حاکمیت ملی داده‌ها، دلیلی برای ورود به عصر پسا گوگل است

داستان موتور‌های جست‌و‌جو از دل نیاز به نظم در میان داده‌های پراکنده متولد شد. در سال ۱۹۹۰، آلن اِمتیج، دانشجوی دانشگاه مک‌گیل در مونترال، نخستین موتور جست‌و‌جو را با نام «آرچی» (Archie) خلق کرد تا فایل‌های موجود در سرور‌های FTP را ایندکس نماید. این جرقه اولیه، خیلی زود به شعلۀ انقلابی در عرصه اطلاعات تبدیل شد. در سال ۱۹۹۴، «لایکوس» (Lycos) به عنوان اولین موتور جستجوی واقعی وب پا به عرصه گذاشت و فناوری «عنکبوت وب» را برای اسکن صفحات به کار گرفت. این دوران، عصر اکتشاف بود؛ جایی که یاهو با ساختار فهرست‌بندی دستی، حکم کتابدار اینترنت را پیدا کرد.

هویت دیجیتال؛ موتور جستجوی بومی، خط مقدم نبرد اقتصادی و فرهنگی

ورود گوگل در سال ۱۹۹۸ با الگوریتم انقلابی «پیج‌رنک» (PageRank)، صفحه جدیدی از تاریخ جست‌و‌جو را گشود. گوگل با شعار «بدون بدی» و دقت بی‌نظیر خود، به سرعت به دروازۀ اصلی جهان دیجیتال تبدیل شد. با این حال، این سلطه بی‌چون و چرا، به زودی به نگرانی بزرگ کشور‌ها بدل گشت. تسلط گوگل به معنای نظارت بر جست‌و‌جو‌های کاربران، شکل‌دهی به روایت‌های خبری و در اختیار گرفتن داده‌های حساس ملی بود. پژوهش‌های موسسه اروپایی «CORDIS» در سال ۲۰۲۳ تأکید می‌کند که وابستگی به پلتفرم‌های جهانی، محدودیت‌هایی جدی برای حاکمیت دیجیتال کشور‌ها ایجاد کرده است.

گروهی از کشور‌ها به موازات یکدیگر در پاسخ به این چالش، پروژۀ ساخت «جویشگر ملی» را کلید زدند. روسیه با موتور «یاندکس» (Yandex) پیشتاز این عرصه است. این موتور جست‌و‌جو که بیش از ۶۰ درصد سهم بازار روسیه را در اختیار دارد، در کنار اینکه یک ابزار جست‌و‌جو است، ابربرنامکی مالی و شهری محسوب می‌شود. چین نیز با موتور «بایدو» (Baidu) استراتژی متفاوتی را دنبال کرد. بایدو با تطبیق با زبان پیچیده چینی و رعایت قوانین داخلی، توانست ۶۵ درصد از بازار را تصاحب کند؛ موفقیتی که در تضاد کامل با حضور کمرنگ گوگل در این کشور رقم خورد.

استقلال یا انزوا؟ چرا قدرت‌های نوظهور به دنبال «جستجوی ملی» هستند

کره جنوبی با «ناور» (Naver) و جمهوری چک با «سزنَم» (Seznam)، نمونه‌های موفقی از اتکا به توان داخلی هستند. مجارستان نیز موتور جستجوی بومی «سِند» (Send) را با تأکید بر حریم خصوصی کاربران راه‌اندازی کرده است.

ترکیه در منطقه غرب آسیا نمونه جالبی از تحول تدریجی را به نمایش می‌گذارد. این کشور که با موتور‌های پوسته‌ای (White-label) مانند «یاندکس ترکیه» کار خود را آغاز کرده بود، اکنون با اتکا به مدل زبانی بومی «یازکا» (Yazeka) و همکاری با استارتاپ‌های محلی، گام‌های مستحکمی برای استقلال کامل برمی‌دارد. گزارش رسانه‌ای مربوط به سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که کاربران این موتور بومی در ترکیه با رشد ۷۵ درصدی همراه بوده است.

دلیل اصلی این حرکت به سمت جستجوی بومی، فراتر از مسائل فنی است. کشور‌ها به دنبال «حاکمیت داده» (Data Sovereignty) هستند. داده‌های کاربران، طلای جدید قرن بیست و یکم محسوب می‌شود و نگهداری آن در داخل مرز‌های ملی، هم برای امنیت و هم برای توسعه اقتصاد دیجیتال حیاتی است. نمونه بارز این رویکرد، اتحادیه اروپا با پروژه «NGI Search» است که بودجه‌ای کلان را به ساخت نسل جدیدی از موتور‌های جستجوی باز، شفاف و اخلاق‌محور اختصاص داده است تا وابستگی به غول‌های سیلیکون ولی کاهش یابد.

قواعد بازی؛ باید‌هایی که کشور‌ها برای عبور از «پوسته» تا «هسته» باید رعایت کنند

ماهیت جست‌و‌جوی تحت وب با ورود به عصر هوش مصنوعی مولد (Generative AI) دچار دگرگونی بنیادین شده است. دیگر کاربران به دنبال لینک‌های آبی رنگ نیستند، بلکه خواهان پاسخ‌های دقیق و تولید شده به زبان طبیعی هستند. سکوهایی مانند «پرپلکسیتی» (Perplexity) و «یو دات کام» (You.com) نشان داده‌اند که آینده از آن موتور‌هایی است که قادر به درک قصد کاربر و ارائه پاسخ‌های ترکیبی (متن، ویدیو، دادگان) باشند. گزارش مؤسسه «گارتنر» در اوایل ۲۰۲۶ پیش‌بینی می‌کند که تا سال ۲۰۲۸، بیش از ۴۰ درصد جست‌و‌جو‌های جهان از طریق موتور‌های مبتنی بر هوش مصنوعی مولد انجام خواهد شد.

کشور‌های بیشتری در چنین چشم‌اندازی به سمت موتور جستجوی بومی یا استفاده از سکوی کشور‌های همسو با خود گام برخواهند داشت. برای موفقیت در این مسیر، باید‌های مشخصی وجود دارد که برخی از آن‌‎ها را در ادامه بر می‌شماریم.

سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی بومی و مدل‌های زبانی بزرگ (LLM). همانطور که یاندکس در ترکیه با استفاده از مدل زبانی محلی به نام «یازکا» موفق شد، هر موتور جستجویی نیازمند درک عمیق از زبان، فرهنگ و نشانه‌های بومی است. ایجاد زیست‌بوم باز و حمایت از استارتاپ‌ها. پروژه NGI Search نشان می‌دهد که توزیع بودجه بین نوآوران کوچک و منعطف، بسیار مؤثرتر از پروژه‌های بزرگ و صرفاً دولتی عمل می‌کند.

آینده در دستان جویندگان مستقل؛ عبرت‌ها برای اقتصاد مقاومتی دیجیتال

اولویت دادن به حریم خصوصی (Privacy): در شرایطی که نگرانی‌های امنیتی افزایش یافته، موتور‌هایی مانند «بریو سِرچ» (Brave Search) که مبتنی بر ایندکس مستقل و بدون ردگیری کاربر ساخته شده‌اند، اعتماد عمومی را جلب می‌کنند. ایجاد زنجیره تأمین محلی برای سخت‌افزار و مراکز داده. تجربه بایدو در چین و یاندکس در روسیه نشان می‌دهد که بدون کنترل بر زیرساخت فیزیکی، استقلال نرم‌افزاری تضمین نخواهد شد. تدوین مقررات حمایتی، اما نه خفه‌کننده، به گونه‌ای که نوآوری داخلی تشویق شود بدون آنکه به انزوای فناورانه بینجامد.

نسل آینده اینترنت، دیگر یک فضای یکدست و تحت سلطه یک بازیگر نخواهد بود. چشمانداز پیش رو، متشکل از «باغ‌های حصارکشی شده» اطلاعاتی است که هر کدام بر اساس ارزش‌های فرهنگی، امنیتی و اقتصادی یک کشور یا اتحادیه خاص شکل گرفته‌اند. کشور‌هایی که امروز روی موتور جستجوی بومی و هوش مصنوعی متمرکز سرمایه‌گذاری کنند، علاوه بر اینکه استقلال دیجیتال خود را حفظ می‌کنند، در موقعیت راهبری «ابربرنامه‌های» آینده نیز گام برمی‌دارند. مسیر از «آرچی» ساده تا «یاندکس» و «بایدو» پیشرفته، نشان می‌دهد که جست‌و‌جو دیگر یک کالای لوکس نیست، بلکه زیرساختی حیاتی برای حاکمیت ملی در جهان قرن بیست و یکم است.

بی‌جهت نیست که ایران نیز با تکیه بر توان متخصصان داخلی گام در همین مسیر استوار نهاده است. تحقق «اقتصاد مقاومتی دیجیتال» بدون داشتن یک موتور جستجوی مستقل و حاکم بر داده‌های ملی، امری محال خواهد بود. البته که هنوز در اول راه هستیم و کشور ما نیاز به تمرکز و سرمایه‌گذاری بیشتری در این حوزه دارد؛ به خصوص که داده‌ها امروزه ثروت ملی کشورها هستند و ملی شدن آن‌ها بسیار ضروری است، استعمارگران روزی به دنبال جلوگیری از ملی شدن نفت کشورها بودند و حالا تلاش دارند که مانع هر کشوری شوند که قصد ملی کرد‌ن داده‌های مردم خود را دارد.