اسپانیا و انحصارزدایی مخابراتی آن، الگویی برای آیندۀ ارتباطات ایران است

وقتی سخن از پیشرفت در صنعت مخابرات به میان می‌آید، بسیاری از نگاه‌ها به سوی آمریکای شمالی یا شرق آسیا خیره می‌شود. اما تجربه اسپانیا در نیمه دوم دهه ۲۰۲۰ میلادی، روایتی متفاوت و درخور تامل ارائه می‌دهد. این کشور که روزگاری با معضلات بیکاری و رکود اقتصادی دست و پنجه نرم می‌کرد، امروز به یکی از پیشتازان زیرساخت فیبرنوری در قاره سبز تبدیل شده است.

بررسی مدل اسپانیایی برای ایران، یک مطالعه موردی فنی و تطبیقی برای جهش از سرعت‌های پایین به افق‌های پهنای‌باند مدرن است. گزارش آناتک، با استناد به آمار‌های رسمی نهاد ناظر بازار و رتبه‌بندی‌های بین‌المللی، تصویری شفاف از میدان رقابت ۵ اپراتور بزرگ این کشور، میزان خوداتکایی‌شان و کیفیت واقعی سرویس‌دهی به ۴۸ میلیون شهروند اسپانیایی ارائه می‌دهد.

سلطه سه قطب بزرگ و ظهور یک شگفتی‌ساز رومانیایی

بازار مخابرات اسپانیا در سال ۲۰۲۵ شکلی اولیگوپولی یافته که در آن سه نام آشنا سهم‌گزار عمده درآمد‌ها هستند. بر اساس آخرین داده‌های منتشر شده توسط کمیسیون ملی بازار‌ها و رقابت اسپانیا در مارس ۲۰۲۶ که مربوط به سه ماهۀ چهارم ۲۰۲۵ است، اپراتور‌های مووی‌استار، وُدافون و مَس‌اُرِنج در مجموع ۸۲ درصد از درآمد‌های خرده‌فروشی این بخش را در اختیار دارند.

روایت جذاب این بازار، ظهور یک رقیب کم‌هزینه و پرنفوذ با ریشه‌های رومانیایی به نام دیجی است. دیجی با استراتژی قیمت‌گذاری تهاجمی، نه تنها سهم خود را به سرعت افزایش داده، بلکه استاندارد‌های تازه‌ای در ارائه خدمات با حداکثر سرعت تعریف کرده است. بر اساس سهم از تعداد خطوط (نه درآمد)، این ۴ اپراتور بزرگ، یعنی مووی‌استار، مَس‌اُرِنج، وُدافون و دیجی، مالکیت ۹۳.۷ درصد از کل خطوط پهنای باند ثابت و سهمی معادل ۹۶.۳ درصد از خطوط تلفن همراه را در اختیار دارند. این ارقام نشان می‌دهد که بازار اسپانیا علیرغم تنوع اسمی، در عمل در اختیار ۴ بازیگر قدرتمند است.

البته در قیمت‌گذاری باید رقابت به نحوی باشد که بازار یله و رها نشود، به نحوی که اگر اپراتوری سرمایۀ زیادی داشت، مدتی با فروش بسیار ارزان قیمت، سایر رقبا را نابود کند و یکه‌تاز بازار شود. به همین جهت در ایران براساس مصوبات کمیسیون تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، اپراتورها موظف هستند که قیمت بسته‌های خود را در بازۀ عدد خاصی ارائه کنند.

البته در کشور ما اقدام سیاستی دیگری باعث شده که حتی اپراتورها در همان بازۀ قیمتی هم امکان قیمت‌گذاری نداشته باشند، وفق مقررات فعلی هر بستۀ غیر تشویقی، عمومی و مستمری که بناست در اختیار همۀ کاربران قرار بگیرد، پیش از عرضه باید تأیید رگولاتوری را بگیرد، هرچند در این خصوص اختلاف نظرهای مهمی میان کارشناسان وجود دارد و بسیاری از آن‌ها معتقدند که سطح دخالت وزارت ارتباطات باید کمتر از این باشد، با این وجود گروهی از کارشناسان هم اعتقاد دارند که این کنترل قیمتی باید وجود داشته باشد.

اپراتور پنجم و بافت درآمدی، تفاوت حق اشتراک با فروش حجم

پنجمین اپراتور بزرگ بازار، عمدتاً جَزتل است که اکنون بخشی از گروه اُرِنج درآمده و برند آن در تثبیت جایگاه مَس‌اُرِنج نقش دارد. نکته کلیدی در اقتصاد این اپراتورها، سهم غالب خدمات «داده» از سفره درآمدی آنهاست. با حذف تدریجی درآمد‌های سنگین از مکالمات سنتی، امروز سرویس‌های دیتا و پهنای باند، موتور اصلی درآمدزایی در اسپانیا محسوب می‌شوند.

مدل فروش در اینترنت ثابت بر پایه سرعت است، کاربران اسپانیایی برای دریافت سرعت مشخصی مانند ۳۰۰ مگابیت یا ۱ گیگابیت بر ثانیه ماهیانه مبلغ ثابتی می‌پردازند و خبری از نگرانی از اتمام مگابایت نیست. در بخش همراه نیز اگرچه بسته‌های حجمی رایج است، اما رقابت بر سر ارائه حجم بالای داده با سرعت نسل پنجم شکل گرفته است.

مصوبات کمیسیون تنظیم مقررات ایران هم تأکید بر روش مشابهی دارد، ولی اتخاذ سیاست‌هایی مانند حجم مصرف منصفانه با اعداد نامتناسب نسبت به میانگین مصرف ایرانی‌ها سبب می‌شود که در عمل ما شاهد استمرار همان فروش معیوب حجمی در ایران باشیم.

مهمترین معضل چنین روش عرضه‌ای این است که اپراتور شرطی می‌شود و ضمن استفاده از روش‌های گوناگون، نظیر تبلیغات تلاش می‌کند تا کاربر خود را قانم کند که حجم بیشتری بخرد و استفاده کند، موضوعی که سبب می‌شود تا کیفیت محتوا در اولویت اصلی نباشد.

فیبرنوری فناوری مسلط بازار اسپانیا

اگر شبکه ثابت ایران و اسپانیا را مقایسه کنیم، بزرگترین تفاوت در تکنولوژی دسترسی به شبکه دیده می‌شود. اسپانیا یکی از موفق‌ترین پروژه‌های جایگزینی کابل‌های مسی با فیبرنوری تا سر خانه را اجرا کرده است. آمار‌های پایان سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که ۹۱.۱ درصد از کل اتصالات پهنای باند ثابت در این کشور مبتنی بر فیبرنوری است. 

همچنین از مجموع ۱۹.۶ میلیون اتصال فعال اینترنت ثابت، ۱۹.۱ میلیون اتصال دارای سرعت بالای ۱۰۰ مگابیت بر ثانیه هستند و از این میان، ۸ میلیون خط از سرعت ۱ گیگابیتی برخوردارند. 

پوشش فیبرنوری اسپانیا دیگر محدود به شهر مادرید یا بارسلونا نیست. بر اساس گزارش تحول دیجیتال اتحادیه اروپا در ژوئن ۲۰۲۵، ۹۵ درصد از جمعیت اسپانیا تحت پوشش شبکه فیبرنوری قرار دارند و این رقم در مناطق روستایی نیز به ۸۴ درصد می‌رسد. در عمل، امکان اتصال حدود ۴۵ میلیون نفر از مردم این کشور به فیبرنوری وجود دارد و همان‌طور که اشاره شد، بیش از ۱۷.۷ میلیون خط فعال اینترنتی مبتنی بر فیبرنوری است.

طرح برگردان فیبرنوری توسط مخابرات نیز از آبان سال گذشته در کشور ما به طور رسمی شروع شده است، هرچند پیشامدهایی نظیر حوادث دی‌ماه و حالا جنگ تحمیلی سوم سبب شده است که سرعت تغییر فناوری به خصوص در شهرهایی که بیشتر درگیر جنگ هستند، در برهه‌هایی تحت تأثیر قرار گیرد.

هرچند تغییر فناوری به طور کلی کاری ضروری و مهم برای پایداری شبکۀ ایران است، ولی همین جنگ تحمیلی سوم تا اینجا نشان داده‌ است که تمرکززدایی و دوری از انحصار چقدر برای کشور واجب است، برای مثال اگر بنا بود که ایران برای هر استان یک نیروگاه برق بزرگ بسازد و شبکۀ را متمرکز کند، شک نکنید، رئیس جمهور متجاوز آمریکا بیشتر برای اجرای تهدیدات ضدانسانی خود تحریک می‌شد؛ چرا که کار آسان تری داشت، ولی همین تمرکز زدایی و فعال کردن صدها نیروگاه برق، امکان عملیاتی کردن تهدیدات حیاتی را برای متجاوزین کاهش داده است.

عرصۀ ارتباطات هم متفاوت نیست، کسی منکر نمی‌شود که سهم مخابرات در زیست‌بوم فعلی اینترنت ثابت کشور بیشتر است، ولی وزارت ارتباطات نباید اسناد بالادستی توسعۀ شبکه از جمله الزام به توسعۀ حداقل دو شبکۀ موازی ارتباطی در نقاط مختلف کشور را نادیده بگیرد.

ایران برخلاف اسپانیا هیچ نیازی به ورود اپراتورهای غیر بومی هم ندارد و اکنون ۱۰ اپراتور کشور، مجوز توسعۀ شبکۀ فیبرنوری (پروانۀ یکپارچۀ خدمات ارتباطی) دارند که وزارت ارتباطات می‌تواند با بهره‌گیری از همین ظرفیت و پیگیری تکالیف برنامۀ توسعۀ هفتم، توسعۀ حداقل ۲ شبکۀ موازی فیبرنوری در هر شهر را دنبال کند، در حال حاضر هم که شرایط سکوت نظامی در صحنۀ نبرد جاری است، بسیج ظرفیت همۀ اپراتورها و دولت نتایج ملموس‌تری خواهد داشت، از طرفی تاب‌آوری خدمات پایۀ مبتنی بر شبکه را افزایش خواهد داد.

وابستگی سخت‌افزاری پاشنۀ آشیل شبکۀ مخابراتی اسپانیا

اسپانیا با تمام پیشرفت‌های زیرساختی، همچون بسیاری از کشور‌های اروپایی در زنجیره تأمین تجهیزات فعال شبکه (نظیر روترها، سوئیچ‌ها و تجهیزات هسته شبکه) تقریباً ۰ درصد تولید داخلی دارد. بر اساس تحلیل‌های مؤسسه ۶دبلیو ریسرچ، بازار تجهیزات مخابراتی اسپانیا کاملاً به واردات وابسته است و غول‌هایی مانند نوکیا، هوآوی، اریکسون و زد تی‌ای تأمین‌کنندگان اصلی نسل پنجم و فیبرنوری در این کشور هستند.

البته اسپانیا در زمینه خدمات ساخت الکترونیک دارای توانمندی است؛ شرکت‌هایی مانند فلکسترونیکس و جابیل کار مونتاژ برد‌های مدارچاپی و مودم‌های نهایی را در داخل اسپانیا انجام می‌دهند. این تجربه به عنوان یک الگوی ممکن برای کشور‌هایی با وابستگی تأمین‌کننده خارجی قابل توجه است.

نرخ نفوذ اینترنت در اسپانیا بسیار بالا است. در پایان سال ۲۰۲۴، ضریب نفوذ پهنای باند ثابت ۳۹.۲ درصد (نسبت تعداد خطوط به جمعیت) ثبت شده که با توجه به خانواده‌محور بودن اشتراک‌ها، رقمی قابل قبول است. در بخش همراه، تعداد خطوط اینترنتی سیار از ۵۵ میلیون خط فراتر رفته که نشان از نفوذ بسیار بالای گوشی‌های هوشمند دارد.

رشد ترافیک دیتا در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال قبل ۱۸.۲ درصد افزایش یافته و سهم ترافیک ویس (مکالمه صوتی سنتی) روز به روز در حال کوچک‌تر شدن است و عملاً جای خود را به پیام‌رسان‌های مبتنی بر داده داده است. رقابت سنگین بر سر مشترک، حاشیه سود اپراتور‌های اسپانیایی را بسیار نازک کرده، اما کیفیت نهایی خدمات را برای کاربر نهایی به سطح بالایی رسانده است.

گذر از کابل مسی به فیبرنوری برای آیندۀ ارتباطات ایران ضروری است

بازار مخابرات اسپانیا در سال ۲۰۲۶ الگویی واقع‌گرایانه از «بازار رقابتی تنظیم‌شده» را ارائه می‌دهد. کشوری که نه تولیدکننده بزرگ تجهیزات است و نه غول نرم‌افزاری، توانسته با سرمایه‌گذاری هدفمند روی فیبرنوری و نهاد تنظیمگر کارآمد که به بازیگرانی مثل دیجی اجازه رشد می‌دهد، به میانگین سرعتی دست یابد که در سطح پیشرفته اروپا قرار می‌گیرد.

این گزارش برای فعالان صنعت مخابرات ایران، نشان می‌دهد که مسیر «واگذاری کابل مسی به تاریخ» و جایگزینی آن با فیبرنوری (پروژه ملی فیبرنوری منازل و کسب‌وکارها) یک انتخاب راهبردی است. رمز موفقیت در این مسیر، نه انحصار، بلکه گشودن فضا برای رقبای چابک و قیمت‌گذاری شفاف بر مبنای سرعت ارزیابی می‌شود.