اسم ماکان به گوش شما و دوستانتان نخورده است!؟
درسهایی از جویشگر بایدو برای طراحی یک موتور جستوجوی قدرتمند ایرانی
این روزها و سالها در عصری که دادهها به عنوان نفت جدید و زیرساختهای جستوجوگر به عنوان خطوط لوله استراتژیک این ثروت شناخته میشوند، سلطه غولهای فناوری اطلاعات بر جریان دانش، تهدیدی وجودی برای حاکمیت ملی کشورها محسوب میشود. در این میان چین با تکیه بر موتور جستوجوگر بومی «بایدو» وابستگی خود به غرب را قطع کرده و مدلی منحصربهفرد از یک زیستبوم دیجیتال مستقل و قدرتمند را خلق کرده است.
ما در ادامۀ این گزارش به روایت تاریخچه، ویژگیها، قدرت نفوذ و مهمتر از همه، کارکرد راهبردی بایدو در شرایط بحران و جنگ میپردازد و به این پرسش اساسی پاسخ میگوید که چرا کشوری مانند ایران، ناگزیر از الگوبرداری از این مدل برای دستیابی به «اقتصاد مقاومتی دیجیتال» است.
بایدو موتور جستوجوی غالب چین شد
داستان بایدو، روایت کلاسیک «کارآفرینی در عصر دیجیتال» با مختصات چینی است. رابین لی، همبنیانگذار و مدیرعامل فعلی، در سال ۲۰۰۰ و درست در اوج حباب داتکام، این شرکت را در پکن تأسیس کرد.
نقطه عطف در مسیر این شرکت، یک نوآوری فنی بنیادین بود. لی که پیشتر در شرکت اینفوسیک در آمریکا سابقه کار داشت، الگوریتم «رنک دکس» را توسعه داد که مفهومی مشابه پیجرنک گوگل، اما با تمرکز بر تحلیل ساختار لینکها داشت. این الگوریتم که در چین به ثبت رسید، هسته اصلی قدرت بایدو شد.
برخلاف بسیاری از همتایان غربی که درهای ورود به بازار چین برایشان باز بود، گوگل به دلیل سیاستهای سانسور و الزامات فیلترینگ داخلی، همواره با چالش مواجه بود. با این حال، سقوط گوگل در چین یک حادثه ناگهانی نبود، بلکه نتیجه یک فرایند هدفمند برای تقویت «حاکمیت سایبری» بود. از سال ۲۰۱۰ به بعد، با خروج تدریجی سرویسهای گوگل از سرزمین اصلی، بایدو فرصت یافت تا خلاء ایجاد شده را نه صرفاً با یک محصول مشابه، بلکه با سرویسی کاملاً بومیشده پر کند.
آمارهای بینالمللی گویای این تسلط است؛ بر اساس گزارش جئو تارگتلی در سال ۲۰۲۶، بایدو با اختلاف با سهم ۵۴.۳۶ درصدی از بازار موبایل و رایانههای رومیزی چین، قاطعانهترین سلطه را در میان موتورهای جستوجوی محلی جهان دارد. این رقم در برخی ماههای سال ۲۰۲۶ بر اساس دادههای ریسرچ تولز به بیش از ۶۲ درصد نیز رسیده است.
پشت پرده «اژدها»؛ شرکت مادر و اکوسیستم همهجانبه
بایدو تنها یک کادر جستوجو نیست، بلکه هلدینگی فناورانه است که در بورس هم با نماد بیدو فعالیت دارد. مدل درآمدی این شرکت، مشابه گوگل، عمدتاً مبتنی بر «پرداخت به ازای کلیک» در تبلیغات است، اما مقیاس و عمق آن بسیار متفاوت عمل میکند. گزارش جدید کمیسیون اروپا از شبکه بایدو نشان میدهد که این شرکت با تکیه بر سرویس «یونیون بایدو» و هوش مصنوعی مولد، نرخ تبدیل تبلیغات را در تجارت الکترونیک تا ۱۳۱ درصد افزایش داده است.
شرکت مادر بایدو امروز به چیزی فراتر از یک موتور جستوجو تبدیل شده است. این شرکت با سرمایهگذاری عظیم در هوش مصنوعی، خودروهای خودران و محاسبات ابری، به دنبال تعریف استانداردهای عصر بعدی اینترنت است. بر اساس جدیدترین اطلاعیه منتشر شده در چاینا دیلی (۲۲ ژانویه ۲۰۲۶)، بایدو جدیدترین نسخه از چتبات هوش مصنوعی خود به نام «ارنی بات ۵.۰» (ون شین یی یان) را با معماری «تماموجهی بومی» عرضه کرده است. این مدل با ۲.۴ تریلیون پارامتر، توانایی درک و تولید همزمان متن، تصویر، صدا و ویدئو را دارد.
فراتر از یک خط جستوجو
بایدو با ارائه بیش از ۵۰ سرویس جانبی، به یک «ابربرنامک» تبدیل شده است که نیاز روزمره یک شهروند چینی را پوشش میدهد. نقشه و مسیریابی با عنوان «نقشههای بایدو» به عنوان جایگزین بومی گوگل مپ، با قابلیت دید سهبعدی و اطلاعات ترافیک لحظهای عمل میکند. سرویس ابر و ذخیرهسازی با نام «وانپان بایدو» یک سرویس ذخیرهسازی ابری با نفوذی بیش از ۸۰ درصد در میان کاربران چینی است که برای اشتراک فایلهای حجیم ضروری محسوب میشود.
دانشنامه «بایکه بایدو» به عنوان رقیب مستقیم ویکیپدیا عمل میکند و محتوای آن با سیاستهای فرهنگی و دولتی چین هماهنگ است. سکوی پاسخگویی هوشمند «ژیدائو بایدو» یکی از بزرگپایگاههای داده محتوای تولیدشده توسط کاربر در جهان به شمار میرود. همچنین سرویس خودروهای خودران «آپولو گو» که در قراردادی تاریخی با اوبر در آوریل ۲۰۲۶ وارد مشارکت جهانی شده است، هزاران خودروی بدون راننده را در خیابانهای دبی، ابوظبی و ۱۵ شهر دیگر جهان به کار گرفته است.
فراتر از مرزها؛ نفوذ بایدو در جهان و کاربران غیرچینی
هرچند هسته اصلی کاربران بایدو در چین مستقر است، اما ردپای آن در خارج از مرزهای این کشور نیز قابل مشاهده است. برخلاف تصور رایج که بایدو را صرفاً یک پدیده محلی میداند، دادههای آماری جدید از آمارهای رسمی بایدو (۲۶ آوریل ۲۰۲۶) نشان میدهد که این موتور جستوجو در میان جوامع چینیتبار و محققان چینشناس در سراسر جهان طرفداران جدی دارد.
رتبهبندی جهانی بازدیدکنندگان وبسایتهای بایدو نشان میدهد که ایالات متحده آمریکا با بیش از ۵۹۶ بازدیدکننده منحصربهفرد ثبتشده در آمار روزانه، بیشترین کاربران غیرچینی بایدو را در خود جای داده است که این امر عمدتاً به دلیل حضور آکادمیک قوی محققان چینی در دانشگاههای آمریکاست. تایلند و ویتنام با پذیرش بالای ۱۰۲ و ۱۰۵ بازدیدکننده، به ترتیب رتبههای دوم و سوم را دارند که نشاندهنده نفوذ فرهنگی و تجاری چین در جنوب شرق آسیا (آسهآن) است. مالزی و سنگاپور نیز به دلیل حضور جوامع چینی جنوب شرق آسیا، به طور طبیعی از زیرساختهای بایدو استفاده میکنند.
دلایلی که چینیها را قانع به عبور از گوگل کرد
سؤال اصلی اینجاست: چرا با وجود دسترسی نسبی به فناوریهای غربی از طریق ویپیان، مردم چین همچنان بایدو را انتخاب میکنند؟ پاسخ در ۳ مؤلفه کلیدی نهفته است. نخست، برتری زبانی و فنی (ام.ای. سی.ای)؛ گوگل در درک ساختار جملات پیچیده و مبهم چینی ضعیف عمل میکند. زبان چینی فاصله بین کلمات ندارد و «تکواژها» معنای لغات را تغییر میدهند. مقاله تخصصی مدیاوان در سال ۲۰۲۶ تأکید میکند که «برخلاف گوگل، خزنده بایدو برای پردازش جاوااسکریپت و محتوای پویا ضعیف است، اما در مقابل، درک فوقالعادهای از ابرمتنهای ساده و ساختار هیرارشی زبان چینی دارد». به عبارت ساده، بایدو «چینیفکر میکند» در حالی که گوگل محتوا را ترجمه میکند. دوم، هماهنگی فرهنگی و دولتی؛ سرویسهای بایدو با استانداردهای دولت چین (مانند اخذ مجوز آیسیپی) کاملاً هماهنگ است و این به معنای سرعت بالاتر و ثبات بیشتر نسبت به سرورهای خارجی است. سوم، زیستبوم بسته؛ چینیها برای سفارش آنلاین غذا، خرید بلیط قطار، یا پرداخت قبوض نیازی به خروج از اپ بایدو ندارند؛ این یک مزیت رقابتی کشنده نسبت به گوگل است که صرفاً یک جعبه جستوجو غیر بومی باقی مانده است.
تفاوتهای ماهوی بایدو و گوگل
امروز در رقابت فنی، تفاوتهای اساسی میان بایدو و گوگل در چند محور کلیدی قابل بررسی است. در زمینه پردازش جاوااسکریپت، بایدو عملکردی محدود و ضعیف دارد و صفحات وب ناگزیرند از ساختار ساده و مبتنی بر اچتیامال ایستا استفاده کنند تا توسط خزنده بایدو به درستی ایندکس شوند. در مقابل، گوگل در این زمینه بسیار پیشرفته و سازگار با فریمورکهای مدرن مانند ریاکت و ویو. جیاس عمل میکند.
بایدو از نظر ساختار یوآرال، بایدو آدرسهای ایستا و تمیز را ترجیح میدهد، در حالی که گوگل انعطافپذیری بالایی در برابر پارامترهای پویا از خود نشان میدهد. وزن متاتگها در الگوریتم رتبهبندی بایدو بسیار بالا و تأثیرگذار است، اما گوگل تأثیر مستقیم کمی برای آنها قائل است و بیشتر به نرخ کلیک اهمیت میدهد. در موضوع میزبانی (هاست)، بایدو اولویت آشکاری برای هاستهای محلی مستقر در چین و دامنههای داتسیان قائل است، در حالی که گوگل سرعت جهانی را بدون اولویت جغرافیایی خاصی ارزیابی میکند. مهمتر از همه، هسته مدل فکری این دو موتور جستوجو با هم تفاوت بنیادین دارد: بایدو بر «دانش محلی» و «ساختار سلسلهمراتبی» زبان چینی تمرکز کرده است، اما گوگل بر «معناشناسی» و «درک نیت ذهنی» کاربر تکیه دارد.
تسلیح دادهها در میدان نبرد فرضی
حالا میخواهیم به یک سوال مهم پاسخ دهیم؛ اگر جنگی میان آمریکا و چین رخ دهد، داشتن موتور جستجویی مانند بایدو چه مزیتی خلق میکند؟ پاسخ در مفهوم «مدیریت صحنه نبرد» نهفته است. چشم بایدو، ناوبر جنگ است؛ در شرایط جنگی، هر ثانیه تأخیر در شناسایی موقعیت دشمن یا بهروزرسانی نقشههای عملیاتی میتواند فاجعهبار باشد. گوگل مپ و خدمات وابسته به جیپیاس آمریکا در جنگ احتمالی، یا خاموش میشوند یا اطلاعات نادرست ارائه میکنند. بایدو با سرویس «نقشههای بایدو» و سکوی خودروهای خودران «آپولو»، زیرساخت ناوبری مستقل چین را فراهم کرده است.
پنتاگون در جولای ۲۰۲۵ (طبق اسناد وزارت دفاع آمریکا - پنتاگون) رسماً بایدو را به همراه علیبابا و تنسنت در فهرست ۱۲۶۰اچ که نهادهای کمککننده به ارتش چین هستند، قرار داد. هرچند بایدو این اتهام را رد میکند و جالب است پنتاگون که خود از هر ابزاری را به عنوان سلاح استفاده میکند، از جمله مدلهای هوش مصنوعی که طی جنگ افروزیهای اخیرش به شدت در جنگ درگیر بودهاند، به سایر کشورها اتهام میزند!
چرا ایران به یک «بایدو ایرانی» نیاز حیاتی دارد؟
تجربه ناموفق موتورهای جستوجوی ایرانی نظیر «پارسجو» یا «یوز» که در گذشته به برخی دلایل عدم موفقیت کامل آنها پرداختهایم، به وضوح نشان میدهد که صرفاً «کپیبرداری ظاهری» از گوگل یا بینگ محکوم به شکست است. کشورهایی مانند ایران میتوانند الگوهای زیر را از بایدو بیاموزند. نخست، محوریت هوش مصنوعی بومی؛ بایدو موفق شد، چون از روز اول روی «زبان چینی و الگوریتم رنک دکس» سرمایهگذاری کرد، نه ترجمه گوگل. ایران نیز برای موفقیت نیاز به ایجاد «مدل زبانی بزرگ فارسی» دارد که نیمفاصلهها، املا و خطچینهای پیچیده خط فارسی را درک کند. دوم، ایجاد اکوسیستم، نه صرفاً ابزار؛ یک موتور جستوجو زمانی موفق میشود که به «دروازه خدمات ملی» تبدیل شود، در حقیقت یک موتور جستوجوی بومی موفق باید منطبق بر نیازهای کاربران همان کشور باشد و مزیتهای رقابتی ارائه دهد که سرویس خارجی قادر به ارائه آن نباشد.
بایدو به مردم چین اجازه میدهد که کارت بانکی بگیرند، فیلم ببینند یا پزشک پیدا کنند. در ایران، موتور جستوجوی بومی باید به «ابربرنامک» متصل به سامانههای دولت هوشمند (مانند سامانه مودیان مالیاتی، سازمان ثبت احوال و سلامت الکترونیک) تبدیل شود. سوم، حفظ کاربر کلیدی در خارج از کشور؛ بایدو با پشتیبانی از جوامع دور از وطن، از «هنجارگذاری فرهنگی» خود محافظت میکند.
یک موتور ایرانی باید به عنوان ابزار هویتی برای فارسیزبانان جهان (در افغانستان، تاجیکستان و دور از وطنهای غربی) معرفی شود. چهارم، مدیریت بحران و دفاع سایبری؛ در صورتی که تحریمها یا حملات سایبری، دسترسی ایران به سرورهای گوگل یا مایکروسافت را قطع کند (همانطور که در گذشته قطعی اینترنت رخ داد)،
فقدان یک موتور جستوجوی بومی به معنای «قطع کامل درخت دانش» خواهد بود. به گزارش وزارت بازرگانی آمریکا (سال ۲۰۲۶)، این کشور به دنبال محدودیتهای سختگیرانهتری برای ارائه خدمات ابری به «کشورهای تحت تحریم» است. بایدو نشان داد که میشود یک «دایره حفاظتی» برای اطلاعات ملی ایجاد کرد.
چرخش تاریخی قدرت
بایدو امروز نه فقط یک موتور جستوجو، که نماد «قدرت نرم سختافزاری» چین است. با ارزش بازار حدود ۴۰ میلیارد دلار و درآمد سالانه بیش از ۲۰ میلیارد دلار از محل تبلیغات و سرویسهای ابری، این شرکت به یکی از قطعات اصلی ماشین «رؤیای چین» تبدیل شده است.
پنتاگون که بایدو را تهدیدی برای امنیت ملی خود میداند، به خوبی آگاه است که در جنگ آینده، برنده میدانی است که «موتور جستوجوی خاک خودش را» داشته باشد. برای جمهوری اسلامی ایران، در آستانه ورود به «عصر هوش مصنوعی»، فقدان چنین زیرساختی به معنای وابستگی و ناامنی راهبردی است و نیاز به چاره اندیشی برای این نیاز وجود دارد.
انتهای پیام/
