سلول‌های پیر عامل التهاب و همیار ترمیم هستند

به گزارش خبرگزاری آنا؛ سلول‌های بدن در طول زندگی با آسیب‌ها و فشار‌های مختلفی روبه‌رو می‌شوند. برخی از سلول‌های آسیب‌دیده از بین می‌روند، اما برخی دیگر وارد حالتی به نام پیرشدگی سلولی (Cellular senescence) می‌شوند. در این حالت، سلول توانایی تقسیم و تکثیر خود را از دست می‌دهد، اما زنده می‌ماند و می‌تواند همچنان در بافت فعال باشد. مؤسسه ملی پیری آمریکا می‌گوید این سلول‌ها در صورت باقی‌ماندن در بافت می‌توانند بر سلول‌های اطراف خود اثر بگذارند.

چرا سلول پیر می‌شود؟

پیرشدگی سلولی همیشه پدیده‌ای زیان‌بار نیست. توقف تقسیم سلول‌های آسیب‌دیده می‌تواند از رشد و گسترش سلول‌های غیرطبیعی جلوگیری کند و به این ترتیب، یکی از سازوکار‌های دفاعی بدن در برابر سرطان باشد. در عین حال، مولکول‌ها و ترکیباتی که توسط سلول‌های پیر تولید و ترشح می‌شوند نیز در طول زندگی نقش‌هایی دارند؛ از جمله در رشد جنینی، زایمان و ترمیم زخم.

مشکل زمانی ایجاد می‌شود که این سلول‌ها برای مدت طولانی در بدن باقی بمانند. با افزایش سن، کارایی سیستم ایمنی در حذف سلول‌های ناکارآمد کاهش می‌یابد و در نتیجه، سلول‌های پیر می‌توانند در بافت‌ها تجمع پیدا کنند.

سلول پیر چگونه به اطراف خود پیام می‌دهد؟

سلول پیر خاموش و بی‌اثر نیست. این سلول‌ها مجموعه‌ای از مولکول‌ها و ترکیبات را تولید و ترشح می‌کنند که می‌تواند سلول‌های ایمنی را به محل فرا بخواند و التهاب ایجاد کند. این واکنش در شرایطی مانند ترمیم زخم می‌تواند مفید باشد، اما اگر سلول‌های پیر برای مدت طولانی باقی بمانند، همین فعالیت می‌تواند به التهاب مزمن و آسیب بافتی کمک کند.

مؤسسه ملی پیری آمریکا، پیرشدگی سلولی را با مجموعه‌ای از بیماری‌های مرتبط با افزایش سن، از جمله سرطان، دیابت، پوکی استخوان، بیماری‌های قلبی‌عروقی، سکته مغزی، بیماری آلزایمر و آرتروز مرتبط دانسته است. این ارتباط به معنای آن نیست که سلول‌های پیر به‌تنهایی علت این بیماری‌ها هستند، بلکه نشان می‌دهد ممکن است در ایجاد یا پیشرفت آنها نقش داشته باشند.

آیا می‌توان سلول‌های پیر را از روی خون شناسایی کرد؟

یکی از مسیر‌های پژوهش، پیدا کردن نشانگر‌های زیستی برای شناسایی و بررسی سلول‌های پیر است. در مطالعه‌ای از کلینیک مایو که ۱٬۹۲۳ فرد ۶۵ ساله و بالاتر را بررسی کرد، سطح بالاتر برخی نشانگر‌های مرتبط با سلول‌های پیر، از جمله GDF۱۵، VEGFA، PARC و MMP۲، با افزایش خطر مرگ همراه بود.

جنیفر سنت‌ساوور، نویسنده اصلی این مطالعه، گفت اندازه‌گیری این نشانگر‌ها در خون می‌تواند به پیش‌بینی خطر مرگ‌ومیر، فراتر از عواملی مانند سن تقویمی، جنسیت و وجود بیماری مزمن، کمک کند.

میتوکندری‌های «سرکش»

پژوهشگران کلینیک مایو همچنین به پدیده‌ای تازه در سلول‌های پیر پی برده‌اند. میتوکندری‌ها، اندامک‌هایی که نقش مهمی در تولید انرژی دارند، در شرایط آسیب شدید می‌توانند در آغاز فرایند آپوپتوز یا مرگ برنامه‌ریزی‌شده سلول نقش داشته باشند. اما در سلول‌های پیر، گروه کوچکی از میتوکندری‌ها تلاش می‌کنند این فرایند را آغاز کنند و در این روند DNA میتوکندریایی خود را به فضای داخلی سلول آزاد می‌کنند. این DNA می‌تواند برای سلول مانند ماده‌ای بیگانه عمل کند و پاسخ التهابی ایجاد کند.

وقتی پژوهشگران این مسیر را در موش‌هایی با سنی معادل حدود ۷۰ سالگی انسان مسدود کردند، التهاب بافتی کاهش یافت و قدرت عضلانی، تعادل و ساختار استخوانی آنها بهبود پیدا کرد. این یافته، اما در مدل حیوانی به دست آمده و به معنای اثبات همین اثر در انسان نیست.

آیا باید سلول‌های پیر را از بین برد؟

اینجاست که موضوع پیچیده می‌شود. سنولیتیک‌ها دارو‌هایی هستند که با هدف حذف سلول‌های پیر در حال مطالعه‌اند. در مقابل، گروه دیگری از ترکیبات که به آنها سنومورفیک گفته می‌شود، به‌جای حذف سلول‌ها، با هدف کاهش ترشحات زیان‌بار آنها بررسی می‌شوند.

اما حذف همه سلول‌های پیر لزوما مفید نیست. مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۲ در مجله Science منتشر شد و Live Science آن را گزارش کرده است، نشان داد سلول‌های پیر در ریه موش‌ها و همچنین سلول‌های انسانی در محیط آزمایشگاه می‌توانند پس از آسیب، با تحریک رشد سلول‌های بنیادی به ترمیم بافت کمک کنند. هنگامی که پژوهشگران این سلول‌ها را با ترکیب داساتینیب و کوئرستین هدف قرار دادند، روند ترمیم ریه مختل شد.

این اثر در همه بافت‌ها یکسان نیست. در برخی مطالعات، دارو‌های سنولیتیک به ترمیم استخوان کمک کرده‌اند، در حالی که در مطالعات مربوط به ریه و پوست، حذف سلول‌های پیر روند ترمیم را مختل کرده است. سوندیپ خوسلا از کلینیک مایو یکی از توضیحات احتمالی را تفاوت در فاصله زمانی میان دوز‌های دارو می‌داند؛ به گفته او، شاید فاصله مناسب میان دوز‌ها اجازه دهد التهاب کافی برای ترمیم باقی بماند، بدون آنکه التهاب بیش از حد ایجاد شود.

تین پنگ، پژوهشگر دانشگاه کالیفرنیا، سان‌فرانسیسکو، نیز می‌گوید پیرشدگی سلولی بیشتر شبیه یک پیچ تنظیم است تا یک کلید روشن و خاموش؛ یعنی آثار سلول‌های پیر می‌تواند بسته به نوع سلول و شرایط بافت متفاوت باشد.

آیا سبک زندگی نقشی دارد؟

به گزارش AARP، برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که ورزش استقامتی در موش‌ها میزان انباشت سلول‌های پیر را کاهش داده و در بزرگسالان سالم نیز فعالیت بدنی با کاهش برخی نشانگر‌های پیرشدگی سلولی همراه بوده است. نیتن لوبراسور، مدیر مرکز کوگاد برای پژوهش‌های پیری در کلینیک مایو، بر نقش تغذیه سالم و فعالیت بدنی در سالمندی سالم تأکید کرده است.

با این حال، سنولیتیک‌ها هنوز درمان معمول ضدپیری نیستند و پژوهشگران درباره ایمنی و اثربخشی آنها در انسان پرسش‌های مهمی دارند. مؤسسه ملی پیری آمریکا تأکید می‌کند که برای مشخص‌شدن پیامد‌های حذف سلول‌های پیر، به مطالعات بیشتر و کارآزمایی‌های بالینی نیاز است.

در همین مسیر، شبکه پیرشدگی سلولی مؤسسه ملی بهداشت آمریکا (SenNet) در حال تهیه نقشه‌ای جامع از سلول‌های پیر در بافت‌های مختلف بدن است. هدف این پروژه، شناخت تفاوت میان انواع سلول‌های پیر و کمک به یافتن راهی برای هدف‌گیری سلول‌های مضر، بدون حذف سلول‌هایی است که ممکن است برای بدن مفید باشند.

بنابراین، پرسش اصلی پژوهشگران دیگر فقط این نیست که چگونه سلول‌های پیر را از بین ببریم؛ بلکه این است که کدام سلول‌ها باید حذف شوند و کدام‌یک بهتر است باقی بمانند.