در بیست و هشتمین نشست هیات امنای دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان مطرح شد
پنجم صفر؛ سالروز شهادت حضرت رقیه(س)
اقیانوسها گرمای زمین را پنهان میکنند
یکی از پرسشهای مهم پژوهشگران اقلیم این بوده است که انرژی اضافی ناشی از افزایش گازهای گلخانهای در سامانه زمین کجا ذخیره میشود. دمای هوا افزایش یافته، یخچالهای طبیعی در حال ذوب شدن هستند و سطح آب دریاها بالا میآید، اما این تنها بخشی از داستان است. ناسا در گزارش «گرمایش اقیانوس: شاخص زمین» (Ocean Warming: Earth Indicator) شاخصهای اقلیمی خود توضیح میدهد که آب به دلیل ظرفیت گرمایی بسیار بالا، برخلاف هوا، میتواند مقدار زیادی انرژی را بدون افزایش شدید دما در خود ذخیره کند؛ به همین دلیل اقیانوسها طی یک قرن گذشته حدود ۹۰ درصد گرمای اضافی ناشی از گرمایش زمین را جذب کردهاند و سال ۲۰۲۴ نیز گرمترین سال ثبت شده برای اقیانوسها بوده است این ویژگی سبب شده است اقیانوسها به بزرگترین مخزن گرمای اضافی زمین تبدیل شوند.
اقیانوس؛ بزرگترین مخزن انرژی زمین
وقتی از گرمایش جهانی سخن گفته میشود، اغلب نگاهها به دمای هوا معطوف است؛ اما «اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا» (NOAA) تاکید میکند که بزرگترین گردآورنده انرژی خورشیدی روی زمین، اقیانوس است. بیش از ۷۰ درصد سطح سیاره را آب پوشانده و همین آب میتواند گرما را در مدتهای طولانی جذب و سپس بهتدریج آزاد کند. به همین دلیل، اقیانوس نقش اصلی را در پایدار نگه داشتن سامانه اقلیمی زمین بر عهده دارد.
NOAA توضیح میدهد که منبع اصلی این گرما، تابش خورشید است؛ اما همه انرژی اقیانوس از خورشید نمیآید. بخشی از گرمایی که ابرها، بخار آب و گازهای گلخانهای در جو جذب میکنند نیز دوباره وارد اقیانوس میشود. سپس امواج، جزر و مد و جریانهای دریایی این انرژی را از مناطق گرمتر به عرضهای جغرافیایی سردتر و حتی به اعماق دریا منتقل میکنند؛ بنابراین گرما در اقیانوس از بین نمیرود، بلکه تنها جای خود را تغییر میدهد و ممکن است سالها یا حتی دههها بعد دوباره به سامانه اقلیمی زمین بازگردد.
گرمایی که دیده نمیشود
یکی از پرسشهایی که همواره در افکار عمومی مطرح بوده این است که اگر گازهای گلخانهای هر سال بیشتر میشوند، چرا دمای هوای زمین به همان نسبت افزایش پیدا نمیکند؟
ناسا در گزارشی با عنوان «مخزن عظیم گرمای زمین» (Earth's Big Heat Bucket) برای توضیح این پدیده از یک تشبیه استفاده میکند. این گزارش، اقیانوس را به سطلی تشبیه میکند که آبِ سرریز را در خود جمع میکند؛ همانگونه که اقیانوس نیز گرمای اضافی را که بر اثر افزایش گازهای گلخانهای در سامانه زمین باقی میماند، جذب و در خود ذخیره میکند. به همین دلیل، بخش بزرگی از انرژی اضافی به جای آنکه موجب افزایش فوری دمای هوا شود، وارد آب اقیانوسها میشود.
«جاش ویلیس» اقیانوسشناس آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا در توضیح این پدیده میگوید: «هوا اساسا نمیتواند گرمای زیادی را در خود نگه دارد؛ اما اگر همین انرژی وارد اقیانوس شود، دمای آب فقط اندکی تغییر میکند». او دلیل این موضوع را ظرفیت گرمایی بسیار بالاتر آب نسبت به هوا و همچنین جرم بسیار بیشتر اقیانوسها میداند. به بیان دیگر، حجم عظیم آب اقیانوسها باعث میشود انرژی اضافی ابتدا در آنها پنهان شود، نه در جو زمین.
همین ویژگی سبب شده است که دمای سطح زمین تمام واقعیت گرمایش جهانی را نشان ندهد. بخش بزرگی از انرژی اضافی هنوز در دل اقیانوس ذخیره شده و آثار آن ممکن است با تأخیر خود را نشان دهد؛ موضوعی که دانشمندان از آن با عنوان اینرسی حرارتی سامانه اقلیم یاد میکنند.
شاخصی که از دمای هوا مهمتر شده است
در سالهای اخیر اصطلاح Ocean Heat Content یا «محتوای گرمایی اقیانوس» به یکی از مهمترین شاخصهای بررسی تغییرات اقلیمی تبدیل شده است. NOAA توضیح میدهد این شاخص نشان میدهد چه مقدار گرما در اقیانوس ذخیره شده و چگونه این گرما در طول زمان تغییر میکند.
به گفته NOAA، اگر اقیانوس در یک بازه زمانی گرمای بیشتری نسبت به مقدار آزادشده جذب کند، محتوای گرمایی آن افزایش مییابد. از آنجا که اقیانوس بزرگترین مخزن گرمای زمین است، اندازهگیری این شاخص به دانشمندان کمک میکند تغییرات اقلیم را دقیقتر بررسی و مدلهای پیشبینی آبوهوا را بهبود دهند.
«سازمان جهانی هواشناسی» (WMO) نیز در گزارش «وضعیت اقلیم جهان ۲۰۲۵» همین موضوع را یکی از مهمترین نشانههای برهم خوردن تعادل انرژی زمین معرفی کرده است. این سازمان اعلام میکند که برای نخستین بار «عدم تعادل انرژی زمین» به عنوان یکی از شاخصهای اصلی گزارش سالانه اقلیم در نظر گرفته شده است؛ زیرا افزایش غلظت دیاکسیدکربن، متان و اکسید نیتروژن باعث شده تعادل میان انرژی ورودی از خورشید و انرژی خروجی از زمین برهم بخورد. نتیجه این عدم تعادل، ذخیره شدن بخش اعظم انرژی اضافی در اقیانوسها است.
النینو، لانینا و گرمایی که در اقیانوس باقی میماند
سازمان جهانی هواشناسی اعلام کرده است که سال ۲۰۲۵، با وجود استقرار شرایط لانینا، همچنان دومین یا سومین سال گرم ثبتشده در تاریخ مشاهدات بود. این سازمان همچنین گزارش میدهد که حدود ۹۰ درصد سطح اقیانوسهای جهان دستکم یک موج گرمای دریایی را در سال ۲۰۲۵ تجربه کردند. در مقابل، سال ۲۰۲۴ که با النینوی قدرتمند آغاز شد، همچنان گرمترین سال ثبتشده باقی مانده است.
«جیمز هنسن»، اقلیمشناس برجسته ناسا، در گزارش «مخزن عظیم گرمای زمین» به نقش النینو در ثبت رکوردهای دمایی اشاره میکند. او میگوید سال ۱۹۹۸ به دلیل وقوع یک النینوی بسیار قوی بهطور استثنایی گرم بود؛ اما زمانی که سالهای بعد بدون وقوع النینویی با آن شدت نیز به دماهای مشابه رسیدند، روشن شد که روند گرمایش جهانی همچنان ادامه دارد.
دانشمندان چگونه گرمای اقیانوس را اندازه میگیرند؟
تا چند دهه پیش اندازهگیری دمای اقیانوس کاری دشوار و محدود بود. NOAA توضیح میدهد که در گذشته پژوهشگران تنها با استفاده از کشتیها و پایین فرستادن حسگرها در بخشهایی از دریا میتوانستند دما را اندازه بگیرند؛ روشی که امکان پوشش کل اقیانوسهای جهان را نداشت.
امروزه این تصویر بسیار کاملتر شده است. به گفته ناسا، اندازهگیری محتوای گرمایی اقیانوس اکنون با ترکیب دادههای ماهوارهای، مدلهای رایانهای و ابزارهای مستقر در آب انجام میشود. مدل ECCO ناسا اطلاعات شناورهای آرگو (Argo)، دستگاههای اندازهگیری دما و شوری و دادههای ماهوارهای را با یکدیگر ترکیب میکند تا تصویری از تغییرات گرما در تمام ستون آب، از سطح تا کف اقیانوس، ارائه دهد.
NOAA نیز میگوید بیش از سه هزار شناور رباتیک آرگو در اقیانوسهای جهان فعال هستند. این شناورها هر حدود ۱۰ روز یکبار از اعماق به سطح میآیند، هنگام صعود دما و شوری آب را ثبت میکنند و پس از ارسال اطلاعات از طریق ماهواره، دوباره به اعماق بازمیگردند. NOAA توضیح میدهد ماهوارهها با اندازهگیری ارتفاع سطح دریا نیز به برآورد گرمای اقیانوس کمک میکنند، زیرا آب هنگام گرم شدن منبسط میشود و ارتفاع سطح دریا افزایش مییابد.
گرمای پنهان، اما پیامدهای آشکار
این گرما هرچند در اعماق اقیانوس ذخیره میشود، اما اثرات آن دیر یا زود آشکار خواهد شد. NOAA میگوید آب گرمتر منبسط میشود و همین انبساط، همراه با ذوب یخچالهای طبیعی، موجب افزایش سطح آب دریاها شده است. همچنین آبهای گرم سلامت صخرههای مرجانی را تهدید میکنند، زیستگاه بسیاری از آبزیان را تغییر میدهند و معیشت میلیونها انسانی را که به شیلات وابستهاند، تحت تاثیر قرار میدهند.
سازمان جهانی هواشناسی نیز هشدار میدهد محتوای گرمایی اقیانوس در سال ۲۰۲۵ تا عمق دو هزار متری به بالاترین مقدار ثبت شده از آغاز اندازهگیریها در سال ۱۹۶۰ رسید و برای نهمین سال متوالی رکورد جدیدی ثبت شد. این سازمان میافزاید سرعت گرم شدن اقیانوسها در دوره ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۵ بیش از دو برابر دوره ۱۹۶۰ تا ۲۰۰۵ بوده است. افزون بر این، اقیانوسها در دو دهه گذشته هر سال انرژیای معادل ۱۸ برابر مصرف سالانه انرژی بشر را جذب کردهاند؛ رقمی که بهخوبی ابعاد این مخزن پنهان انرژی را نشان میدهد.
در گزارش ناسا نیز به مفهوم «اینرسی حرارتی» اشاره شده است؛ ویژگیای که باعث میشود حتی اگر انتشار سوختهای فسیلی امروز متوقف شود، بخشی از گرمای ذخیرهشده در اقیانوس همچنان برای مدتی به سامانه اقلیم منتقل شود. به همین دلیل، اقیانوس هم نقش سپر محافظ زمین را بازی میکند و هم یادآور این واقعیت است که پیامدهای گرمایش جهانی با تأخیر، اما ماندگار، خود را نشان میدهند.
نقش اقیانوس در سامانه اقلیم زمین
آنچه امروز دانشمندان از دادههای ماهوارهای، شناورهای آرگو و مدلهای اقلیمی به دست آوردهاند، تصویری روشن از نقش اقیانوس در سامانه اقلیم زمین ارائه میدهد. دادههای موجود نشان میدهد بیش از ۹۰ درصد گرمای اضافی ناشی از گرمایش جهانی در اقیانوسها ذخیره شده است؛ موضوعی که جایگاه اقیانوس را به عنوان بزرگترین مخزن گرمای اضافی زمین نشان میدهد. همین ویژگی سبب شده افزایش دمای هوا تا اندازهای کندتر از آنچه انتظار میرفت رخ دهد، اما در مقابل، گرمایی عظیم در اعماق آبها انباشته شود؛ گرمایی که آثار آن در قالب افزایش سطح دریا، موجهای گرمای دریایی، تغییر زیستبومهای اقیانوسی و دگرگونی الگوهای آبوهوایی، طی دهههای آینده نیز همراه زمین خواهد بود. این دادهها نشان میدهد برای درک آینده اقلیم، نگاه کردن به دماسنجهای هوا کافی نیست؛ باید به اعماق اقیانوس نیز چشم دوخت.
انتهای پیام/
