سرنوشت تلخ پروژه نئوم از شهر ۱۷۰ کیلومتری به حراج تجهیزات ساختمانی ختم شد

به گزارش خبرگزاری آنا تصاویر ماشین‌آلات سنگینی که گفته می‌شود پس از کاهش فعالیت پروژه نئوم برای فروش یا حراج عرضه شده‌اند طی ماه‌های اخیر در شبکه‌های اجتماعی عربی دست‌به‌دست شده‌اند. سندی وجود ندارد که ثابت کند خود شرکت نئوم ناوگانش را مستقیماً به حراج گذاشته، اما اصل فروش تجهیزات به‌کاررفته در پروژه قابل تأیید است. شرکت Dayim Equipment Rental اخیراً اعلام کرد ماشین‌آلات دست‌دوم را از ناوگانی با بیش از ۱۲ هزار دستگاه وارد بازار کرده و در تبلیغ فروش خود صراحتاً نوشته همان ماشین‌هایی که در نئوم، ورزشگاه آرامکو و فرمول E جده کار کرده‌اند اکنون قابل خرید هستند. این تجهیزات از بالابر و لیفتراک تا ژنراتور، تجهیزات خاک‌برداری و کابین‌های موقت را شامل می‌شوند.

فروش ماشین‌آلات به‌تنهایی نمی‌تواند گواه پایان یک پروژه عظیم باشد و شرکت‌های اجاره تجهیزات به‌طور عادی ناوگان خود را نوسازی می‌کنند. مسئله نئوم اتفاقاتی است که هم‌زمان در پشت این تصاویر جریان دارد. قرارداد تونل‌های لاین لغو شده، کارخانه تولید قطعات پیش‌ساخته بخشی از پروژه متوقف شده، قرارداد چندمیلیارددلاری سد‌ها و دریاچه تروجینا پایان یافته و برای جمع‌کردن بعضی کارگاه‌ها هزینه پرداخت می‌شود. نئوم در فاصله کوتاهی از پروژه‌ای که باید تعداد ماشین‌آلات مورد نیازش هر سال افزایش پیدا می‌کرد به جایی رسیده که پیمانکاران از بعضی بخش‌های آن خارج می‌شوند.

قرار بود آینده از بیابان شروع شود

محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، نئوم را در سال ۲۰۱۷ به‌عنوان یکی از ستون‌های برنامه تغییر اقتصاد این کشور معرفی کرد. طبق اعلام رسمی صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان، منطقه نئوم باید ۲۶ هزار و ۵۰۰ کیلومتر مربع وسعت پیدا می‌کرد و دولت عربستان، صندوق سرمایه‌گذاری عمومی و سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی قرار بود طی سال‌های بعد بیش از ۵۰۰ میلیارد دلار از آن پشتیبانی کنند. فناوری، انرژی و آب، حمل‌ونقل، زیست‌فناوری، غذا، تولید پیشرفته، رسانه و سرگرمی از همان ابتدا جزو بخش‌های اصلی این طرح معرفی شدند.

چند سال بعد، لاین به تصویری تبدیل شد که نئوم را در سراسر جهان معرفی می‌کرد. طبق مشخصات، این شهر باید بین ۲ سازه آینه‌ای به طول ۱۷۰ کیلومتر، ارتفاع ۵۰۰ متر و عرض فقط ۲۰۰ متر ساخته می‌شد. در نهایت ۹ میلیون نفر در تنها ۳۴ کیلومتر مربع زندگی می‌کردند، تمام نیاز‌های روزمره در فاصله ۵ دقیقه پیاده‌روی قرار داشت و قطار پرسرعت مسیر ابتدا تا انتهای شهر را در ۲۰ دقیقه طی می‌کرد. خبری هم از خیابان و خودرو نبود و نئوم وعده داده بود کل شهر با انرژی تجدیدپذیر کار کند و ۹۵ درصد زمین پیرامون آن برای طبیعت حفظ شود.

اعداد آن‌قدر بزرگ بودند که لاین بیش از آنکه شبیه یک پروژه معمول ساخت‌وساز باشد، به نمایش توانایی عربستان در طراحی نوع جدیدی از زندگی شهری تبدیل شده بود. در کنار آن، تروجینا به‌عنوان مقصد کوهستانی و محل بازی‌های زمستانی، اکساگون به‌عنوان شهر صنعتی شناور و مجموعه‌ای از جزایر و اقامتگاه‌های ساحلی معرفی شدند. پیام اصلی نئوم ساده بود. عربستان قرار نبود فقط ساختمان بسازد و می‌خواست ثابت کند می‌تواند از صفر یک نمونه متفاوت از شهر، صنعت و اقتصاد آینده ایجاد کند.

طرح مفهومی شهر خطی «لاین»، یکی از بخش‌های اصلی پروژه نئوم عربستان سعودی

شهری که قرار بود خودش فکر کند

بخش فناوری این وعده حتی از معماری لاین هم بلندپروازانه‌تر بود. نئوم از ابتدا واژه «شهر هوشمند» را کافی نمی‌دانست و لاین را یک «شهر شناختی» معرفی می‌کرد، شهری که براساس داده‌های ساکنان نیاز‌ها را پیش‌بینی می‌کند و خدمات را پیش از درخواست کاربر در اختیار وی قرار می‌دهد. صفحه رسمی لاین همچنان می‌گوید خدمات خودکار شهر با هوش مصنوعی اداره خواهند شد و طراحی و ساخت آن از یک ستون فقرات دوقلوی دیجیتال و ابزار‌های هوش مصنوعی استفاده می‌کند.

زیرساخت این ایده هم قرار بود از ابتدا با شهر ساخته شود. نئوم در سال ۲۰۲۰ قراردادی برای ایجاد شبکه ۵G و اینترنت اشیا امضا کرد و گفت این شبکه باید کاربرد‌هایی از خانه هوشمند و واقعیت افزوده تا خودرو‌های خودران و تحلیل بلادرنگ اطلاعات شهری را پشتیبانی کند. شرکت حتی هدف خود را فراتر رفتن از شهر‌های هوشمند متداول تعریف کرده و از تبادل و تحلیل فعال اطلاعات میان ساکنان و زیرساخت شهری سخن گفته بود.

جاه‌طلبی در سال‌های بعد بزرگ‌تر هم شد. مرکز ارتباطات دیجیتال تونوموس در اکساگون برای شبکه خصوصی و زیرساخت ابری نئوم راه‌اندازی شد و براساس برآورد‌های آن زمان قرار بود شبکه آن تا سال ۲۰۳۰ ظرفیت اتصال حدود ۲۰۰ میلیون دستگاه اینترنت اشیا را داشته باشد. همان زیرساخت برای پوشش حداکثر ۶۰ منطقه، حدود ۱۸۰۰ سازه و ارتباطات صد‌ها هزار نیروی ساختمانی طراحی شده بود. نئوم هم‌زمان در قراردادی ۲۰۰ میلیون دلاری با وان‌وب به سراغ ماهواره‌های مدار پایین رفت تا فیبر، ۵G، کابل‌های ارتباطی و اینترنت ماهواره‌ای را در یک شبکه به هم متصل کند.

فناوری در نتیجه تزئین کنار شهر نبود و قرار بود سیستم عصبی آن باشد. هوش مصنوعی باید خدمات را مدیریت می‌کرد، دوقلوی دیجیتال به طراحی و مونتاژ شهر کمک می‌کرد، میلیون‌ها حسگر اطلاعات تولید می‌کردند و جابه‌جایی بدون خودرو با یک شبکه حمل‌ونقل کاملاً تازه انجام می‌شد. دقیقاً به همین دلیل کوچک شدن لاین فقط حذف چند ساختمان نیست و مقیاس آن شهری را که تمام این فناوری برایش طراحی شده بود نیز تغییر می‌دهد.

اعداد روی کاغذ دیگر با پروژه روی زمین جور نبودند

هزینه ۵۰۰ میلیارد دلاری خیلی زود دیگر تصویر کاملی از ابعاد نئوم ارائه نمی‌کرد. وال‌استریت ژورنال با استناد به یک حسابرسی داخلی گزارش داد سناریویی برای اجرای کامل برنامه‌های نئوم، سرمایه مورد نیاز را تا سال ۲۰۸۰ حدود ۸.۸ تریلیون دلار برآورد کرده بود. همان اسناد هزینه مرحله نخست تا سال ۲۰۳۵ را حدود ۳۷۰ میلیارد دلار تخمین می‌زدند و از فرض‌های مالی بیش از حد خوش‌بینانه در بعضی محاسبات پرده برداشتند.

رقم ۸.۸ تریلیون دلار بودجه مصوب نئوم نیست و نباید آن را هزینه نهایی و قطعی پروژه دانست. اهمیت این رقم در فاصله‌ای است که میان نقطه شروع و برآورد‌های بعدی ایجاد شده بود. پروژه‌ای که با پشتوانه بیش از ۵۰۰ میلیارد دلاری معرفی شد، در بعضی محاسبات داخلی برای اجرای همه وعده‌هایش به چندین تریلیون دلار سرمایه در چند دهه نیاز پیدا می‌کرد.

برآورد‌های جدیدتر نیز از پولی حکایت دارند که پیش از تغییر مسیر خرج شده است. سمافور در خرداد امسال گزارش داد عربستان تا آن زمان حدود ۶۴ میلیارد دلار برای نئوم هزینه کرده است. همین گزارش می‌گوید برنامه مالی سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ حدود ۶۰ میلیارد ریال معادل ۱۶ میلیارد دلار برای پرداخت به پیمانکاران در نتیجه خاتمه قرارداد‌های بلندمدت کنار گذاشته است. رقم نهایی می‌تواند در مذاکره با پیمانکاران تغییر کند، اما حتی کنار گذاشتن بخش‌هایی از نئوم نیز ارزان تمام نمی‌شود.

فشار فقط از داخل پروژه نمی‌آمد. عربستان هم‌زمان خود را برای اکسپو ۲۰۳۰ و جام جهانی فوتبال ۲۰۳۴ آماده می‌کند و صندوق سرمایه‌گذاری عمومی باید میان تعداد زیادی پروژه بزرگ تقسیم سرمایه انجام دهد. فایننشال تایمز در گزارش بازنگری نئوم نوشت طرح تازه به سمت پروژه‌ای بسیار کوچک‌تر و عملی‌تر حرکت کرده و تأخیرها، افزایش هزینه‌ها و فشار نقدینگی در این بازنگری نقش داشته‌اند. بخشی از زیرساخت ساخته‌شده لاین حتی می‌تواند در طرح جدید برای کاربری‌هایی مانند مراکز داده استفاده شود.

از ۱.۵ میلیون نفر به قطعه‌ای ۲.۴ کیلومتری

یکی از نخستین نشانه‌های روشن عقب‌نشینی در سال ۲۰۲۴ ظاهر شد. بلومبرگ گزارش داد دولت عربستان زمانی انتظار داشت تا ۲۰۳۰ حدود ۱.۵ میلیون نفر در لاین زندگی کنند، اما این هدف به کمتر از ۳۰۰ هزار نفر کاهش پیدا کرده است. براساس اسنادی که آن زمان گزارش شد، از شهر ۱۷۰ کیلومتری قرار بود تا پایان دهه فقط حدود ۲.۴ کیلومتر تکمیل شود.

کاهش اهداف در ۲۰۲۶ هم متوقف نشد. سمافور در اردیبهشت گزارش داد سرمایه‌گذاری بیشتر در لاین تا دست‌کم بعد از ۲۰۳۰ عقب افتاده و هدف جمعیتی کل نئوم برای پایان دهه اکنون حداکثر حدود ۱۰۰ هزار نفر عنوان می‌شود. منابع این گزارش گفته‌اند تمرکز سرمایه در عوض به زیرساخت‌هایی مانند بندر، شبکه‌های خدماتی و مراکز داده منتقل شده است.

قرارداد‌ها نیز همین تغییر را روی زمین نشان می‌دهند. یک اطلاعیه رسمی ثبت‌شده از سوی هیوندای مهندسی و ساخت در کره جنوبی می‌گوید قرارداد تونل نئوم در اسفندماه سال گذشته به درخواست کارفرما و به دلیل «بازسازماندهی پروژه» خاتمه یافته است. پایگاه MEED Projects نیز لغو بخش‌هایی از تونل‌های لاین و توقف کارخانه قطعات پیش‌ساخته مربوط به بخش‌هایی از پروژه را ثبت کرده است.

حتی زبان رسمی نئوم نسبت به گذشته محتاط‌تر شده است. صفحه قدیمی لاین همچنان شهر ۱۷۰ کیلومتری و ۹ میلیون ساکن را توصیف می‌کند، اما صفحه فعلی پروژه از یک توسعه «مرحله‌ای و مبتنی بر تقاضا» سخن می‌گوید. این عبارت به‌تنهایی به معنای کنار گذاشتن طرح نهایی نیست، اما تفاوت زیادی با دوره‌ای دارد که نزدیک به یک میلیون نفر برای سال ۲۰۳۰ هدف‌گذاری می‌شدند.

تروجینا هم از تقویم خارج شد

لاین تنها جایی نبود که ترمز کشیده شد. تروجینا قرار بود در کوهستان‌های نئوم پیست اسکی، دریاچه مصنوعی و مجموعه‌ای از هتل‌ها و امکانات تفریحی داشته باشد و بازی‌های زمستانی آسیایی ۲۰۲۹ را میزبانی کند. عربستان و شورای المپیک آسیا در دی ۱۴۰۴ رسماً با تعویق بازی‌ها موافقت کردند و در آن زمان هیچ تاریخ جایگزینی ارائه نشد. رویترز این تصمیم را در شرایطی گزارش کرد که پروژه تروجینا با تأخیر در آماده‌سازی تأسیسات روبه‌رو بود.

چند ماه بعد، اتفاق بزرگ‌تری در خود پروژه افتاد. شرکت ایتالیایی وی‌بیلد اعلام کرد نئوم قرارداد ساخت ۳ سد، دریاچه آب شیرین و سازه The Bow را خاتمه داده است. عملیات هنگام پایان قرارداد حدود ۳۰ درصد پیشرفت داشت و ارزش بخش باقی‌مانده از کار وبیلد تقریباً ۲.۸ میلیارد یورو بود. قرارداد همچنین نئوم را ملزم می‌کند هزینه جمع‌کردن کارگاه و خروج تجهیزات و نیرو‌های پیمانکار را جبران کند.

طرح مفهومی تروجینا، مقصد کوهستانی و گردشگری پروژه نئوم عربستان سعودی

همین مرحله است که فروش تجهیزات معنای بیشتری پیدا می‌کند. وقتی قرارداد‌های میلیارددلاری متوقف می‌شوند و پیمانکار رسماً وارد فرایند جمع‌کردن کارگاه می‌شود، بخشی از جرثقیل‌ها، تجهیزات خاک‌برداری، ژنراتورها، بالابر‌ها و ماشین‌آلات اجاره‌ای دیگر در همان محل کاربردی ندارند. بعضی به پروژه‌های دیگر منتقل می‌شوند و بعضی به بازار دست‌دوم برمی‌گردند؛ بنابراین تیتر «عربستان تجهیزات نئوم را حراج کرد» بیش از حد قطعی است، اما فروش ماشین‌آلاتی که خود مالک آن‌ها تأیید کرده در نئوم کار کرده‌اند، هم‌زمان با فسخ و تعلیق قرارداد‌های بزرگ رخ داده است.

فناوری باقی مانده، اما مقصدش عوض شده است

کوچک شدن نئوم به معنای خاموش شدن تمام پروژه‌های فناوری آن نیست. اتفاق مهم‌تر این است که پول و فناوری از بعضی ایده‌های نمایشی شهر آینده به سمت زیرساخت‌هایی حرکت کرده‌اند که امکان درآمدزایی و استفاده صنعتی نزدیک‌تری دارند. سایت فعلی نئوم هنوز مراکز داده کم‌مصرف، اتصال ۵G+، هوش مصنوعی، رباتیک و حریم خصوصی داده را جزو محور‌های فناوری خود معرفی می‌کند، اما اکساگون اکنون بخش مهم‌تری از این برنامه را به دوش می‌کشد.

یکی از واضح‌ترین نمونه‌ها پروژه دیتاولت است. نئوم و این شرکت ابتدا از یک پردیس مرکز داده و کارخانه هوش مصنوعی با ظرفیت نهایی ۱.۵ گیگاوات و سرمایه‌گذاری اولیه ۵ میلیارد دلاری در اکساگون خبر دادند. شهریور امسال نیز هیومین و دیتاولت اعلام کردند ساخت ۱۰۰ مگاوات از فاز نخست ۳۶۰ مگاواتی آغاز شده و اولین ۱۰۰ مگاوات قرار است در سال ۲۰۲۸ آماده شود.

پروژه هیدروژن سبز نیز برخلاف بخش‌هایی از لاین و تروجینا به مرحله پایانی ساخت رسیده است. شرکت نئوم گرین هیدروژن می‌گوید پروژه با سرمایه‌گذاری حدود ۸.۴ میلیارد دلار وارد مرحله راه‌اندازی شده و ظرفیت برق خورشیدی و بادی آن در مجموع حدود ۴ گیگاوات خواهد بود. MEED نیز در مرداد تکمیل عملیات ساختمانی و ورود پروژه به مرحله راه‌اندازی را گزارش کرد و بهره‌برداری تجاری برای ۲۰۲۷ هدف‌گذاری شده است.

این تفاوت شاید بیش از هر عدد دیگری تغییر نئوم را توضیح دهد. همان گزارش سمافور که از ۱۶ میلیارد دلار هزینه احتمالی فسخ قرارداد‌ها خبر داده، می‌گوید نئوم همچنان حدود ۴۰ میلیارد ریال برای توسعه تازه در نظر دارد که قسمت عمده آن به اکساگون و زیرساخت‌های خدماتی مربوط می‌شود. عربستان سرمایه‌گذاری را کاملاً متوقف نکرده و در حال انتخاب بخش‌هایی است که بندر، صنعت، انرژی یا ظرفیت محاسباتی قابل فروش تولید می‌کنند.

طرح مفهومی بندر و منطقه صنعتی اکساگون، یکی از بخش‌های پروژه نئوم عربستان سعودی

نئوم تمام نشده، اما آن نئوم قبلی هم دیگر وجود ندارد

گفتن اینکه نئوم تعطیل شده دقیق نیست. بندر اکساگون فعال است، مرکز داده در حال ساخت قرار دارد و کارخانه هیدروژن سبز به راه‌اندازی نزدیک شده است. چیزی که ضربه خورده، همان تصویری است که طی سال‌ها بیشترین تبلیغات را دریافت کرد و نئوم را از یک منطقه صنعتی و اقتصادی به وعده ساخت «آینده شهرنشینی» تبدیل کرده بود.

فناوری نیز از پروژه حذف نشده، اما شکل استفاده از آن واقع‌بینانه‌تر شده است. چند سال قبل قرار بود هوش مصنوعی زندگی ۹ میلیون نفر در یک شهر عمودی را مدیریت کند، شبکه دیجیتال صد‌ها میلیون وسیله متصل را به هم پیوند دهد و دوقلوی دیجیتال به مونتاژ یک سازه ۱۷۰ کیلومتری کمک کند. امروز بخش قابل لمس‌تر همین جاه‌طلبی فناوری در مراکز داده، بندر هوشمند، ارتباطات، انرژی و صنعت دیده می‌شود و نه در شهری که قرار بود بدون خودرو از دریای سرخ تا عمق صحرا امتداد داشته باشد.

فاصله میان ۲ تصویر دشوار است نادیده گرفته شود. در سال‌های ابتدایی ساخت، نئوم از افزایش سریع نیاز به ماشین‌آلات، صد‌ها هزار نیروی ساختمانی و ایجاد زیرساختی برای یکی از بزرگ‌ترین شهر‌های آینده سخن می‌گفت. اکنون بعضی قرارداد‌ها فسخ شده‌اند، پیمانکاران هزینه جمع‌کردن کارگاه دریافت می‌کنند، ماشین‌آلاتی که در پروژه کار کرده‌اند برای فروش گذاشته شده‌اند و بخش شاخص لاین برای ادامه سرمایه‌گذاری باید تا دهه بعد منتظر بماند.

نئوم هنوز زنده است، اما نه به همان شکلی که به جهان فروخته شد. عربستان از ساخت یک شهر شناختی ۱۷۰ کیلومتری عقب نشسته و بخش بیشتری از منابع را روی پروژه‌هایی متمرکز کرده که بندر، برق، هیدروژن، صنعت و قدرت پردازشی تولید می‌کنند. شاید پرسش امروز دیگر این نباشد که آیا نئوم ساخته خواهد شد؛ پرسش این است که از آن همه وعده درباره بازتعریف شهر، فناوری و زندگی انسان، در نهایت چه مقدار واقعاً ساخته خواهد شد.