در گفتوگو با آنا مطرح شد
یک کارشناس و پژوهشگر فضای مجازی در گفتوگو با آناتک:
مدیریت فضای مجازی در سرزمین نوادگان ساموراییها و تزارها چه تفاوتهایی دارد؟
به گزارش خبرگزاری آنا، ژاپن و روسیه هر دو از ظرفیت پلتفرمهای بومی برای پاسخ به نیازهای داخلی استفاده کردهاند، اما انگیزه و شیوه توسعه این سکوها در دو کشور تفاوتهایی جدی دارد. در ژاپن، پلتفرمهایی مانند یاهو ژاپن و لاین با تمرکز بر نیازهای کاربران داخلی، خدمات متنوعی از ارتباطات و خبر تا پرداخت، خرید، حملونقل و سرگرمی ارائه کردهاند. لاین در ابتدای سال ۲۰۲۵ حدود ۹۷ میلیون کاربر فعال ماهانه داشته که معادل ۷۸.۶ درصد جمعیت ژاپن و ۸۹.۱ درصد کاربران اینترنت این کشور بوده است.
موفقیت لاین را میتوان بخشی از الگوی بومیسازی خدمات دیجیتال در ژاپن دانست؛ الگویی که در آن شناخت فرهنگ و سلیقه کاربران نیز اهمیت دارد. استفاده از شخصیتهای کارتونی و پیوند دادن خدمات لاین با علاقه کاربران ژاپنی و شرق آسیا به انیمه، نمونهای از این رویکرد است.
روسیه، اما در سالهای اخیر، توسعه پلتفرمهای بومی را بیش از گذشته در چارچوب استقلال فناوری دنبال کرده است. یاندکس با حدود ۷۳ درصد سهم بازار جستوجوی روسیه، یکی از مهمترین نمونههای این سیاست است و در کنار آن، VK، اودنوکلاسنیکی، یاندکس مارکت، گوساِسلوگی و دیگر خدمات داخلی، بخشهای مختلف زیستبوم دیجیتال روسیه را پوشش میدهند.
دادههای کاربران؛ حساسیتی مشترک با دو شیوه متفاوت
حفاظت و مدیریت دادههای کاربران در هر دو کشور به یکی از موضوعات مهم حکمرانی دیجیتال تبدیل شده است. ژاپن در سال ۲۰۲۱ پس از انتشار گزارشهایی درباره دسترسی مهندسان چینی یک شرکت وابسته به لاین به دادههای کاربران ژاپنی، موضوع را بررسی کرد و انتقال برخی اطلاعات حساس از طریق این پیامرسان را بهطور موقت متوقف کرد.
روسیه رویکرد سختگیرانهتری در حوزه داده و دسترسی به اطلاعات کاربران اتخاذ کرده است. قوانین این کشور شرکتهای خارجی را ملزم کردهاند دادههای کاربران روس را در داخل کشور ذخیره کنند و در برخی موارد نیز الزامات گستردهای برای نگهداری دادههای ارتباطی و ارائه اطلاعات به نهادهای ذیصلاح ایجاد شده است.
قانون «حاکمیت اینترنت» روسیه در سال ۲۰۱۹ نیز بخشی از همین سیاست محسوب میشود. این قانون زیرساخت لازم برای مدیریت مستقلتر ترافیک اینترنت و امکان کنترل شبکه در شرایط امنیتی را دنبال میکند.
تفاوت دو رویکرد در این بخش را میتوان در سطح مداخله مشاهده کرد؛ ژاپن بیشتر بر شفافیت، حفاظت از داده و مسئولیت پلتفرمها تمرکز دارد، در حالی که روسیه مدیریت داده و زیرساخت ارتباطی را با مفهوم استقلال دیجیتال و امنیت ملی پیوند زده است.
تنظیمگری پلتفرمها؛ قانون برای مقابله با آسیب یا کنترل فضای دیجیتال
ژاپن در سالهای اخیر تلاش کرده است چارچوب حقوقی مشخصتری برای مسئولیت پلتفرمهای بزرگ ایجاد کند. اصلاحات قانونی سال ۲۰۲۴، پلتفرمهای اجتماعی بزرگ را موظف کرد سازوکارهای سریعتری برای رسیدگی به درخواست حذف محتوای افتراآمیز ایجاد کنند، معیارهای حذف محتوا را شفافتر اعلام کنند و کاربران را درباره تصمیمهای مربوط به حذف محتوا مطلع سازند.
مقابله با اخبار جعلی نیز بخشی از سیاست رسانهای ژاپن است. تیم «گوشدادن اجتماعی» شبکه NHK از سال ۲۰۱۳ فعالیت خود را برای رصد ۲۴ ساعته شبکههای اجتماعی آغاز کرده و به بررسی و رد اطلاعات نادرست میپردازد. پس از زلزله نوتو در سال ۲۰۲۴ نیز حجم قابلتوجهی از مطالب نادرست درباره «زلزله مصنوعی» در شبکههای اجتماعی منتشر شد که توسط این سازوکار مورد بررسی قرار گرفت.
روسیه مسیر متفاوتی را طی کرده است. قانون «یارووایا» در سال ۲۰۱۶ شرکتهای ارتباطی و فناوری را با الزامات گستردهای برای نگهداری محتوای ارتباطات و فراداده کاربران مواجه کرد. قوانین بعدی نیز مسئولیت پلتفرمها در قبال محتوای منتشرشده و همکاری با نهادهای حاکمیتی را افزایش داد.
روسیه همچنین از ابزارهای حقوقی و قضایی برای اعمال فشار بر پلتفرمهای خارجی استفاده کرده است. گوگل در سال ۲۰۲۲ به دلیل حذف نکردن برخی محتواهای غیرقانونی، با جریمهای بیش از ۳۷۰ میلیون دلار مواجه شد و در همان دوره، محدودیتها علیه برخی خدمات و شبکههای اجتماعی غربی افزایش یافت.
سکوهای خارجی؛ رقابت کنترلشده ژاپنیها و جایگزینی روسی
یکی از مهمترین تفاوتهای دو کشور در مواجهه با پلتفرمهای خارجی دیده میشود. ژاپن همچنان میزبان و کاربر گستردهای برای خدمات جهانی است و سیاست خود را بیشتر بر تنظیم رفتار این شرکتها استوار کرده است. پروندههای قضایی علیه شرکتهایی مانند متا درباره تبلیغات سرمایهگذاری جعلی با استفاده از چهره افراد مشهور نیز نشان میدهد مسئولیت پلتفرمها در قبال کاربران در حال پررنگتر شدن است.
روسیه در مقابل، پس از تشدید تحریمهای غرب و آغاز جنگ اوکراین، محدودیتهای گستردهتری علیه برخی سکوهای خارجی اعمال کرد و همزمان توسعه خدمات داخلی را در دستور کار قرار داد. فیسبوک، اینستاگرام و ایکس با محدودیت مواجه شدند و استفاده از خدماتی مانند VK و اودنوکلاسنیکی افزایش یافت.
این سیاست در بخشهای مختلف اقتصاد دیجیتال نیز دیده میشود. یاندکس علاوه بر موتور جستوجو، خدماتی در حوزه نقشه، حملونقل، تجارت الکترونیک، پرداخت، موسیقی، هوش مصنوعی و خودروهای خودران توسعه داده است. یاندکس مارکت نیز در حوزه تجارت دیجیتال روسیه فعال است و گوساِسلوگی، خدمات گسترده دولت الکترونیک را در اختیار شهروندان قرار میدهد.
دو الگو برای حکمرانی فضای مجازی
تجربه ژاپن و روسیه نشان میدهد توسعه پلتفرمهای بومی میتواند در قالب دو الگوی متفاوت حکمرانی فضای مجازی دنبال شود. ژاپن بیشتر بر همزیستی سکوهای داخلی و خارجی، تنظیمگری حقوقی، حفاظت از دادهها، مقابله با اطلاعات نادرست و افزایش مسئولیتپذیری پلتفرمها تمرکز کرده است. در این الگو، حضور شرکتهای جهانی در بازار ادامه دارد، اما فعالیت آنها تحت الزامات قانونی و نظارتی قرار میگیرد.
روسیه رویکرد متفاوتی را دنبال کرده و توسعه زیستبوم دیجیتال بومی را با استقلال فناوری و کاهش وابستگی به شرکتهای خارجی پیوند زده است. تقویت یاندکس، VK و گوساِسلوگی، بومیسازی دادهها، ایجاد زیرساخت مستقل اینترنتی و اعمال محدودیت بر برخی سکوهای خارجی، اجزای اصلی این رویکرد را تشکیل میدهند. در این مدل، پلتفرمهای داخلی علاوه بر نقش اقتصادی و خدماتی، بخشی از راهبرد کلان استقلال دیجیتال کشور محسوب میشوند.
در مجموع، الگوی ژاپنی بر تنظیم حضور بازیگران مختلف و افزایش مسئولیت پلتفرمها در یک فضای رقابتی استوار است، در حالی که الگوی روسی بر تقویت ظرفیتهای داخلی، کنترل بیشتر زیرساخت و داده و کاهش وابستگی به خدمات خارجی تأکید دارد. تفاوت این دو رویکرد نشان میدهد حکمرانی پلتفرمها میتواند از مسیر تنظیمگری و رقابت تا مسیر استقلال زیرساختی و جایگزینی خدمات خارجی طراحی شود.
انتهای پیام/
