چرا خلیج فارس بیش از هر جای دیگر زمین، نفت و گاز دارد
«اسکات ال. مونتگومری» (Scott L. Montgomery)، استاد مطالعات بینالملل در دانشگاه واشنگتن و متخصص شناخته شده حوزه انرژی و علوم زمین تحلیلی را برای وبسایت «کانورسیشن» نوشته است؛ تحلیلی که به بررسی دلایل زمینشناختی و تاریخی میپردازد که چرا خلیج فارس طی بیش از یک قرن بزرگترین نقطه تمرکز نفت و گاز جهان بوده و همچنان نیز ظرفیتهای کشفنشده بسیار در دل خود دارد. در ادامه تحلیل او را میخوانیم:
گفته میشود کشورهای خلیج فارس از ذخایر عظیم نفت و گاز خود هم بهرهمند شدهاند و همچنین پیامدهای آن را نیز متحمل شدهاند. نیروهای زمینشناسی طی میلیونها سال این منطقه را به یکی از کانونهای اصلی انرژی جهان ـ و در نتیجه به نقطهای التهابآفرین ـ تبدیل کرده است؛ چنانکه اکنون با وقوع جنگی که باعث بحران جهانی انرژی شده، آشکار است.
به عنوان یک زمینشناس نفت که این منطقه را مطالعه کردهام، همچنان از اندازه منابع هیدروکربنی آن شگفتزده میشوم. برای مثال، بیش از ۳۰ میدان فوقغولپیکر که هر یک دارای ۵ میلیارد بشکه یا بیشتر نفت هستند، در اطراف خلیج فارس وجود دارد. همچنین چاههای این منطقه روزانه دو تا پنج برابر بیشتر از بهترین چاهها در دریای شمال و روسیه نفت تولید میکنند.
دانش نوین زمینشناسی چندین عامل کلیدی را در سنگها شناسایی کرده است که یک منطقه را به طور ویژهای غنی از نفت میکند، از جمله توانایی آنها در تولید و نگهداری هیدروکربنها. در منطقه خلیج فارس، همه این عوامل در سطحی بهینه یا نزدیک به آن قرار دارند.
از نظر فراوانی و سهولت تولید، عملا هیچ منطقهای بهتر از خلیج فارس نیست.
تاریخچهای کوتاه
انسانها مدتها پیش از شکلگیری خلیج فارس که در پی پیشروی آب در پایان آخرین عصر یخبندان، میان ۱۴ هزار تا ۶ هزار سال پیش رخ داد، از وجود هیدروکربنها در این ناحیه آگاه بودند. تراوشهای طبیعی نفت و گاز در بسیاری از بخشهای منطقه، به ویژه در امتداد رودخانهها و درهها، پدیدهای رایج است. هزاران سال پیش از آغاز تاریخ میلادی، مردم از قیر که نوعی نفت سنگین است، برای ساخت ملات و آببندی قایقها استفاده میکردند.
نخستین کشف مدرن نفت در سال ۱۹۰۸ در محل یک تراوش شناختهشده در غرب ایران رخ داد. در دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، دورهای از گسترش سریع اکتشاف نفت و گاز، مشخص شد که هیچ منطقه دیگری در زمین احتمالا چنین فراوانی ندارد.
اگرچه مناطق دیگری با حجمهای عظیم نفت و گاز کشف شدهاند؛ مانند سیبری غربی در روسیه و اخیرا حوضه پرمین در ایالات متحده؛ اما هیچیک از نظر مقیاس ذخایر یا نرخ بالای تولید با خلیج فارس قابل مقایسه نیستند.
زمینه زمینشناسی
منطقه خلیج فارس در محل برخورد دو صفحه قارهای قرار دارد: صفحه عربستان در جنوبغرب و صفحه اوراسیا در شرق و شمال. این برخورد حدود ۳۵ میلیون سال است که ادامه دارد و محیطی پویا پدید آورده که در آن لایههای سنگی دچار چینخوردگی و گسستگی شدهاند و در اعماق بیشتر، تحت تاثیر گرما و فشار شدید دگرگون شدهاند.
ویژگیهای زمینشناسی دو سوی خلیج فارس تفاوت بسیار دارد. در سمت ایران، رشتهکوه زاگرس به طول ۱۱۰۰ مایل (۱۸۰۰ کیلومتر) از دریای عمان تا مرز ترکیه امتداد یافته است. زاگرس بخشی از سامانه کوهزایی بزرگ آلپ–هیمالیاست و از سنگهایی بهشدت چینخورده و گسسته تشکیل شده است؛ سنگهایی که طی ۶۰ میلیون سال گذشته و در پی برخورد آفریقا، عربستان و هند با اوراسیا شکل گرفتهاند.
در سمت عربی خلیج فارس، آن نوع چینخوردگی و گسستگی رخ نداده است. در عوض، نیروهای فشار ناشی از برخورد صفحات، سکوی سخت و عمیق سنگی موسوم به «سنگبستر» را آنچنان خم کردهاند که ساختارهایی گنبدیشکل و بسیار گسترده پدید آمده است؛ ساختارهایی که دهها و حتی صدها مایل مربع وسعت دارند.
در زیر خود خلیج فارس حوضهای قرار دارد که از رسوبات و آوارهایی پر شده است که در اثر فرسایشِ زاگرسِ در حال بالاآمدگی تکتونیکی فراهم آمدهاند. در بخشهای عمیقتر این حوضه، دما و فشار بالا شرایط لازم برای تولید نفت و گاز را فراهم کرده است.
در مجموع، این منطقه محیطی بسیار مناسب برای تولید و به دام انداختن هیدروکربنها در مقیاس بزرگ است.
سنگهایی که نفت تولید میکنند
نفت و گاز از مواد آلی ـ مانند زئوپلانکتونها و فیتوپلانکتونهای دریایی ـ تشکیل میشوند که ابتدا در سنگهایی مانند شیلها و سنگهای آهکی غنی از گلرس انباشته شدهاند و سپس تحت دما و فشار بالا قرار گرفتهاند. زمانی که سنگها حداقل ۲ درصد ماده آلی داشته باشند، برای تولید نفت و گاز باکیفیت محسوب میشوند.
در منطقه خلیج فارس تعداد زیادی از این سنگهای منشا وجود دارد؛ لایههایی که برخی از آنها بسیار ضخیم، گسترده و غنی از مواد آلی هستند. از نمونههای مهم میتوان به سازندهای حنیفه و طویق در بخش عربی خلیج فارس اشاره کرد که در دوره ژوراسیک ـ حدود ۲۰۰ تا ۱۴۵ میلیون سال پیش ـ تشکیل شدهاند و نیز سازند کژدمی در ایران که به دوره کرتاسه ـ حدود ۱۴۵ تا ۶۶ میلیون سال پیش ـ تعلق دارد. میزان مواد آلی در این سنگها معمولا بین ۱ تا ۱۳ درصد است و در برخی نقاط حتی بیشتر هم میشود.
ساختارهای نفت و گاز
لایههای چینخورده و گسسته سنگی منطقه، همراه با ساختارهای گنبدی آن، برای بهدامانداختن هیدروکربنها بسیار مناسباند.
چینخوردگیهای زاگرس که به علت شکلهای تماشاییشان در تصاویر ماهوارهای برای زمینشناسان شهرت افسانهای دارند، صدها میلیارد بشکه نفت و مقادیر عظیمی گاز طبیعی را در خود جای دادهاند. با نگاهی به نقشههای نفت و گاز منطقه خلیج فارس، روندی شمالغربی – جنوبشرقی از میدانهای کشیده و باریک شبیه سوسیس مشاهده میشود که بازتاب ساختارهای بزرگ چینخورده هستند. این ویژگیها در حقیقت شامل صدها میدان نفتی و گازی کوچک و بزرگ است که از جنوب ایران تا شمالشرقی عراق امتداد دارند.
در صفحه عربستان، ساختارهای گنبدی بزرگ به تجمعات عظیم نفت و گاز انجامیدهاند. از نمونههای برجسته میتوان به میدان نفتی غوار در عربستان سعودی ـ بزرگترین میدان نفتی جهان ـ اشاره کرد که توان بالقوه تولید بیش از ۷۰ میلیارد بشکه نفت خام را داشته است. همچنین میدان گازی پارس جنوبی–گنبد شمالی که میان قطر و ایران مشترک است، میتواند دستکم ۱۳۰۰ تریلیون فوت مکعب (۴۶ میلیارد متر مکعب) گاز تولید کند؛ مقدار گازی که از نظر انرژی معادل بیش از ۲۰۰ میلیارد بشکه نفت است.
مهمترین سنگهای مخزن در این منطقه، سنگهای آهکیاند که بخشهایی از آنها در اثر فرایندهای انحلالی، حل شده و در نتیجه قابلیت عبور و حرکت نفت و گاز در آنها افزایش یافته است. در مخازن زاگرس، جریان سیال عمدتا از طریق شکستگیهایی صورت میگیرد که در اثر چینخوردگیها و گسلخوردگیهای ناشی از برخورد صفحات ایجاد شدهاند.
در مناطقی مانند مخزن عرب–D در میدان غوار عربستان و نیز سازند آسماری در بسیاری از میدانهای زاگرس، این سنگهای مخزن باکیفیت، پهنههای بسیار وسیعی را در بر میگیرند؛ گسترههایی که به صدها و حتی هزاران کیلومتر مربع میرسند. هیچ مجموعهای با این ابعاد، چه در خشکی و چه در دریا، در هیچ نقطه دیگری از جهان وجود ندارد و این امر، نشاندهنده ویژگی منحصربهفرد زمینشناسی نفت در منطقه خلیج فارس است.
چشمانداز آینده
مجموع این عوامل باعث شده است که حدود نیمی از ذخایر متعارف نفت جهان و ۴۰ درصد از گاز آن در تنها ۳ درصد از سطح خشکی زمین قرار داشته باشد.
برآوردهای سازمان زمینشناسی ایالات متحده نشان میدهد که حتی پس از بیش از یک قرن حفاری و تولید، هنوز مقادیر قابلتوجهی نفت و گاز در منطقه خلیج فارس کشف نشده باقی مانده است. این سازمان در گزارشی در سال ۲۰۱۲ که شبه جزیره عربستان و رشته کوه زاگرس را پوشش میداد، تخمین زد که ممکن است حدود ۸۶ میلیارد بشکه نفت و ۳۳۶ تریلیون فوت مکعب گاز طبیعی در سنگها وجود داشته باشد؛ افزون بر ذخایری که تاکنون شناسایی شدهاند.
مقادیر بیشتری از نفت و گاز نیز ممکن است از طریق استفاده از فناوریهایی مانند حفاری افقی و شکست هیدرولیکی که در دهههای ۲۰۰۰ و ۲۰۱۰ در ایالات متحده پیشگام شدند، قابل تولید باشد. عربستان سعودی و امارات متحده عربی اکنون در حال آزمایش این روشها در میدانهای نفتی خود هستند. هنوز برای قضاوت قطعی درباره میزان موفقیت این فناوریها زود است؛ اما پژوهشها نشان میدهد که این روشها میتوانند امکان تولید بیشتر را فراهم کنند.
انتهای پیام/
