سفری در دل خرافات خورشیدگرفتگی

به گزارش خبرگزاری آنا؛ خورشیدگرفتگی از نظر علمی پدیده‌ای ساده است: ماه میان زمین و خورشید قرار می‌گیرد و برای مدتی کوتاه سایه‌اش را بر زمین می‌اندازد. اما پیش از آنکه بشر این مکانیزم را کشف کند، هر تمدنی برای تاریک شدن ناگهانی خورشید داستانی ساخته بود. نشنال جئوگرافیک در گزارشی درباره افسانه‌های خورشیدگرفتگی از سراسر جهان، «از‌ای. سی. کراپ»، مدیر «رصدخانه گریفیث» در لس‌آنجلس، نقل قول می‌کند که اگر مجموعه باور‌های مربوط به خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی در سراسر جهان را بررسی کنید، یک مضمون تقریبا همیشه تکرار می‌شود: «بر هم خوردن نظم مستقر».

به گفته او، مردم به حرکت منظم و قابل‌پیش‌بینی خورشید عادت دارند و وقتی این نظم ناگهان به‌هم می‌خورد، گویی خورشید و ماه کاری می‌کنند که نباید انجام دهند.

هیولا‌هایی که خورشید را می‌بلعند

بخش بزرگی از خرافات کهن درباره خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی، بر محور «بلعیده شدن» خورشید شکل گرفته‌اند. بر اساس گزارش نشنال جئوگرافیک، وایکینگ‌ها باور داشتند دو گرگ آسمانی خورشید و ماه را تعقیب می‌کنند و هرگاه یکی از آنها شکار خود را بگیرد، گرفتگی رخ می‌دهد. در ویتنام قورباغه یا وزغی مسئول بلعیدن خورشید دانسته می‌شد و قبیله کواکیوتل در ساحل غربی کانادا معتقد بود دهان بهشت خورشید را می‌بلعد. جالب اینکه، همان‌طور که کراپ اشاره می‌کند، قدیمی‌ترین واژه چینی برای گرفت (خورشیدگرفتگی یا ماه‌گرفتگی Eclipse)، «شیه» (shih)، دقیقا به معنای «خوردن» است؛ نکته‌ای که‌ «ای‌بی‌سی نیوز» نیز آن را تأیید می‌کند و می‌افزاید کتیبه‌های باستانی چینی خورشیدگرفتگی را حمله و بلعیدن خورشید توسط اژد‌هایی آسمانی توصیف کرده‌اند.‌

ای‌بی‌سی نیوز همچنین به باور بومیان چوکتا در آمریکای شمالی اشاره می‌کند که سنجاب سیای شروری را عامل جویدن خورشید می‌دانستند.

روایت دیگری که نشنال جئوگرافیک آن را «یکی از رنگارنگ‌ترین داستان‌ها» می‌خواند، افسانه راهو در اساطیر هندو است: دیوی که خود را به شکل خدایی درمی‌آورد تا جرعه‌ای از اکسیر جاودانگی بنوشد؛ خورشید و ماه او را لو می‌دهند، ویشنو سرش را از تن جدا می‌کند، اما، چون اکسیر به گلویش نرسیده، سرِ بی‌بدنش جاودانه می‌ماند و از سرِ کینه، همچنان خورشید و ماه را تعقیب و هر از گاهی می‌بلعد؛ با این تفاوت که، چون گلو ندارد، آنها از انتهای سرش دوباره بیرون می‌افتند و گرفتگی پایان می‌یابد.

 در کره نیز، بنا به روایتی که کراپ برای نشنال جئوگرافیک بازگو کرده، «سگ‌های آتشین» به دستور یک پادشاه اسطوره‌ای تلاش می‌کنند خورشید یا ماه را بدزدند و هر گاز آنها، لحظه گرفتگی است.

طبل‌هایی برای ترساندن هیولا

برای مقابله با این «بلعیدن»، بسیاری از فرهنگ‌ها به سروصدا متوسل می‌شدند. نانسی مریبوی، رئیس مؤسسه آموزش بومی که با ناسا روی معرفی نجوم بومی همکاری می‌کند، در گفت‌و‌گو با نشنال جئوگرافیک توضیح می‌دهد که مردم با کوبیدن بر قابلمه‌ها و طبل‌ها تلاش می‌کردند هر موجودی که خورشید یا ماه را می‌بلعد، فراری دهند.‌

ای‌بی‌سی نیوز نیز می‌نویسد در چین باستان مردم برای ترساندن اژد‌ها و نجات خورشید طبل می‌زدند. کراپ می‌گوید این سنت هنوز هم به‌صورت نمادین در رصدخانه گریفیث دوباره‌سازی می‌شود و تا امروز، به قول او، «همیشه موفق بوده‌ایم».

آشتی به‌جای وحشت

با این حال همه فرهنگ‌ها خورشیدگرفتگی یا ماه‌گرفتگی را رویدادی ترسناک نمی‌دانستند. به نوشته نشنال جئوگرافیک، جاریتا هولبروک، ستاره‌شناس فرهنگی دانشگاه وسترن کیپ آفریقای جنوبی، می‌گوید مردم باتاماریبا در توگو و بنین باور داشتند خورشید و ماه در زمان گرفتگی با هم دعوا می‌کنند و مردم آنها را به آشتی و کنار گذاشتن کینه‌های قدیمی تشویق می‌کردند؛ باوری که به گفته هولبروک «تا امروز هم زنده مانده است».

در فرهنگ ناواهو نیز خورشیدگرفتگی یا ماه‌گرفتگی نه تهدید بلکه یادآور تعادل کیهانی تلقی می‌شود؛ برخی ناواهو‌ها همچنان در خانه می‌مانند، آواز‌های ویژه می‌خوانند، از خوردن و آشامیدن خودداری می‌کنند و به خورشید هم نگاه نمی‌کنند. از نظر آنان کسی که به خورشید نگاه می‌کند، از تعادل با جهان خارج می‌شود و این مسئله در آینده برایش مشکل‌ساز خواهد شد.

سنگ‌نگاره‌های ایرلند 

پیشینه ثبت این پدیده به هزاران سال پیش بازمی‌گردد.‌ای‌بی‌سی نیوز به نقل از ناسا می‌نویسد قدیمی‌ترین ثبت شناخته‌شده یک گرفت به ۳۰ نوامبر ۳۳۴۰ پیش از میلاد و به بنای سنگی لاکرو در ایرلند برمی‌گردد، جایی که نقش‌هایی حلقه‌ای‌شکل روی سنگ، لحظه‌ای را به تصویر می‌کشند که ماه بخشی از خورشید را پوشانده است؛ صحنه‌ای که به محاسبه گریفین (یک باستان‌شناس ایرلندی)، با یک خورشیدگرفتگی در آن دوره هم‌زمان بوده است. باستان‌شناسان در کنار این نقوش، بقایای سوخته نزدیک به پنجاه انسان یافته‌اند که برخی پژوهشگران احتمال می‌دهند به آیینی قربانی مرتبط با گرفت تعلق داشته باشد.

در سوی دیگر جهان، در آنیانگ چین، کتیبه‌هایی حک‌شده روی پوسته لاک‌پشت که به حدود ۱۲۰۰ پیش از میلاد بازمی‌گردند و بعد‌ها توسط ستاره‌شناسان آزمایشگاه پیشرانش جتِ ناسا بررسی شدند، عبارت «خورشید خورده شده است» را ثبت کرده‌اند.

آزمونی که علم را جای خرافه نشاند

خورشیدگرفتگی در طول تاریخ نه‌تنها موضوع افسانه، بلکه ابزار علم هم بوده است.‌ای‌بی‌سی نیوز شرح می‌دهد که در ۲۹ مه ۱۹۱۹، آرتور ادینگتون طی خورشیدگرفتگی کاملی که از جزیره پرینسیپ در ساحل غرب آفریقا رصد شد، دریافت موقعیت ظاهریِ چند ستاره نزدیک به خورشید، جابه‌جا به نظر می‌رسد؛ چون مسیر نور آنها پیش از رسیدن به زمین، زیر تأثیر جاذبه خورشید کمی خم شده است؛ دقیقا همان‌طور که اینشتین پیش‌بینی کرده بود.

نزدیک به یک قرن بعد، در خورشیدگرفتگی کامل سال ۲۰۱۷ در آمریکا، یازده فروند فضاپیما ناسا هم‌زمان داده جمع‌آوری کردند؛ لیکا گوهاتاکورتا، مسئول علمی ناسا برای آن رویداد، در گفت‌وگویی که‌ای‌بی‌سی نیوز بازتاب داده گفته بود این خورشیدگرفتگی «فرصتی برای تثبیت ایده پیوند خورشید و زمین» فراهم کرد.

خرافات امروز هم زنده‌اند

با وجود پیشرفت علم، برخی باور‌های خرافی همچنان دوام آورده‌اند. به گزارش شبکه رادیویی عمومی آمریکا، ان‌پی‌آر (NPR)، پیش از خورشیدگرفتگی کامل آوریل ۲۰۲۴ در آمریکای شمالی، پیام‌هایی در فضای مجازی دست‌به‌دست شد که از مردم می‌خواست پیش از نیمه‌شب گوشی‌ها و دستگاه‌های الکترونیکی خود را خاموش کنند، به بهانه تشعشعات و پرتو‌های کیهانی خطرناک؛ در حالی‌که واقعیت درست برعکس است و خورشیدگرفتگی موجب افت موقت تشعشعات خورشیدی می‌شود، نه افزایش آن.

ان‌پی‌آر می‌نویسد ناسا حتی صفحه‌ای مستقل برای رد این باور‌های غلط درباره خورشیدگرفتگی اختصاص داده است؛ از جمله این تصور که تماشای خورشیدگرفتگی یا ماه‌گرفتگی برای جنین زنان باردار خطرناک است. ناسا در پاسخ به این باور توضیح داده که بدن انسان هر ثانیه هدف تریلیون‌ها نوترینوی خورشیدی (ذرات زیراتمیِ بسیار ریز و بی‌ضرر که پیوسته از دل خورشید و کل فضا عبور می‌کنند) قرار می‌گیرد، بدون کوچک‌ترین آسیبی؛ و خورشیدگرفتگی هیچ تفاوتی در این میزان یا خطر آن ایجاد نمی‌کند.

باور دیگری که ان‌پی‌آر به آن اشاره می‌کند این است که غذای پخته‌شده در زمان گرفتگی مسموم می‌شود. ناسا در پاسخ یادآوری می‌کند که مسمومیت غذایی پدیده‌ای بسیار رایج است و نباید آن را به یک رویداد کیهانی نادر مثل خورشیدگرفتگی نسبت داد؛ به گفته این آژانس، ریشه بسیاری از این خرافات را باید در ظاهر رازآلود و ترسناکِ خورشیدگرفتگی کامل و هاله سبزرنگ اطراف خورشید (کرونا) جست‌و‌جو کرد، منظره‌ای که به‌طور طبیعی داستان‌های ترسناک می‌آفریند و مردم را به‌دنبال هم‌زمانیِ رویداد‌های بی‌ربط می‌فرستد.

نکات مهم برای تماشای خورشیدگرفتگی

آنچه واقعا اهمیت دارد، نه خطرات خیالی، بلکه یک نکته ساده ایمنی است: بر اساس گزارش ان‌پی‌آر، در تمام مراحل گرفتگی به‌جز لحظه کوتاه پوشش کامل خورشید، نگاه مستقیم بدون عینک مخصوص و استانداردِ خورشیدگرفتگی می‌تواند به شبکیه چشم آسیب برساند؛ حتی استفاده از دوربین یا تلسکوپ بدون فیلتر خورشیدی مناسب نیز خطرناک است، چون به گفته ناسا اشعه متمرکز خورشید می‌تواند از فیلتر عبور کرده و صدمه جدی به چشم بزند. تنها در لحظه‌ای که خورشید به‌طور کامل پوشیده می‌شود، نگاه بدون محافظ بی‌خطر است.

امروز، از دل هزاران سال ترس و افسانه‌سازی، آنچه باقی مانده دیگر اژد‌ها و گرگ آسمانی نیست. علم مسیر دقیق ماه و خورشید را ثانیه به ثانیه محاسبه کرده و می‌داند این تاریکی گذرا، نه نشانه خشم آسمان، بلکه رویدادی است که می‌توان از پیش، با اطمینان کامل، انتظارش را کشید.