تغییرات جوی اثر مستقیم بر مغز، قلب و تولیدمثل دارند

شواهد علمی جدید نشان می‌دهند که بدن انسان بیش از آن‌چه تصور می‌کنیم، نسبت به محیط اطراف حساس است. از مردی که پیش از رسیدن طوفان بویی عجیب و تند را حس می‌کرد تا بیمارانی که در روزهای بارانی یا مرطوب درد مفاصلشان تشدید می‌شد، نمونه‌هایی وجود دارد که واکنش‌های فیزیولوژیک ما به تغییرات دما، فشار و کیفیت هوا را نشان می‌دهند. این تاثیرات محدود به مفاصل یا سردرد نیست؛ پژوهش‌ها حاکی از آن‌اند که سیستم عصبی، قلب و حتی تعادل هورمونی و تولیدمثل می‌توانند تحت تأثیر تغییرات محیطی قرار گیرند. اگرچه هنوز بسیاری از مکانیزم‌ها به‌طور کامل درک نشده‌اند، داده‌های تکرارشونده نشان می‌دهند که بدن ما مانند یک حسگر طبیعی عمل می‌کند و تغییرات ظریف در هوا ممکن است پیام‌هایی را به مغز، قلب و سایر ارگان‌ها ارسال کند که پیش‌تر نادیده گرفته شده بودند

مردی که طوفان را «بو» می‌کشید

در سال ۲۰۱۳، عصب‌شناسان گزارشی منتشر کردند که حتی در میان پرونده‌های عجیب پزشکی هم خاص بود. مردی ادعا می‌کرد پیش از رسیدن طوفان، بویی بسیار تند و آزاردهنده حس می‌کند؛ بویی که آن را ترکیبی از فضولات راسو و پیاز توصیف کرده بود. هر بار که فشار هوا کاهش می‌یافت و طوفان نزدیک می‌شد، این بو برایش ظاهر می‌شد.

پزشکان توضیح قطعی نداشتند، اما احتمال دادند تغییرات فشار هوا بر بخش‌هایی از مغز که پردازش بویایی را بر عهده دارند اثر می‌گذارد. این مورد نادر، توجه دانشمندان را دوباره به پرسشی قدیمی جلب کرد که آیا بدن ما نسبت به تغییرات جوی حساس‌تر از آن چیزی است که فکر می‌کنیم؟

باران و درد مفاصل؛ افسانه یا واقعیت؟

بسیاری از مبتلایان به «آرتریت روماتوئید» (Rheumatoid Arthritis) نوعی بیماری خودایمنی که باعث التهاب و درد مفاصل می‌شود، می‌گویند هوای مرطوب یا بارانی دردشان را تشدید می‌کند. این باور آن‌قدر رایج است که به بخشی از فرهنگ عامه تبدیل شده است. اما پژوهش‌های علمی تصویر ساده‌ای ارائه نمی‌دهند. یک مرور مطالعات در سال ۲۰۱۱ که نتایج چندین تحقیق را بررسی کرد، به نتیجه قطعی نرسید. برخی مطالعات افزایش درد را گزارش کردند، برخی هیچ ارتباطی نیافتند.

یکی از توضیح‌های احتمالی، پدیده‌ای به نام «سوگیری تأییدی» (Confirmation Bias) است؛ یعنی ما رویداد‌هایی را که باور قبلی‌مان را تأیید می‌کنند، بیشتر به خاطر می‌سپاریم. اگر فکر کنیم باران درد می‌آورد، روز‌های بارانیِ همراه با درد را برجسته می‌کنیم و روز‌های بدون درد را نادیده می‌گیریم.

با این حال، پرونده بسته نشده است. تغییرات فشار هوا می‌تواند بر مایعات مفصلی یا گیرنده‌های عصبی حساس به کشش اثر بگذارد. مشکل اینجاست که عوامل زیادی — از نوع لباس گرفته تا میزان فعالیت، در درد مفاصل نقش دارند و جدا کردن اثر خالص آب‌وهوا دشوار است.

افت فشار هوا و سردرد

فشار هوا، یا «فشار جو» (Atmospheric Pressure)، وزنی است که ستون هوای بالای سر ما وارد می‌کند. هر زمان که این فشار کاهش می‌یابد مثلاً پیش از رسیدن طوفان، برخی افراد دچار سردرد یا میگرن می‌شوند. «میگرن» (Migraine) نوعی سردرد عصبی است که می‌تواند با تهوع، حساسیت به نور و اختلال دید همراه باشد. در یک مطالعه ژاپنی، بیماران مبتلا به میگرن برای یک سال زمان دقیق حملات خود را ثبت کردند. مقایسه این داده‌ها با اطلاعات هواشناسی نشان داد حملات اغلب با افت فشار هوا هم‌زمان بوده‌اند. 

فرضیه‌ای که مطرح شده، مربوط به «دستگاه دهلیزی» (Vestibular System) در گوش داخلی است؛ ساختاری که تعادل بدن را تنظیم می‌کند. تغییر فشار ممکن است این سیستم را تحریک کند و زنجیره‌ای از واکنش‌های عصبی را فعال کند که در نهایت به میگرن منجر شود. حتی داده‌های فروش دارو‌های مسکن نیز نشان داده‌اند با کاهش فشار هوا، فروش قرص‌های سردرد افزایش می‌یابد. هرچند این شواهد قطعی نیستند، اما هم‌زمانی‌ها قابل‌توجه‌اند.

سرمای شدید و قلب

زمستان فقط فصل آنفلوآنزا نیست. آمار حملات قلبی نیز در ماه‌های سرد افزایش می‌یابد. برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند مرگ‌ومیر ناشی از بیماری قلبی در فصل زمستان می‌تواند تا ۴۰ درصد بیشتر از تابستان باشد.

یکی از توضیح‌های محتمل، افزایش فشار خون در سرماست. وقتی هوا سرد می‌شود، رگ‌های خونی منقبض می‌شوند تا گرمای بدن حفظ شود. این انقباض باعث افزایش فشار خون می‌شود و بار بیشتری بر قلب وارد می‌کند.

در افرادی که از پیش بیماری قلبی دارند، این فشار اضافی می‌تواند خطر حمله قلبی را افزایش دهد. با وجود تحقیقات گسترده، هنوز سازوکار دقیق این پدیده کاملاً روشن نیست، اما ارتباط آماری آن تکرارشونده است.

آفتاب بیشتر، پسران بیشتر

شاید عجیب‌ترین پیوند میان آب‌وهوا و بدن، مربوط به نسبت تولد پسران و دختران باشد. به‌طور معمول تصور می‌شود نسبت تولد تقریباً ۵۰ به ۵۰ است. اما داده‌های جمعیتی نشان داده‌اند در سال‌های گرم‌تر در نیمکره شمالی، احتمال تولد پسران اندکی افزایش می‌یابد. در مقابل، پس از رویداد‌های شدید محیطی، مانند آلودگی شدید هوای لندن در سال ۱۹۵۲؛ نه ماه بعد، تولد دختران بیشتر و تولد پسران کمتر ثبت شد.

چرا چنین اتفاقی می‌افتد؟ پاسخ قطعی وجود ندارد. برخی فرضیه‌ها می‌گویند دما ممکن است بر تعادل هورمونی یا تولید اسپرم اثر بگذارد. فرضیه‌ای دیگر بر پایه زیست‌شناسی تکاملی است: در شرایط سخت محیطی، بدن ممکن است احتمال تولد جنسی را افزایش دهد که شانس بقای بیشتری دارد. البته اثر مشاهده‌شده بسیار کوچک است و در مناطق مختلف یکسان نیست. این تغییرات از نظر آماری جالب‌اند، اما آن‌قدر بزرگ نیستند که بتوانند مبنای تصمیم‌گیری فردی قرار گیرند.

بدن به‌عنوان حسگر محیط

آنچه از این پژوهش‌ها برمی‌آید، تصویری پیچیده است. بدن انسان سامانه‌ای پویا و حساس است که با محیط در تعامل دائمی قرار دارد. تغییرات دما، فشار و کیفیت هوا می‌توانند شبکه‌های عصبی، هورمونی و قلبی–عروقی را به شیوه‌های ظریف تحت تأثیر قرار دهند.

البته باید میان همبستگی و علت و معلول تفاوت قائل شد. بسیاری از این مطالعات نشان می‌دهند دو پدیده هم‌زمان رخ می‌دهند، اما لزوماً یکی علت دیگری نیست. با این حال، الگو‌های تکرارشونده در داده‌ها نشان می‌دهد آب‌وهوا ممکن است نقشی فراتر از آنچه تصور می‌کنیم در زیست‌شناسی ما داشته باشد.