ریشههای دندانپزشکی در ایران؛ از جندیشاپور تا شاهکارهای پزشکان مسلمان
به مناسبت روز دندانپزشک، بر آن شدیم تا نگاهی به ریشههای دندانپزشکی در ایران باستان و دوران اسلامی پس از آن داشته باشیم. «آناتک» در این گزارش، برگرفته از منبعی ارزشمند یعنی کتاب «سیری در تاریخ دندان پزشکی ایران از گذشته تا معاصر» نوشته دکتر اسماعیل یزدی و نیز اشاراتی از دو مقاله از مجله «اخلاق و تاریخ پزشکی» و نیز کتاب «از جندیشاپور تا دانشگاه تهران»، نوشته دکتر احمدرضا خضری تاریخچهای غنی از دانش دندانپزشکی در تمدن ایرانی را به تصویر میکشد.
ریشههای باستانی دندانپزشکی
جستوجو در اعماق تاریخ، ما را به دوران باستان و تمدنهای اولیه رهنمون میسازد. دکتر یزدی در کتاب خود بیان میکند: «به احتمال قوی، مسائل دندانپزشکی و درد دندان و برخورد با آن مانند دردهای دیگر از همان آغاز پیدایش بشر وجود داشته است».
شواهد باستانشناسی حکایت از آن دارد که انسانها از دیرباز با مشکلات دندانی روبهرو بودهاند و به دنبال راهحلهایی برای آن بودهاند. در همین راستا دکتر یزدی مینویسد: «در بررسیهای باستان شناسی، جمجمهای یافت شده است که دیرینگی آنرا هفتاد هزار سال تخمین زدهاند و در آن آثاری از بیماریهای فک و دهان و دندان مشاهده کردهاند. این موضوع میرساند که ابتلا به بیماریها هماهنگ با شرایط ویژه زیستی برای بشر در دورانهای مختلف تاریخ وجود داشته است ولی انسان تا چه اندازه در شناسایی نشانهها، سیر، فرجام و درمان آنها آگاهی داشته است مدرکی در دست نیست».
«اصولا درمانهای دندانپزشکی در دوران گذشته همپا با پزشکی وجود داشته و اساس بیشتر درمانهای امروزی نشات گرفته از اصول و تجربیات درمانهای گذشته میباشد. بنابر فرضیههای دانشمندان علوم طبیعی و باستانشناسی، بشر اولیه برای پر کردن پوسیدگیهای دندانهای خود از صمغ، قطعات خیس و نرم ریشه یا برگ برخی از درختان استفاده میکرده است؛ بنابراین میتوان گفت که صمغها در حقیقت ابتداییترین مواد پرکننده دندانهای پوسیده به شمارمیروند که در عین حال به عنوان مسکن باعث آرامش درد نیز میشدهاند».
«بوشه دوپرت دانشمند دیرینشناس در آبه ویل موفق به کشف جمجمه مشهور «مولت کینون» شد که آثار و علائم زیر روی فکین این جمجمه نمایان بوده است: خارج شدن یکی از دندانها، پوسیدگی در دندان کرسی اول فک پایین، ساییدگیهای قابل توجه در حدود ثنایاهای پایین و بالا، ترمیم طبیعی کرت آلوئل در محل دندان خارج شده؛ بنابراین مشاهدات، میتوان گمانه زد که حتی انسانهای ماقبل تاریخ نیز یاد گرفته بودند که در موقع درد، اقدام به خارج کردن دندان دردناک خود بکنند».
در جای دیگری نیز اشاره میکنند: «با بازنگری و مطالعه روی جمجمه انسان «شاپل اوسن» که مربوط به هزاران سال پیش از پیدایش انسان نئاندرتال میباشد آثار و علائم خارج کردن دندانهای متعددی دیده میشود».
مثالهایی که ایشان از مصر قدیم در این زمینه میآورد نیز قابل توجه است: «در سال ۱۸۷۲ میلادی پرفسور جرج ابرس در تبس یک کتاب مرجع مصری کشف کرد که در حدود ۱۵۵۰ سال قبل از میلاد نوشته شده است. این دست نوشته که اکنون در کتابخانه دانشگاه لایپزیک نگهداری میشود، شامل ۱۱ شرح و توضیح درباره دندانها و شامل خمیر دندان برای استحکام دندان ها، دارو برای تسکین دردهای دندان و روشهای درمانی برای آبسههای لثه میباشد».
یا در جایی دیگر به این مسئله اشاره میکند که مصریان قدیم پوسیدگی دندانها را با طلا ترمیم میکردند و «در دهان اجساد مومیایی شده در تبس مواردی از پرکردگی با طلا و دندان مصنوعی ساخته شده از چوب انجیر» مشاهده شده است.
دکتر یزدی در همین راستا به پایاننامه دکتری دندانپزشکی اشاره میکند که به تشویق و راهنمایی او در سال ۱۳۵۰ توسط دانشجویی به نام فرهاد صالحآبادی با موضوع «بررسی درمانهای دندانپزشکی در ادوار گذشته» صورت گرفته است. در این پژوهش «در پژوهش مورد نظر، جمجمه و فکین مجموعا ده مورد از اسکلتهای کشف شده در حفاریهای قزوین تحت بررسی و کارشناسی در زمینه دندانپزشکی قرار گرفت».
«محل و تعداد کشف جمجمهها به ترتیب در زاغه ۶ مورد، سگزآباد ۲ مورد و در قبرستان سگزآباد ۲ مورد با دیرینگی بین ۶۷۰۰ تا ۷۲۰۰ سال بودند. از نظر دندان پزشکی آثار خارج کردن دندانهای متعدد، پرکردگی با ماده صمغمانند، پوسیدگی سطحی و عمیق دندانی، ساییدگیهای محدود و منتشردندانها، آثاری از تحلیل آلوئل (بیماریهای پریودنتال) روی دندانهایفکین بعضی از جمجمهها ملاحظه و ثبت شد».
علوم پزشکی در ایران باستان
در ابتدا لازم است قبل از ورود به مبحث دندانپزشکی در ایران باستان و دوره اسلامی کمی با علوم پزشکی در ایران باستان آشنا شویم؛ زیرا طبق گفته دکتر یزدی: «در دوره اسلامی مانند دورههای پیشین، دانش دندانپزشکی در مجموعه پزشکی قرار داشته... لذا در اکثر دورههای پیشین نمیتوان برای دندانپزشکی تاریخی جداگانه تصور و جستوجو کرد».
در مقاله «پزشکی و تخصصهای پزشکان در ایران باستان» (مجله اخلاق و تاریخ پزشکی دوره چهارم، ویژنامه اسفند ۸۹) آهنگری نویسنده این مقاله میگوید پزشکی در ایران باستان به دو شاخه مینو پزشکی (روان پزشکی) و گیتیپزشکی (تنپزشکی) تقسیم میشده است که خود گیتیپزشکی نیز شش زیرشاخه داشته است. همین مسئله در مقاله «پزشکی در زمان ساسانیان» (مجله ایرانی اخلاق و تاریخ پزشکی، دوره ششم، شماره ۱، فروردین ۹۲) بیان شده است. در این مقاله گیاه درمانی، کارد درمانی و منتره (دعا و ذکر) درمانی به عنوان زیرشاخههای گیتیپزشکی نام برده شدهاند.
دکتر یزدی نیز در کتاب «سیری در تاریخ دندان پزشکی ایران...» میگوید: «اوستا و دیگر متون زرتشتی (مانند دینکرد و بندهش و گزیدههای زاد اسپرم) گواهی بر دیرینگی پزشکی در ایران باستان است که دو ویژگی بارز آن توجه به بهداشت محیط و پیشگیری از بیماریها بوده» است. روشهای درمان در ایران باستان به گفته او عبارتند از: گیاه درمانی (گیاه پزشکی)، جراحی (کارد پزشکی) و روان درمانی (دعا پزشکی).
پزشکی و دندان پزشکی در دانشگاه جندیشاپور
دکتر یزدی با اشاره به مدرسه پزشکی به نام «سائیس» با کتابخانهای معتبر در زمان داریوش بنابراسناد تاریخی و نیز مجمع علمی همدان با یکصد تن از بزرگان دانش و فرهنگستان اردشیر در شهر سارد و سپس تربیت پزشکان در سه مرکز بزرگ ری، همدان و پرسپولیس و نیز تاسیس دانشگاه جندیشاپور در دوران حکومت ساسانیان که سالها پس از اسلام فعال و پابرجا بوده میگوید: «لذا میتوان گفت که آموزش پزشکی در همه دورانهای پیش از اسلام کمابیش وجود داشته است. مهمترین و شاید آخرین آنها مدرسه جندیشاپور است».
او همچنین میافزاید: «از طریق این دانشگاه، پزشکی یونانی که به همت پیشگامانی، چون بقراط و جالینوس پایهگذاری شده بود به تمدن اسلام پناه آورد تا از آشفتگیها و سیاهیهای قرون وسطایی اروپا سلامت به گریزد و خود را برای درخشش به دوره رنسان برساند».
درخصوص دندانپزشکی در این دانشگاه دکتر یزدی میگوید: «در انسیکلوپدیا ایرانیکا زیر مدخل دندان پزشکی چنین آمده است:
درباره دندان پزشکی در ایران باستان و پیش از اسلام آگاهیهای شفافی برجا نمانده ولی مرجعی در اوستا (وندیداد، فرکرد ۲، بند ۲۹) گویای آن است که بیماریهای دهان و دندان در میان ایرانیان کم نبوده است و پیشرفتهای چشمگیری در پزشکی به ویژه در بیمارستان دانشگاهی (آموزشی) گندیشاپور (در دوره اسلامی= جندیشاپور) که در روزگار ساسانیان تاسیس و تا اوائل دوره اسلامی فعال بوده، حاصل شده است. از آنجا که ابوبکر محمد رازی (متولد ۲۵۱ق\ ۹۲۵م) مبحث دندان درمانی خود را بر روشهای جرجیس بن بختیشوع (وفات ۱۸۵ق\۸۰۱م) نیز پسرش به نام جبرائل و دیگر پزشکان آموزش دیده در گندیشاپور، پایهگذاری کرد، میتوان چنین نتیجه گرفت که دندان پزشکی بخشی از برنامههای آموزشی این بیمارستان بوده که از زمان ساسانیان به ارث مانده است».
حنین ابن اسحاق و رساله «فی حفظ الاسنان و اللثه و استصلاحها»
طبق آنچه در کتاب «از جندیشاپور تا دانشگاه تهران» آمده جندیشاپور حدود هفت سده یعنی از سده سوم تا دهم میلادی به حیات خود ادامه و از اویل سده یازدهم میلادی برابر با سده چهارم و پنجم هجری اهمیت و نقش خود را از دست داده و میراث خود را به بغداد انتقال داده است.
طبق نوشته دکتر یزدی «ابوزید حنین ابن اسحاق العبادی طبیب نستوری، مترجم آثار یونانی به سریانی و عربی، یکی از بزرگترین دانشمندان و رادمردان زمان خود و از استادان صاحب نام دانشگاه جندیشاپور بود.
حنین (۱۹۳-۲۶۰ق، ۸۰۸-۸۷۳م) «رساله فی حفظ الاسنان و اللثه و استصلاحها» «بهداشت دندانها و درست کردن آنها» را نیز در سده سوم هجری قمری تالیف کرده است».
همانطور که دکتر یزدی میگوید: «رساله مذکور علاوهبر دیرینگیاش از منظر دیگر نیز حائز اهمیت است و آن اینکه، از آنجا که اندیشه حنین بن اسحاق ترجمان اندیشه استادان دانشگاه و بیمارستان جندیشاپور است و از ترجمههای فراوانی که از آثار یونانی به عربی و سریانی انجام داده، همین رساله کوتاه باقی مانده از حنین، نمایانگر سطح دانش و آگاهیهای استادان و پژوهشگران شاغل در دانشگاه و بیمارستان جندیشاپور در رشته دندانپزشکی و احتمالا انجام برخی درمانهای دندانپزشکی بر روی بیماران به وسیله آنان است».
پزشکان ایرانی و دندانپزشکی در دوره اسلامی
در طول قرون وسطی، همانطور که دکتر یزدی نیز اشاره کرده است در حالی که پزشکی در اروپا دوران رکود خود را سپری میکرد، دانشمندان ایرانی، چون «ربن طبری»، «رازی»، «اهوازی»، «ابن سینا» و «جرجانی» درخشیدند و آثارشان در اروپا نیز تدریس میشد. به گفته او «ربن طبری» در کتاب «فردوس الحکمه» (قرن سوم هجری)، نخستین توصیف مشروح و جامعی از بیماریهای دهان و دندان، تشخیص و درمان آنها ارائه کرده است. «رازی» نیز در آثار متعدد خود، از جمله «الحاوی» و «طب منصوری»، فصولی را به بیماریهای دهان و دندان اختصاص داده است. «ابن سینا» در «قانون» و «جرجانی» در «ذخیره خوارزمشاهی»، درباره بهداشت دندانها، بیماریهای دهان، درد و پوسیدگی، کشیدن دندان، تغییر رنگ، درمان پوسیدگی، از بین رفتن مینای دندان، بیماریهای لثه و داروهای مربوطه، با تکیه بر تجربیات پزشکان گذشته و تجربیات شخصی خود، مطالبی ارائه کردهاند.
انتهای پیام/
