روایت دبیر ستاد فناوریهای هوشمند حوزه علمیه از به خدمت گرفتن هوشمصنوعی برای پاسخگویی دینی
مجموعه علم و تمدن و عرفان تلاش کرده است با طراحی سامانههای تخصصی علوم اسلامی، حضور هوش مصنوعی بر پایه منابع معتبر دینی را در فضای تکنولوژی و فناوریهای نوین تقویت کند.
ورود هوش مصنوعی به حوزه پاسخگویی به پرسشهای دینی، در شرایطی دنبال میشود که چتباتها به یکی از ابزارهای مورد استفاده کاربران برای دریافت اطلاعات تبدیل شدهاند. از همین رو، مسئله فقط استفاده از یک فناوری جدید نیست، بلکه کیفیت و اعتبار پاسخهایی که این ابزارها در اختیار کاربران قرار میدهند نیز اهمیت پیدا کرده است.
سامانههایی که به گفته جمشیدیراد، مدیر دفتر گسترش ارتباطات موسسه علم و تمدن و عرفان برای گروههای مختلف کاربران از پژوهشگران علوم اسلامی تا عموم مردم طراحی شدهاند.
استفاده از چتباتهای هوش مصنوعی تا چه اندازه در میان نسل جوان رواج پیدا کرده است؟
چتباتها در حال حاضر مورد استفاده قرار میگیرند و بهخصوص نسل زد و دهههشتادیها از این ابزارها استفاده میکنند. وقتی این نسل برای دریافت پاسخ پرسشهای خود از فناوری جدیدی مانند هوش مصنوعی استفاده میکند، نمیتوانیم نسبت به این موضوع بیتفاوت باشیم.
جمشیدیراد: ما نمیتوانیم از تکنولوژی عقب بمانیم
ما نمیتوانیم از تکنولوژی عقب بمانیم. اگر این فناوری وارد زندگی و فضای دریافت اطلاعات مردم شده است، باید بتوانیم در همین فضا حضور داشته باشیم و محتوای درست و مطمئنتری ارائه کنیم.
نگرانی اصلی شما از حضور چتباتها در حوزه پرسشهای دینی چیست؟
مسئله مهم برای ما اتقان اطلاعات است. یعنی اگر یک کاربر سوال دینی خود را از هوش مصنوعی میپرسد، باید بتوانیم اطمینان داشته باشیم پاسخی که دریافت میکند، پاسخ درست و قابل اعتمادی است.
هوش مصنوعی و Chatbotهای فعلی مانند ChatGPT، DeepSeek و... میتوانند پاسخ تولید کنند، اما در حوزه علوم اسلامی موضوع فقط تولید یک پاسخ نیست؛ مهم است که این پاسخ بر چه مبنایی ارائه میشود و تا چه اندازه با منابع و دانش تخصصی این حوزه هماهنگ است.
برای افزایش دقت پاسخهای هوش مصنوعی در حوزه علوم اسلامی چه اقدامی انجام دادهاید؟
جمشیدیراد: نسل جدید از ابزارهای هوش مصنوعی برای یافتن پاسخ استفاده میکند، اگر ما در این فضا حضور نداشته باشیم، بخشی از مخاطبان خود را در همان فضای جدید رها کردهایم
برای این موضوع از متخصصان مختلف استفاده کردهایم. در این زمینه با بهروز مینایی بیدگلی، استاد هوش مصنوعی دانشگاه علم و صنعت و معاون علمی موسسه علم و تمدن و عرفان، علیرضا شهبازی، عضو هیات مدیره موسسه نجم، دکتر سید حسین حسینی، مدیر موسسه پژوهشی حکمت و فناوری، همکاری داشتهایم و چند سامانه را طراحی کردهایم.
تلاش شده است این سامانهها متناسب با نیاز کاربران مختلف طراحی شوند؛ به همین دلیل همه آنها یک کاربرد ندارند و برخی تخصصیتر و برخی عمومیتر هستند.
همچنین برای هر سامانه، منابع دینی مرتبط با موضوع آن جمعآوری و بهعنوان منابع مرجع در اختیار سامانه قرار گرفته است تا پاسخهای ارائه شده بر اساس محتوای تخصصی و منابع معتبر دینی تولید شوند.
برای مثال، سامانه هدا، سامانهای با تکیه بر بیش از یک میلیون حدیث و ۱۹ هزار منبع دینی است که قابلیت استدلالورزی شفاف و مستند دارد و برای استفاده در حوزههایی همچون اجتهاد، قضاوت و قانونگذاری طراحی شده است.
سامانههای تخصصی بیشتر برای چه گروهی طراحی شدهاند؟
بخشی از سامانهها برای افرادی طراحی شدهاند که بهصورت تخصصی در حوزه علوم اسلامی و پژوهشهای مرتبط فعالیت میکنند. این افراد میتوانند برای کارهای پژوهشی خود از ظرفیت هوش مصنوعی استفاده کنند.
در کنار این سامانهها، نمونههایی هم وجود دارد که کاربرد عمومیتری دارند و برای موضوعاتی مانند حدیث یا پاسخگویی به پرسشهای عمومی طراحی شدهاند.
آیا عموم مردم هم میتوانند از این سامانهها استفاده کنند؟
بله، بخشی از این سامانهها برای استفاده عمومی طراحی شدهاند. هدف این است که فردی که پرسشی در حوزه علوم اسلامی دارد بتواند سوال خود را مطرح کند و پاسخی متناسب با آن دریافت کند.
جمشیدیراد: هدف ما جایگزین کردن هوش مصنوعی با متخصصان نیست
البته در کنار پاسخگویی عمومی، سامانههایی هم داریم که برای پژوهشگران و کاربران تخصصیتر در نظر گرفته شدهاند و به طور معمول نوع استفاده از آنها با سامانههای عمومی متفاوت است.
آیا استفاده از این سامانهها میتواند مراجعه مردم به مجتهدان و متخصصان دینی را کاهش دهد؟
هدف ما جایگزین کردن هوش مصنوعی با متخصصان نیست. این فناوری قرار نیست جای مجتهد یا متخصص علوم اسلامی را بگیرد.
بحث ما این است که وقتی مردم از هوش مصنوعی استفاده میکنند، بهتر است بتوانند پاسخهایی متقنتر و قابل اعتمادتر دریافت کنند.
هوش مصنوعی در این زمینه چه کمکی میتواند به متخصصان علوم اسلامی کند؟
یکی از ظرفیتهای مهم هوش مصنوعی این است که میتواند به پرسشهایی که بارها مطرح شدهاند یا شبهات قدیمی پاسخ دهد. بسیاری از این پرسشها تکراری هستند و زمان زیادی از متخصصان میگیرند.
اگر هوش مصنوعی بتواند بخشی از این پرسشها را پاسخ دهد، متخصصان فرصت بیشتری پیدا میکنند تا روی موضوعات جدید تمرکز کنند؛ یعنی پرسشهایی که تازه مطرح شدهاند و به دلیل تغییر شرایط جامعه یا ظهور فناوریهای جدید، نیازمند بررسی و پاسخ تخصصی هستند.
منظور از پرسشهای جدید در این حوزه چیست؟
پرسشهای جدید میتوانند موضوعاتی باشند که در گذشته مطرح نبودهاند یا شکل آنها با شرایط امروز تغییر کرده است. فناوریهای جدید، از جمله خود هوش مصنوعی، فضای مجازی و ابزارهای نوین، موضوعاتی را ایجاد کردهاند که در گذشته با این شکل وجود نداشته است.
این پرسشها نیازمند بررسی تخصصی هستند و متخصصان باید برای آنها وقت بگذارند. وقتی هوش مصنوعی بتواند بخشی از پرسشهای قدیمی و تکراری را پوشش دهد، این فرصت بیشتر در اختیار متخصص قرار میگیرد که روی چنین موضوعاتی کار کند.
آیا هوش مصنوعی دینی جای مجتهد را میگیرد؟
ما تلاش داریم از ظرفیت فناوری استفاده کنیم. وقتی جامعه و به خصوص نسل جوان از یک فناوری استفاده میکند، حوزه هم باید بتواند از همان فناوری برای ارائه محتوای تخصصی و پاسخهای دقیقتر استفاده کند.
این حضور به معنای کنار گذاشتن روشهای تخصصی و منابع دینی نیست، بلکه استفاده از یک ابزار جدید برای دسترسی بهتر به اطلاعات و پاسخگویی به نیازهای کاربران است.
چرا حوزه به سراغ ساخت هوش مصنوعی دینی رفت؟
چون نمیتوانیم از تحولات فناوری فاصله بگیریم. وقتی نسل جدید از ابزارهای هوش مصنوعی برای یافتن پاسخ استفاده میکند، اگر ما در این فضا حضور نداشته باشیم، بخشی از مخاطبان خود را در همان فضای جدید رها کردهایم.
بنابراین باید تلاش کنیم حضورمان در این عرصه جدی، تخصصی و متناسب با نیاز کاربران باشد. هدف این است که اگر فردی سوال خود را از یک سامانه هوش مصنوعی میپرسد، بتواند پاسخ دقیقتر، مستندتر و قابلاعتمادتر دریافت کند و فقط یک جواب تولید شده توسط هوش مصنوعی نباشد و پشتوانه علمی و منبع معتبر داشته باشد.
انتهای پیام/
