بارندگی‌های بی‌سابقه در خاورمیانه و بررسی یک ادعای جنجالی

در گزارش پیش‌رو در ابتدا به این پرسش می‌پردازیم که آیا انتشار ادعاها درباره دستکاری آب وهوا توسط انسان تازه و محدود به خاورمیانه است؟ سپس به منشا باران‌های اخیر در خاورمیانه با بررسی روزنامه‌های معتبر بین‌المللی و بعد از آن به بیان نظرات کارشناسان داخلی درخصوص تاثیرات راداری بر آب‌و‌هوا خواهیم پرداخت.

آیا انتشار ادعاها درباره دستکاری آب وهوا توسط انسان تازه و محدود به خاورمیانه است؟

زمانی‌که «توفند هلن» در تاریخ ۵ مهر ۱۴۰۳ (۲۶ سپتامبر ۲۰۲۴) در فلوریدا به وقوع پیوست و پس از آن «توفند میلتون» در ۱۸ مهر (۹ اکتبر) رخ داد، هم زمان با مرگ‌ومیر و ویرانی ناشی از این طوفان‌ها، ادعاهایی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد مبنی براینکه کسی این طوفان‌ها را از طریق برخی تکنیک‌های دستکاری آب‌وهوا ایجاد یا دستکاری کرده است.

«کیت یاندل» در سایت «فکت‌چک» (FactCheck) با اشاره به اینکه هیچگونه شواهدی وجود ندارد که کسی تلاش کرده باشد مسیر طوفان‌های حاره‌ای را تغییر دهد می‌نویسد : «کاتیا فریدریش» که در دانشگاه «کلرادو بولدر» به مطالعه تشکیل، تغییر ابر و بارش می‌پردازد، در ایمیلی به ما گفت: «هیچ مدرک علمی مبنی بر موفقیت‌آمیز بودن هیچ‌گونه دستکاری هواشناختی در طوفان‌های حاره‌ای وجود ندارد».

او در گزارش خود به تاثیر تغییرات اقلیمی در این خصوص اشاره می‌کند و می‌نویسد: «همانطور که بارها نوشته‌ایم، گازهای گلخانه‌ای گرمازا که ناشی از فعالیت‌های انسانی هستند، سیاره را گرم کرده و منجر به اثرات اقلیمی گوناگونی شده‌اند. رابطه بین تغییرات اقلیمی و طوفان‌های حاره‌ای پیچیده است؛ اما افزایش دمای جهانی پیش از این بر طوفان‌های حاره‌ای اقیانوس اطلس تاثیر گذاشته و در سال‌های آینده نیز ادامه خواهد داشت.

تغییرات اقلیمی باعث افزایش سطح دریا می‌شود؛ زیرا دمای بالاتر یخ‌های خشکی را ذوب کرده و آب نیز با گرم شدن منبسط می‌شود. افزایش سطح دریا، همراه با توسعه بیشتر مناطق ساحلی، خطر طوفان‌های موجی (storm surges) و خسارات ناشی از طوفان‌های حاره‌ای را افزایش می‌دهد. تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت انسان، سطح دریاها را پیش از این بالا برده است و این امر «به‌ احتمال بسیار زیاد، تاثیر طوفان‌های حاره‌ای را نسبت به حالتی که سطح دریا افزایش نیافته بود، بیشتر کرده است». این را ناتسون، دانشمند اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA)، به ما گفت.

همچنین انتظار می‌رود تغییرات اقلیمی منجر به طوفان‌های حاره‌ای شدیدتر در اقیانوس اطلس شود، به این معنا که سرعت باد در این طوفان‌ها بیشتر خواهد بود. این تغییرات همچنین بارندگی‌های شدید را افزایش داده است؛ زیرا هوای گرم‌تر رطوبت بیشتری در خود نگه می‌دارد و احتمالا به افزایش تعداد طوفان‌های حاره‌ای با تقویت سریع کمک کرده است، هرچند این موضوع قطعی نیست. ناتسون گفت که تغییرات اقلیمی به هر یک از این شیوه‌هایی که پیشتر ذکر شد، بالقوه بر طوفان‌های هلن و میلتون تأثیر گذاشته است.

چندین ارزیابی اولیه از طوفان هلن منتشر شده که «تأثیرات ویرانگر» این طوفان را به تغییرات اقلیمی نسبت می‌دهند. در تمامی این گزارش‌ها آمده است که تغییرات اقلیمی میزان کل بارندگی طوفان را افزایش داده است. از میان دو گزارشی که سرعت باد را بررسی کردند، هر دو دریافتند که تغییرات اقلیمی باعث تشدید طوفان شده است. یک گزارش اولیه درباره طوفان میلتون نیز به‌ طور مشابه نشان داد که تغییرات اقلیمی، این طوفان را مرطوب‌تر و بادخیزتر کرده است».

«کیت یاندل» همچنین به روش بارورسازی ابرها به عنوان روشی برای دستکاری هواشناختی اشاره می‌کند و به نقل از فریدریش می‌نویسد: «این روش برای کنترل طوفان‌های حاره‌ای استفاده نمی‌شود. هیچ امکانی وجود ندارد که این طوفان‌ها تحت فرآیند بارورسازی ابرها قرار گرفته باشند... بارورسازی ابرها مسیر یک سامانه جوی را تغییر نمی‌دهد...هیچ آزمایشی وجود نداشته که نشان دهد بارورسازی ابرها در طوفان‌های حاره‌ای، منجر به تولید بارش بیشتر یا کمتر شده باشد».

او در ادامه گزارش خود همچنین ایده استفاده از لیزر برای کنترل آب‌وهوا را نیز مطرح کرده و می‌نویسد: «ژروم کاسپاریان، فیزیکدانی در دانشگاه ژنو که درباره افزایش بارندگی و تغییر مسیر رعدوبرق با استفاده از لیزر تحقیق کرده است، به ما گفت آغاز و حفظ یک طوفان حاره‌ای با لیزر امکان‌پذیر نیست.» او توضیح داد: «شما نیاز به دستکاری مقادیر عظیمی از انرژی دارید که کاملا فراتر از توانایی‌های فعلی بشر است».

کاسپاریان افزود: «تحقیقات خودش در زمینه دستکاری آب‌وهوایی با لیزر ماهیت آزمایشی داشته و هنوز برای استفاده روتین آماده نیست.» او درباره تلاش‌هایش برای وادار کردن ابرها به تولید باران با لیزر گفت: «تا جایی که من اطلاع دارم، پیشرفته‌ترین تحقیقات در این زمینه با لیزر، متعلق به ماست.» وی اضافه کرد: «ما فاصله زیادی تا دستیابی به قطرات باران داریم» و تلاش‌ها برای هدایت رعدوبرق با لیزر نیز نیازمند «کار و توسعه فراوان» است».

گزارش‌های رسانه‌ای درباره منبع بارش‌های اخیر خاورمیانه

گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های معتبر بین‌المللی درباره بارش‌های اخیر به شرح زیر بوده است:

بر اساس گزارش روزنامه «گاردین»، این بارندگی‌ها نتیجه شکل‌گیری یک سامانه کم‌فشار عمیق در منطقه بوده که خود ناشی از تاثیر یک رودباد یا جریان جتی (Jet Stream) بسیار قوی بوده است. این جریان جتی با تقویت ناپایداری‌های جوی و کشیدن هوای مرطوب گرمسیری از اقیانوس هند به سمت خاورمیانه، موجب شکل‌گیری ابرهای باران‌زا و طوفان‌های گسترده شده است. در ترکیب این رطوبت با شرایط ناپایدار جوی، ابرهای باران‌زا و طوفان‌های گسترده شکل گرفته است.

در گزارش روزنامه گاردین اشاره شده است که قبلا دبی در فروردین ۱۴۰۳ (آوریل ۲۰۲۴) با سیل شدید ناشی از یک سامانه طوفانی مواجه شد.

در این گزارش درخصوص بارندگی‌های اخیر همچنین آمده است: یک ایستگاه هواشناسی در جبل یناس در شمال امارات، ۲۴۴ میلی‌متر بارندگی ثبت کرد و بسیاری از ایستگاه‌های دیگر در تنها چند روز، بیش از ۱۰۰ میلی‌متر باران را تجربه کردند؛ ارقامی که به ‌مراتب از مجموع سالانه معمول ۶۰ تا ۱۰۰ میلی‌متر فراتر می‌رود. این رویداد، بازتابی از یک روند جهانی گسترده‌تر است: با گرم شدن اقلیم، طوفان‌ها بارندگی‌های شدیدتری را به همراه دارند.

گزارش روزنامه «واشنگتن پست» به شکل‌گیری یک سامانه کم‌فشار در لایه‌های بالایی جو (شامل هوای سرد) بر فراز مدیترانه و همزمان یک سامانه کم‌فشار سطحی در نزدیکی عراق اشاره دارد. حرکت سامانه بالایی به سمت جنوب شرقی و تقویت سامانه سطحی، باعث جذب گسترده بخار آب از جنوب شده است. در کنار این عوامل، تغییر باد با افزایش ارتفاع نیز به ناپایداری شدید جوی دامن زده و منجر به بارش‌های سنگین، تگرگ‌های بزرگ، بادهای شدید و احتمال وقوع گردباد در منطقه شده است.

در این گزارش همچنین آمده است: این منطقه از جهان، معمولا شاهد این گونه آب‌وهوای شدید نیست؛ هرچند ممکن است این الگو در حال تغییر باشد و به تحلیلی دیگر از خود واشنگتن پست اشاره شده است مبنی‌بر اینکه «شمال عمان، دبی و ابوظبی به‌ علت تغییرات اقلیمی، در معرض افزایش خطر بارندگی‌های شدید و سیل قرار دارند. با گرم شدن کلی جو و تشدید الگوهای جریان هوا، مشاهدات تایید می‌کنند که انتقال یکپارچه بخار آب (جابجایی بخار آب) به این منطقه افزایش یافته است. این امر در وقوع روزافزون رویدادهای بارندگی شدید بازتاب یافته است».

نظر کارشناسان داخلی درباره تاثیر رادارها بر بارش

کلمه‌ رادار (Radar) کوتاه‌ شده‌ عبارت Radio Detection And Ranging (تشخیص و تعیین فاصله با امواج رادیویی) گرفته شده است. همان‌طور که از نامش پیداست، رادارها از امواج رادیویی برای تعیین فاصله و سرعت اهدافی که امواج به آن‌ها برخورد می‌کنند استفاده می‌کنند.

یک سامانه‌ راداری معمولا شامل فرستنده‌ای برای ارسال امواج رادیویی و گیرنده‌ای برای دریافت انرژی بازتابی از اهداف است.

روزنامه «وال استریت ژورنال» در تاریخ هفتم مارس ۲۰۲۶ (۱۷ اسفند ۱۴۰۴) در گزارشی می‌نویسد، در سامانه‌های پدافند هوایی برای تشخیص موشک و پهپاد از رادار استفاده می‌شود. این گزارش به طور مفصل به موضوع رادارهایی که در جنگ رمضان در کشورهای حاشیه خلیج فارس هدف قرار گرفتند می‌پرازد. به عنوان مثال از آسیب دیدن یک رادار (AN/FPS-132) در پایگاه العدید قطر و یا یک رادار TPY-2 در اردن در این گزارش صحبت شده است.

دکتر «حسین فرجامی»، عضو هیات علمی پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی کشورمان در یادداشتی در تاریخ یکم اردیبهشت با عنوان «تحلیل ادعاهای مطرح ‌شده در جهت تخریب رادارهای نظامی ایران و افزایش بارش‌ها» برای خبرگزاری ایرنا به مشخصات فنی و عملکرد رادارهای نظامی اشاره می‌کند و می‌نویسد: « رادارهای نظامی مانند سیستم‌های AN/TPY-2 یا AN/FPS-132 که در دفاع موشکی مورد استفاده قرار می‌گیرند، امواج الکترومغناطیسی با فرکانس خاص مانند باند X یا S منتشر می‌کنند تا اهداف را تشخیص دهند. انرژی این امواج بسیار محدود است و صرفاً برای بازتاب از اجسام طراحی شده‌اند. از نظر فیزیکی، این امواج هیچ تأثیری بر حرکت توده‌های هوایی، تشکیل ابر یا فرآیند متراکم‌سازی و از بین‌بردن ابر ندارند».

پیش از آن خبرگزاری تسنیم نیز مطلبی را به عنوان «رد شایعه «تأثیر رادارهای نظامی و غیرنظامی بر کاهش بارش» در فروردین ماه منتشر کرد و در آن احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی می‌نویسد: «رادارها (نظامی و غیرنظامی) صرفاً ابزارهای سنجش و تشخیص هستند... این سامانه‌های راداری هیچ توان یا سازوکاری برای تغییر ساختار ابرها یا جلوگیری از بارش ندارند. انرژی ارسالی آن‌ها برای تأثیرگذاری بر فرایندهای فیزیکی و شیمیایی ابر بسیار ناچیز است. کاهش بارش با رادار یک باور نادرست است و هیچ مدرکی دال بر اینکه با رادارها بتوان آب‌وهوا را دستکاری یا تغییر داد، وجود ندارد.

البته یک استثنا در این زمینه مطرح می‌شود که مربوط به تأسیسات پژوهشی لایه یونوسفر مانند پروژه «هارپ» (HAARP) است و نه رادارهای معمولی. این پروژه در آلاسکا توسط آمریکا ایجاد شده و در آن با ارسال امواج پرقدرت رادیویی (در حد چند مگاوات)، تغییرات لایه یونوسفر (در ارتفاع بیش از 60 تا 500 کیلومتر) بررسی می‌شود. در جامعه علمی تأکید شده که هدف این پروژه، صرفاً بررسی اثرات موقت بر لایه‌های بالای جو است.

بنابراین باید توجه داشت که بین رادارهای نظامی و سامانه‌های پژوهشی یونوسفری تفاوت اساسی وجود دارد. با وجود این تفاوت ماهوی، حتی پروژه هارپ نیز توانایی کنترل آب‌وهوا در سطح زمین (مانند تغییر بارش) را ندارد و ادعاهای مطرح‌شده در این زمینه، مانند تغییر مسیر ابرها، بیشتر در حیطه نظریه‌های توطئه قرار می‌گیرد تا واقعیت‌های تأییدشده علمی».