قائم مقام رئیس بنیاد ملی نخبگان:
امشب فرصت تماشای ماه توتفرنگی را از دست ندهید
به گزارش خبرگزاری آنا؛ نام «ماه توتفرنگی» ممکن است این تصور را ایجاد کند که ماه به رنگ قرمز یا صورتی دیده خواهد شد، اما واقعیت چیز دیگری است. این نام از فرهنگ اقوام بومی آمریکای شمالی به یادگار مانده و به فصل برداشت توتفرنگیهای وحشی اشاره دارد. امسال این ماه کامل همزمان با قرار گرفتن ماه در نزدیکی دورترین فاصله خود از زمین رخ میدهد؛ موقعیتی که آن را به آخرین ریزماه سال تبدیل کرده و فرصتی برای مشاهده یکی از جذابترین رویدادهای آسمان شب فراهم آورده است.
ماه توتفرنگی چه زمانی به اوج میرسد؟
این ماه کامل از ایران نیز قابل مشاهده است و در صورت صاف بودن آسمان، بهترین زمان تماشای آن دقایقی پس از غروب خورشید و هنگام طلوع ماه از افق شرقی خواهد بود
بر اساس مطب منتشر شده در سایت «ارث» (Earth)؛ ماه کامل توتفرنگی شامگاه امشب به اوج کامل خود میرسد. با این حال، از دید ناظران زمینی، قرص ماه حدود یک شب پیش و یک شب پس از این زمان نیز تقریباً کامل به نظر میرسد. به همین دلیل، علاقهمندان میتوانند در دوشنبه شب منظرهای بسیار مشابه از ماه کامل را مشاهده کنند.
این رویداد هفتمین ماه کامل سال ۲۰۲۶ میلادی است. برخلاف بسیاری از سالها که تنها ۱۲ ماه کامل دارند، تقویم سال ۲۰۲۶ شامل ۱۳ ماه کامل است؛ موضوعی که به دلیل قرار گرفتن یک «ماه آبی» (Blue Moon) رخ داده است.
چرا به آن «ماه توتفرنگی» میگویند؟
برخلاف آنچه از نام این پدیده برداشت میشود، «ماه توتفرنگی» هیچ ارتباطی با رنگ ماه ندارد. این نام از سنتهای اقوام بومی آمریکای شمالی، سرچشمه گرفته است. این جوامع هر ماه کامل را با رویدادی طبیعی یا تغییرات فصلها نامگذاری میکردند و ماه کامل ماه ژوئن یا جون میلادی همزمان با رسیدن فصل برداشت توتفرنگیهای وحشی بود. در آن دوران، ماه کامل تنها یک جرم آسمانی نبود، بلکه نوعی تقویم طبیعی محسوب میشد. مشاهده جایگاه و زمان طلوع ماه به مردم کمک میکرد زمان برداشت محصولات، آغاز فصلهای مختلف و تغییرات محیطی را تشخیص دهند.
چرا این ماه «ریزماه» است؟
مدار حرکت ماه به دور زمین یک دایره کامل نیست، بلکه شکلی بیضوی دارد. به همین دلیل، فاصله میان زمین و ماه در طول هر گردش تغییر میکند. زمانی که ماه کامل در نزدیکی دورترین نقطه مدار خود از زمین قرار بگیرد، پدیدهای به نام «ریزماه» (Micromoon) رخ میدهد. در این وضعیت، ماه اندکی کوچکتر و کمنورتر از میانگین ماههای کامل دیده میشود. ماه کامل ۸ تیر یا ۲۹ ژوئن نیز بسیار نزدیک به دورترین فاصله خود از زمین قرار دارد و به همین دلیل، آخرین ریزماه سال ۲۰۲۶ محسوب میشود.
مدار حرکت ماه به دور زمین
چرا تشخیص ریزماه با چشم دشوار است؟
اگرچه از نظر علمی ریزماه نسبت به یک ماه کامل معمولی کوچکتر و کمنورتر است، اما این تفاوت برای بیشتر افراد با چشم غیرمسلح قابل تشخیص نیست. دلیل این موضوع آن است که انسان معمولاً هیچ مرجع مستقیمی برای مقایسه همزمان دو ماه کامل در اختیار ندارد. در نتیجه، اختلاف اندک اندازه ظاهری و درخشندگی ماه تنها با اندازهگیریهای دقیق نجومی آشکار میشود. برآوردها نشان میدهد ماه کامل این شب حدود ۱۰ درصد کمنورتر از میانگین ماههای کامل است. با این حال، برای اغلب ناظران، همچنان به صورت قرصی درخشان و کامل در آسمان دیده خواهد شد.
چرا ماه کامل تیرماه پایینتر از همیشه دیده میشود؟
یکی از ویژگیهای شاخص ماه کامل این ماه، ارتفاع کم آن در آسمان نیمکره شمالی است. دلیل این پدیده به موقعیت هندسی زمین، خورشید و ماه بازمیگردد. از آنجا که ماه کامل دقیقاً در سمت مقابل خورشید قرار میگیرد، مسیر ظاهری آن در آسمان تقریباً معکوس مسیر خورشید است.
در دهه ابتدایی تیر، خورشید پس از «انقلاب تابستانی» (Summer Solstice)، بلندترین مسیر سال را در آسمان طی میکند. در مقابل، ماه کامل همان شب مسیر کوتاهتر و پایینتری را دنبال میکند و به همین علت نزدیک افق دیده میشود. هنگامی که ماه در نزدیکی افق قرار دارد، نور آن باید از لایه ضخیمتری از جو زمین عبور کند. این فرایند باعث پراکندگی بیشتر نورهای آبی و عبور بهتر نورهای زرد، نارنجی و سرخ میشود. به همین دلیل، ماه هنگام طلوع یا غروب اغلب با رنگهای طلایی، نارنجی یا متمایل به قرمز دیده میشود؛ پدیدهای که نتیجه ویژگیهای جو زمین است و ارتباطی با نام «ماه توتفرنگی» ندارد.
ماه کامل چگونه شکل میگیرد؟
ماه از خود نوری تولید نمیکند و آنچه از زمین مشاهده میکنیم، بازتاب نور خورشید از سطح آن است. ماه کامل زمانی رخ میدهد که خورشید، زمین و ماه تقریباً در یک راستا قرار بگیرند و زمین میان خورشید و ماه باشد. در این وضعیت، تمام نیمکره روشن ماه رو به زمین قرار میگیرد و قرص آن به صورت کامل دیده میشود. این چرخه تقریباً هر ۲۹.۵ روز یک بار تکرار میشود که به آن «چرخه هلالی» (Synodic Month) گفته میشود. البته ماه تنها برای مدت کوتاهی در وضعیت کاملاً کامل قرار دارد و بلافاصله وارد مرحله بعدی چرخه خود میشود.
در آسمان امشب چه اجرام دیگری دیده میشوند؟
ماه توتفرنگی این شب در محدوده صورت فلکی «کمان» (Sagittarius) دیده میشود؛ ناحیهای از آسمان که در جهت مرکز کهکشان «راه شیری» قرار دارد. در نزدیکی آن، ستاره سرخرنگ «قلبالعقرب» (Antares) نیز میدرخشد که پرنورترین ستاره صورت فلکی «عقرب» (Scorpius) است.
اندکی پس از غروب خورشید، «زهره» (Venus) در بخش غربی آسمان بهخوبی قابل مشاهده خواهد بود و سیاره «مشتری» (Jupiter) نیز در نزدیکی آن قرار میگیرد. در صورت برخورداری از افقی باز و آسمانی صاف، سیاره «عطارد» (Mercury) نیز در نزدیکی این دو جرم آسمانی دیده میشود. پیش از طلوع خورشید در در روز بعد نیز «زحل» (Saturn) و «مریخ» (Mars) در افق شرقی ظاهر خواهند شد و در نزدیکی خوشه ستارهای «پروین» (Pleiades) قابل مشاهده هستند.
بهترین زمان برای رصد ماه توتفرنگی
در لحظه طلوع، ماه معمولاً بزرگتر از اندازه واقعی خود به نظر میرسد و هیچ ارتباطی با تغییر واقعی اندازه ماه ندارد
رصد این ماه به تجهیزات ویژه نیاز ندارد و با چشم غیرمسلح نیز بهراحتی امکانپذیر است. بهترین زمان مشاهده، حدود ۲۰ دقیقه پیش از غروب خورشید و هنگام طلوع ماه از افق شرقی است. انتخاب مکانی با افق باز و دور از موانع، فرصت بهتری برای تماشای این رویداد فراهم میکند.
در لحظه طلوع، ماه معمولاً بزرگتر از اندازه واقعی خود به نظر میرسد. این پدیده که «خطای دید ماه» (Moon Illusion) نام دارد، یک اثر شناختهشده در ادراک بینایی انسان است و برخلاف تصور رایج، هیچ ارتباطی با تغییر واقعی اندازه ماه ندارد.
انتهای پیام/
