مغز خسته بیشتر به سمت انتخابهای آشناتر میرود
حتما تا به حال شده بعد از یک روز شلوغ و پرمشغله، حتی برای یک انتخاب ساده هم احساس کنید ذهنتان دیگر توان تصمیمگیری ندارد. شاید صبح بتوانید با سرعت درباره برنامه روزانه، کار، خرید، درس یا حتی یک موضوع مهم شخصی تصمیم بگیرید، اما هرچه ساعت میگذرد، انتخاب میان چند گزینه برایتان دشوارتر شود. گاهی در چنین شرایطی فرد ترجیح میدهد تصمیمگیری را به زمان دیگری موکول کند و گاهی نیز فقط برای اینکه از فشار ذهنی خلاص شود، سریعترین گزینه را انتخاب میکند.
آناتک در گفتوگو با دکتر لیلا شهبازی، دکتری تخصصی روانشناسی، مدرس دوره های روانشناسی و مدیر آموزشی آزاد دوره های روانشناسی در دانشگاه تهران و بهشتی، مدیر کمیته روانشناسی بینالمللی اینسکو و عضو انجمن روانشناسی آمریکا (APA)، به بررسی رابطه میان خستگی و تصمیمگیری پرداخته است. در این گفتوگو تلاش شده است ابعاد مختلف این موضوع بررسی شود و مشخص شود که خستگی چگونه میتواند با کیفیت عملکرد ذهنی و نحوه مواجهه افراد با انتخابهای مختلف ارتباط داشته باشد.
لیلا شهبازی
خستگی معمولاً با نشانههایی مانند خوابآلودگی، کاهش انرژی یا احساس سنگینی بدن شناخته میشود، اما آثار آن میتواند فراتر از وضعیت جسمی باشد. انسان در طول روز با مجموعهای از فعالیتها، مسئولیتها، اطلاعات و انتخابهای مختلف روبهروست و طبیعی است که در پایان یک روز طولانی، شرایط ذهنی او با ابتدای روز یکسان نباشد. همین مسئله باعث میشود توجه به نقش خستگی در عملکرد ذهن و رفتارهای روزمره، تنها یک موضوع روانشناختی یا دانشگاهی نباشد و با تجربههای عادی زندگی بسیاری از افراد ارتباط پیدا کند.
تصمیمگیری بخش جداییناپذیر زندگی روزمره است
از همان ابتدای صبح که درباره زمان بیدار شدن، مسیر رفتوآمد، برنامه کاری یا تحصیلی و کارهایی که باید انجام دهیم تصمیم میگیریم، تا انتخابهایی که درباره مسائل مالی، روابط اجتماعی، سبک زندگی و برنامههای آینده داریم، ذهن ما دائماً درگیر انتخاب میان گزینههای مختلف است. بعضی از این تصمیمها آنقدر ساده و تکراری هستند که تقریباً بدون فکر کردن انجام میشوند، اما برخی دیگر نیازمند توجه، بررسی و مقایسه بیشتری هستند.
در چنین شرایطی، کیفیت تصمیمگیری فقط به اهمیت موضوعی که درباره آن تصمیم میگیریم مربوط نیست؛ بلکه شرایطی که فرد در آن قرار دارد نیز میتواند اهمیت داشته باشد. کسی که پس از ساعتها فعالیت ذهنی یا جسمی با یک انتخاب مهم روبهرو میشود، ممکن است تجربه متفاوتی نسبت به زمانی داشته باشد که همان تصمیم را با ذهنی آرامتر و در شرایط مناسبتری بررسی میکند. به همین دلیل، شناخت عواملی که میتوانند بر تصمیمگیری اثر بگذارند، میتواند به افراد کمک کند تا در زندگی روزمره انتخابهای آگاهانهتری داشته باشند.
از سوی دیگر، همه تصمیمها اهمیت یکسانی ندارند. برخی انتخابها را میتوان به سادگی تغییر داد یا جبران کرد، اما تصمیمهایی وجود دارند که پیامدهای طولانیتری به همراه دارند و بهتر است با دقت بیشتری درباره آنها فکر شود. شناخت زمانها و شرایطی که ممکن است توان ذهنی فرد را تحت تأثیر قرار دهد، میتواند در اولویتبندی تصمیمها و برنامهریزی برای انجام امور مهم نیز مفید باشد.
در ادامه، دکتر لیلا شهبازی درباره رابطه میان خستگی و تصمیمگیری، تغییرات عملکرد ذهنی در زمان خستگی و راهکارهایی برای مدیریت بهتر تصمیمها در چنین شرایطی توضیح میدهد.
خستگی چگونه بر فعالیت مغز و فرایندهای شناختیِ درگیر در تصمیمگیری اثر میگذارد؟
لیلا شهبازی: وقتی خسته میشویم، مغز توانایی تصمیمگیری را از دست نمیدهد، اما شیوه تصمیمگیریمان میتواند تغییر کند
وقتی خسته میشویم، مغز توانایی تصمیمگیری را از دست نمیدهد، اما شیوه تصمیمگیریمان میتواند تغییر کند. تصمیمگیری، بهخصوص وقتی با چند گزینه، مقایسه، پیشبینی پیامدها و کنترل هیجان و تکانه همراه باشد، به توجه، حافظه کاری و عملکردهای اجرایی مغز نیاز دارد. خستگی میتواند کارایی این فرایندها را کاهش دهد و باعث شود تصمیمگیری برای فرد از نظر ذهنی پرهزینهتر شود.
چرا با افزایش خستگی، مغز تمایل بیشتری به انتخاب گزینههای آشنا یا کمپیچیدگی پیدا میکند؟
در چنین شرایطی مغز معمولاً ترجیح میدهد از مسیرهای سادهتر و آشناتر استفاده کند. یعنی به جای اینکه همه گزینهها را با دقت بررسی کنیم، ممکن است بیشتر به انتخابی برویم که قبلاً تجربه کردهایم، در دسترستر است یا نیاز به فکر و پردازش کمتری دارد. این موضوع الزاماً به معنی «بد تصمیم گرفتن» نیست؛ در واقع مغز دارد تلاش میکند با صرف تلاش شناختی کمتر، تصمیم را به نتیجه برساند.
نقش توجه و حافظه کاری در تصمیمگیری هنگام خستگی چیست؟
توجه و حافظه کاری هم در این میان نقش مهمی دارند. وقتی خستهایم، ممکن است نگهداشتن چند اطلاعات و مقایسه همزمان آنها برایمان دشوارتر شود و توجهمان راحتتر به سمت محرکهای برجسته یا پاداشهای فوری برود. در چنین شرایطی، توانایی ما برای تمرکز طولانیمدت و بررسی دقیق اطلاعات ممکن است کاهش پیدا کند و پردازش ذهنی بعضی از گزینهها نیز دشوارتر شود. در نتیجه ممکن است به جای اینکه همه جوانب یک تصمیم را ببینیم، فقط روی یک بخش از آن تمرکز کنیم؛ مثلاً فقط به راحتیِ یک انتخاب فکر کنیم و پیامدهای بعدی آن را کمتر در نظر بگیریم.
لیلا شهبازی: ممکن است هنگام تصمیمگیری درباره یک موضوع، مزایا و معایب یک گزینه را به خاطر داشته باشیم، اما جزئیات مربوط به گزینههای دیگر را بهتدریج فراموش کنیم. در این حالت، تصمیمگیری ممکن است بیشتر تحت تأثیر اطلاعاتی قرار بگیرد که در همان لحظه برجستهتر یا در دسترستر هستند
از طرف دیگر، حافظه کاری برای نگهداشتن موقت اطلاعات و استفاده همزمان از آنها در هنگام فکر کردن و تصمیمگیری اهمیت زیادی دارد. زمانی که خسته هستیم، ممکن است ظرفیت استفاده از این حافظه کاهش پیدا کند و نتوانیم چند عامل مختلف را به طور همزمان در ذهن خود نگه داریم و با یکدیگر مقایسه کنیم. برای مثال، ممکن است هنگام تصمیمگیری درباره یک موضوع، مزایا و معایب یک گزینه را به خاطر داشته باشیم، اما جزئیات مربوط به گزینههای دیگر را بهتدریج فراموش کنیم. در این حالت، تصمیمگیری ممکن است بیشتر تحت تأثیر اطلاعاتی قرار بگیرد که در همان لحظه برجستهتر یا در دسترستر هستند.
همچنین خستگی میتواند باعث شود حفظ تمرکز روی یک موضوع برای مدت طولانی دشوارتر شود. در این شرایط، محرکهای محیطی یا عواملی که پاداش سریعتری ایجاد میکنند، ممکن است توجه ما را راحتتر به خود جلب کنند. بنابراین فرد ممکن است انتخابی را ترجیح دهد که در کوتاهمدت سادهتر، لذتبخشتر یا کمزحمتتر است، حتی اگر در بلندمدت پیامدهای چندان مطلوبی نداشته باشد. به همین دلیل، کاهش توجه و ظرفیت حافظه کاری در هنگام خستگی میتواند بر نحوه ارزیابی گزینهها و در نهایت بر کیفیت تصمیمگیری اثر بگذارد.
چرا خستگی میتواند باعث شود پیامدهای بلندمدت یک انتخاب را کمتر در نظر بگیریم؟
در شرایط خستگی گاهی انتخابهای فوری جذابتر از انتخابهایی میشوند که در بلندمدت برای ما مفیدترند. مثلاً فرد میداند خوابیدن برایش بهتر است، اما چون خسته است ممکن است ترجیح بدهد کاری را انجام دهد که همین الان برایش لذتبخشتر یا آسانتر است. این به معنی ناآگاهی فرد از پیامدها نیست؛ بیشتر به این معناست که در آن لحظه، پاداش فوری و کاهش تلاش ذهنی میتواند وزن بیشتری در تصمیمگیری پیدا کند.
آیا خستگی بیشتر بر تصمیمهای پیچیده و چندمرحلهای اثر میگذارد یا تصمیمهای ساده هم تحت تأثیر قرار میگیرند؟
شدت این اثر به نوع تصمیم هم بستگی دارد. تصمیمهای پیچیده و چندمرحلهای، که نیاز بیشتری به توجه، حافظه کاری و کنترل شناختی دارند، معمولاً بیشتر تحت تأثیر خستگی قرار میگیرند؛ اما تصمیمهای ساده هم، بهخصوص در خستگی شدید، میتوانند تحت تأثیر قرار بگیرند و فرد را بیشتر به سمت عادتها و پاسخهای خودکار سوق دهند.
از نظر بالینی هم نکته مهم این است که در زمان خستگی، فاصله بین فکر کردن و واکنشهای خودکار ممکن است کمتر شود. یعنی فرد ممکن است بیشتر بر اساس الگوهای آشنا و باورهای قبلی خودش واکنش نشان دهد. بنابراین در بعضی افراد، خستگی میتواند باعث شود الگوهای شناختی قدیمی یا سبکهای مقابلهای هم سریعتر فعال شوند.
آیا خواب کافی میتواند این اثر خستگی بر تصمیمگیری را کاهش دهد، یا مغز پس از خستگی همچنان به انتخابهای کمهزینهتر تمایل دارد؟
لیلا شهبازی: توجه، حافظه و عملکردهای اجرایی با خواب مناسب بهتر کار میکنند
خواب کافی و استراحت مناسب میتواند بخش قابل توجهی از این آثار را کاهش دهد، چون توجه، حافظه و عملکردهای اجرایی با خواب مناسب بهتر کار میکنند. بنابراین توصیه مهم این است که اگر امکانش وجود دارد، تصمیمهای خیلی مهم و پیچیده را زمانی بگیریم که از نظر جسمی و ذهنی وضعیت مناسبتری داریم. این کار به هیچ وجه به معنی ضعف اراده نیست؛ بلکه نوعی مدیریت شرایط برای تصمیمگیری بهتر است.
مغزِ خسته لزوماً نمیتواند تصمیم بگیرد؟ نه؛ میتواند تصمیم بگیرد، اما بیشتر تمایل دارد تصمیمی را انتخاب کند که سریعتر، آشناتر و از نظر ذهنی کمهزینهتر باشد.
انتهای پیام/
