنین برخی مسیر‌های ارتباطی میان چشم و سیستم ایمنی، به‌ویژه در بخش‌های داخلی چشم، با سایر بافت‌ها متفاوت‌اند.

اما تحقیقات نشان داده‌اند که چشم نه از سیستم ایمنی جداست و نه یک منطقه کاملاً ممنوعه برای سلول‌های ایمنی محسوب می‌شود. در واقع، چشم از چند لایه محافظت برخوردار است؛ ساختار‌های فیزیکی که ورود برخی عناصر را محدود می‌کنند، محیط شیمیایی و سلولی که التهاب را مهار می‌کند و سازوکار‌هایی که می‌توانند پاسخ ایمنی را به سمت تحمل و کنترل بیشتر هدایت کنند.

چشم پنهان نیست؛ پاسخ ایمنی در آن تنظیم شده است

سیستم ایمنی می‌داند چشم وجود دارد، اما چشم محیطی با تنظیم ایمنی ویژه دارد که دسترسی و شدت پاسخ ایمنی را محدود می‌کند تا التهاب، خود به عامل آسیب به بینایی تبدیل نشود. این تفاوت کوچک در بیان، از نظر علمی بسیار مهم است.

گفتن اینکه «سیستم ایمنی چشم را نمی‌شناسد» این تصور را ایجاد می‌کند که چشم کاملاً از سیستم دفاعی بدن جداست؛ در حالی که واقعیت برعکس است. چشم با سیستم ایمنی ارتباط دارد، از آن کمک می‌گیرد و هم‌زمان فعالیت آن را کنترل می‌کند.

به همین دلیل، «امتیاز ایمنی» را نباید به معنای مصونیت کامل یا نامرئی بودن چشم دانست. این اصطلاح بیشتر به یک وضعیت تنظیم‌شده و کنترل‌شده اشاره دارد؛ وضعیتی که در آن بدن تلاش می‌کند از یک طرف چشم را در برابر عوامل بیماری‌زا محافظت کند و از طرف دیگر اجازه ندهد واکنش دفاعی خودش به ساختار‌های حساس بینایی آسیب بزند؛ پس چشم از سیستم ایمنی پنهان نیست؛ چشم در برابر التهاب بیش از حد محافظت شده است.