دانشگاه ورود کند؛ فرونشست زمین هشدار علمی برای زیرساخت / جمعیت ۹۰ میلیونی با ظرفیت آبی ۴۰ میلیون نفری!
به گزارش خبرگزاری آنا، بحران فرونشست زمین در ایران به یکی از چالشهای جدی پیشروی پایداری سرزمینی، زیرساختهای عمرانی و منابع حیاتی کشور تبدیل شده است. این پدیده که از آن به عنوان «زلزله خاموش» یاد میشود، حاصل دههها برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی و عدم تعادل میان منابع و مصارف است. کارشناسان هشدار میدهند که پیامدهای فرونشست فراتر از نابودی دشتها و مخازن طبیعی آب بوده و شریانهای حیاتی نظیر خطوط انتقال انرژی، حملونقل ریلی و جادهای، ابنیه تاریخی و بافتهای شهری را به طور جدی تهدید میکند.
در همین راستا، بررسیهای علمی نشان میدهند که ظرفیتهای هیدرولوژیک کشور با روند توسعه فیزیکی و رشد جمعیت همخوانی نداشته و استمرار این وضعیت، فرآیند برگشتناپذیر مرگ آبخوانها را شتاب میبخشد؛ موضوعی که ضرورت بازنگری اساسی در سیاستهای بارگذاری جمعیت و مدیریت منابع آب را دوچندان ساخته است.
تخریب شریانهای حیاتی و سازههای عمرانی در پی نشست زمین
مجید سیاری، معاون برنامهریزی و امور اقتصادی شرکت مادر تخصصی مدیریت منابع آب ایران و پژوهشگر حوزه آب، در گفتوگو با خبرنگار اقتصادی آنا با تشریح ابعاد گسترده خسارتهای ناشی از فرونشست زمین اظهار داشت:آثار این پدیده مخرب تنها به از بین رفتن منابع آب محدود نمیشود.
وی تشریح کرد: اگر فرونشست صرفاً در نقطهای از یک بیابان یا منطقهای دورافتاده رخ دهد، شاید در نگاه اول تصور شود که تنها یک آبخوان از بین رفته است؛ اگرچه همان نیز خسارتی بسیار بزرگ محسوب میشود، چرا که ما در مدت ۳۰ یا ۴۰ سال، سرمایهای طبیعی را که طی میلیونها سال شکل گرفته، نابود کردهایم. با این حال، وی تأکید کرد زمانی که این پدیده در مناطق شهری یا مناطقی که زیرساختهای حیاتی در آنها قرار دارند رخ میدهد، ابعاد خسارت بسیار گستردهتر و خطرناکتر خواهد بود.
این پژوهشگر حوزه آب افزود: با وقوع فرونشست، در سطح زمین شکافها و ترکهایی ایجاد میشود که میتوانند ساختمانها، جادهها، شبکه راهآهن، پلها، فرودگاهها و سایر سازههای عمرانی را با خطر جدی مواجه کنند. شریانهای حیاتی کشور مانند خطوط انتقال آب، برق، گاز، نفت و فرآوردههای نفتی نیز در معرض آسیب مستقیم قرار میگیرند.
سیاری در ادامه گفت: تصور کنید در زیر یکی از پایههای یک ساختمان، بخشی از زمین دچار نشست شود؛ در این حالت تعادل سازه بر هم میخورد و ساختمان دچار ترک، کجشدگی یا حتی تخریب کامل خواهد شد و همین وضعیت درباره پلها، راهآهن و سایر زیرساختهای استراتژیک نیز صدق میکند.
وی همچنین نسبت به تهدید جدی فرونشست برای میراث فرهنگی کشور هشدار داد و تصریح کرد: آثار تاریخی نیز از جمله بخشهایی هستند که از این پدیده آسیب جدی میبینند؛ چرا که اگر زمین زیر یک بنای تاریخی دچار نشست شود، ترکهایی در سازه ایجاد خواهد شد که در بسیاری از موارد، جبران و مرمت آنها بسیار دشوار یا حتی غیرممکن است.
زوال برگشتناپذیر آبخوانها در سایه زلزله خاموش
معاون برنامهریزی و امور اقتصادی شرکت مدیریت منابع آب ایران در بخش دیگری از سخنان خود، فرونشست را به عنوان یک «زلزله خاموش» توصیف کرد و گفت: این پدیده برخلاف زلزلههای متعارف، ناگهانی رخ نمیدهد، بلکه بهتدریج پیشروی میکند، اما در نهایت خسارتهای بسیار سنگین و جبرانناپذیری بر جای میگذارد.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا امکان احیای مناطقی که دچار فرونشست شدهاند وجود دارد یا خیر، توضیح داد:اگر منظور از احیا، بازگرداندن آبخوان به حالت اولیه باشد، پاسخ کاملاً منفی است؛ زیرا آبخوانی که دچار فرونشست شده و فضای ذخیره آب خود را از دست داده، دیگر به هیچ وجه قابل احیا نخواهد بود.
وی افزود: اگرچه ممکن است بتوان برخی سازههای آسیبدیده مانند پلها یا ساختمانها را بازسازی و مجدداً احداث کرد، اما مسئله اینجاست که زمین زیر آن سازهها همچنان در معرض نشست قرار دارد و احتمال تکرار بحران بسیار بالا است.
سیاری با تأکید بر تفاوت ساختاری احیای ابنیه با احیای زمین خاطرنشان کرد: ما نمیتوانیم دوباره خلل و فرجی را که طی میلیونها سال در دل زمین شکل گرفته است ایجاد کنیم، زیرا طبیعت را نمیتوان دوباره خلق کرد و بر این اساس، از دست رفتن آبخوان یک خسارت مطلقاً جبرانناپذیر است.
امکان پیشبینی مهندسی نرخ نشست و ضرورت انطباق جمعیت با ظرفیت آبی
این کارشناس ارشد مدیریت منابع آب با رد مواضع غیرعلمی در خصوص غافلگیرکننده بودن این پدیده، اظهار داشت: برخلاف تصور برخی افراد، فرونشست از نظر مهندسی کاملاً قابل مطالعه، محاسبه و پیشبینی است.
وی تصریح کرد:متخصصان با بررسی جنس خاک، ویژگیهای زمینشناسی، ضخامت لایههای زمین، میزان برداشت از منابع آب زیرزمینی، میزان تغذیه آبخوانها و حتی برداشت از سایر منابع زیرزمینی مانند نفت و گاز، میتوانند میزان و نرخ نشست احتمالی زمین را محاسبه کنند.
وی افزود: میتوان نرخ فرونشست را پیشبینی کرد و حتی قبل از وقوع، هشدارهای لازم را ارائه داد تا از ادامه روند جلوگیری شود؛ اما متأسفانه ما معمولاً زمانی وارد عمل میشویم که فرونشست آغاز شده و در حال رخ دادن است و پس از وقوع پدیده، تازه سرعت نشست را اندازهگیری میکنیم، در حالی که از نظر علمی امکان پیشبینی و پیشگیری پیشدستانه وجود دارد.
سیاری اعلام کرد: اگر قبل از وقوع فرونشست، میزان برداشت آب کنترل شود، بارگذاریهای سنگین روی زمین مدیریت گردد و اجازه داده نشود که تعادل طبیعی آبخوان به هم بخورد، اساساً میتوان از وقوع این پدیده ممانعت به عمل آورد.
وی با اشاره به عدم تناسب میان ظرفیتهای طبیعی و الگوی توسعه در کشور، یادآور شد: واقعیت منابع آب کشور محدود است و توسعه باید بر اساس این ظرفیت انجام شود.
وی افزود: در گذشته متوسط بارندگی کشور حدود ۲۵۰ میلیمتر و جمعیت ایران حدود ۲۰ تا ۲۵ میلیون نفر بود؛ اما امروز با وجود کاهش بارندگیها، جمعیت کشور به حدود ۹۰ میلیون نفر رسیده در حالی که منابع آب تجدیدپذیر افزایش پیدا نکرده است.
معاون برنامهریزی شرکت مدیریت منابع آب ایران با ارائه یک برآورد آماری گفت: برآورد شخصی من این است که ظرفیت منابع آب ایران برای جمعیتی در حدود ۴۰ میلیون نفر طراحی شده است، اما امروز بیش از دو برابر این ظرفیت از منابع آب کشور استفاده میشود و طبیعی است که چنین فشاری در نهایت خود را به شکل افت شدید آبهای زیرزمینی، خشک شدن آبخوانها و فرونشست زمین نشان دهد.
وی تاکید کرد: نمیتوان بدون توجه به ظرفیت منابع آب، صرفاً بر افزایش جمعیت یا توسعه فیزیکی کشور تکیه کرد، چرا که منابع طبیعی ظرفیت مشخصی دارند و برداشت بیش از توان آنها، پیامدی جز بروز بحرانهای عمیق زیستمحیطی نظیر فرونشست نخواهد داشت.
انتهای پیام/
