هوشمندسازی در ۴ حلقه صنعت نفت ایران نهادینه نشده است/ ضرورت تدوین برنامه جامع توسعه نفت و گاز

به گزارش خبرگزاری آنا، هوش مصنوعی در سال‌های اخیر از یک فناوری صرفاً تخصصی و دانشگاهی فاصله گرفته و به یکی از ابزار‌های اثرگذار بر فرآیند‌های مختلف اقتصادی و صنعتی تبدیل شده است؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از صنایع بزرگ جهان از این فناوری برای افزایش بهره‌وری، کاهش هزینه‌ها، بهینه‌سازی فرآیندها، پیش‌بینی رخدادها، مدیریت دارایی‌ها و اتخاذ تصمیم‌های دقیق‌تر استفاده می‌کنند.

صنعت نفت و گاز نیز به دلیل گستردگی زنجیره فعالیت‌ها، حجم بالای داده‌های تولیدشده، پیچیدگی فرآیند‌های اکتشاف و استخراج، هزینه بالای عملیات، اهمیت نگهداری و تعمیر تجهیزات و همچنین نقش راهبردی این صنعت در اقتصاد کشور، یکی از مهم‌ترین حوزه‌هایی است که می‌تواند از ظرفیت هوش مصنوعی و فناوری‌های داده‌محور بهره بگیرد.

با این حال، به گفته مهدی صادقی شاهدانی، رئیس اندیشکده اقتصاد ایران و استاد دانشگاه امام صادق (ع)، اگرچه در سال‌های اخیر حرکت‌هایی در این زمینه آغاز شده است، اما هوشمندسازی هنوز در صنعت نفت و گاز ایران به مرحله نهادینه‌شدن نرسیده و فاصله قابل توجهی تا استفاده کامل از ظرفیت‌های این فناوری وجود دارد.

حرکت‌های اولیه برای هوشمندسازی صنعت نفت

صادقی شاهدانی، استاد دانشگاه امام صادق(ع)، در گفت‌و‌گو با خبرنگار آنا، درباره میزان ورود فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی به صنعت نفت و گاز ایران اظهار کرد: در رابطه با عملیاتی کردن این نوع فناوری در صنعت نفت، حرکت‌هایی انجام گرفته و بعضی از شرکت‌ها فعالیت‌های خودشان را در این عرصه متمرکز کرده‌اند، ولی بر اساس اطلاعاتی که من دارم، آن‌گونه که باید و شاید، بحث هوشمندسازی در صنعت نفت نهادینه نشده است.

وی افزود: شاید نیاز به این باشد که ما در این رابطه شرکت‌های دانش‌بنیان را فعال کنیم و از آنها پشتیبانی کنیم تا این شرکت‌ها وارد عرصه شوند و بحث هوشمندسازی یا استفاده از هوش مصنوعی را در این حوزه پیاده‌سازی کنند.

رئیس اندیشکده اقتصاد ایران ادامه داد: اگر بخواهیم شرایط موجود را به گونه‌ای تلقی کنیم که وضعیت استفاده از هوش مصنوعی در صنعت نفت و گاز شرایط قابل قبولی است، فکر نمی‌کنم بتوانیم چنین ادعایی داشته باشیم. حداقل من اطلاعات کافی ندارم که مثلاً در حیطه اکتشاف ببینیم بحث استفاده از هوش مصنوعی تا کجا پیش رفته است، همچنین در حیطه استخراج و بهره‌برداری وضعیت چگونه است و نهایتاً در پایین‌دستی ببینیم که چقدر توانسته‌ایم از حیطه هوش مصنوعی و هوشمندسازی استفاده کنیم.

صادقی شاهدانی تأکید کرد: به نظر من راه درازی وجود دارد تا بتوانیم آن‌گونه که اقتضا دارد، از فناوری‌های هوش مصنوعی در صنعت نفت و گاز استفاده کنیم.

هیچ فرآیندی در صنعت نفت و گاز از هوش مصنوعی بی‌نیاز نیست

این استاد دانشگاه امام صادق (ع) درباره ظرفیت هوش مصنوعی برای کاهش زمان و هزینه عملیات اکتشاف میادین نفت و گاز، افزایش دقت شناسایی ذخایر و تعیین محل حفاری و همچنین استفاده از این فناوری در نگهداری و تعمیر تجهیزات گفت: چون ما در ابعاد فنی خیلی ورود نمی‌کنیم، من الان نمی‌توانم بگویم که ما چقدر در این حوزه توانسته‌ایم از ابزار هوش مصنوعی استفاده کنیم و فرآیند‌های مختلف آن را هوشمند کنیم اما آنچه مسلم است، ما در عصر حاضر و آینده، عصر استفاده از هوش مصنوعی در همه فرآیند‌ها هستیم و هیچ فرآیندی استثنا بردار نیست.

صادقی شاهدانی با تأکید بر ارتباط مستقیم هوش مصنوعی با افزایش بهره‌وری گفت: اگر بخواهیم بهره‌وری افزایش پیدا کند و کارایی را بهبود ببخشیم، ناگزیریم از این فناوری استفاده لازم را ببریم.

وی تصریح کرد: اینکه اکنون در چه قسمت‌هایی و در چه مرحله‌ای از صنعت نفت و گاز از هوش مصنوعی استفاده شده است، به دلیل اینکه من به لحاظ فنی تخصص لازم را ندارم، نمی‌توانم اظهارنظر قطعی بکنم، ولی به هر حال یکی از جا‌هایی که می‌توانیم از این ابزار استفاده کنیم، بحث داده در بخش بالادستی نفت و گاز است.

داده زیربنای تصمیم‌گیری هوشمند در بالادست نفت و گاز

رئیس اندیشکده اقتصاد ایران با اشاره به پیشنهادی که در زمینه حاکمیت داده در بخش بالادستی نفت و گاز تهیه شده است، گفت: پیشنهادی هم تنظیم کرده‌ایم که چگونه می‌توانیم حاکمیت داده را در بالادستی نفت و گاز پیاده‌سازی کنیم؛ زیرا اگر بخواهیم تصمیم‌گیری درست انجام دهیم و تصمیم‌گیری ما مبتنی بر شرایط دقیق یا نسبتاً دقیق باشد، باید حتماً حکمرانی داده را در بخش بالادستی نفت و گاز پیاده‌سازی کنیم.

وی افزود: تصمیم‌گیری در صنعت نفت و گاز، به‌ویژه در بخش بالادستی، با حجم گسترده‌ای از اطلاعات و داده‌های فنی و عملیاتی همراه است و بدون ساماندهی، یکپارچه‌سازی و حکمرانی صحیح داده‌ها، نمی‌توان انتظار داشت که ابزار‌های هوش مصنوعی بتوانند به شکل مطلوب در فرآیند تصمیم‌گیری مورد استفاده قرار گیرند.

صادقی شاهدانی ادامه داد: حتی در رابطه با حکمرانی داده هم که مرحله ابتدایی هوشمندسازی است، هنوز راه درازی در پیش داریم.

نگاه سنتی، تنگنای جدی توسعه هوشمندسازی

این استاد دانشگاه امام صادق (ع) درباره مهم‌ترین چالش‌های پیش روی هوشمندسازی صنعت نفت و گاز، از جمله کمبود داده باکیفیت، زیرساخت پردازشی، نیروی انسانی متخصص و ضعف در یکپارچه‌سازی سامانه‌ها اظهار کرد: من فکر می‌کنم از جهت نیروی متخصص مشکل نداشته باشیم. صنعت نفت و گاز ما در این رابطه نیرو‌های متخصص بسیار خوبی دارد که سیستم می‌تواند از آنها بهره لازم را ببرد.

وی افزود: آنچه به نظر من تنگنای جدی است، چه در حاکمیت داده و چه در فرآیند بعد از آن که هوشمندسازی است، نگاه سنتی نسبت به مجموعه فرآیند‌های نفت و گاز است. این نگاه سنتی نسبت به مجموعه فرآیند‌های نفت و گاز باعث شده که ما از این ظرفیت، استفاده کافی را برای بهبود شرایط بخش بالادستی نفت و گاز و حتی به نظر من در بخش پایین‌دستی نفت و گاز نداشته باشیم.

وی ادامه داد: بنابراین مسئله صرفاً دسترسی به فناوری یا حتی برخورداری از نیروی متخصص نیست؛ بلکه نوع نگاه به فرآیند‌ها و نحوه استفاده از ظرفیت‌های فناوری نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. تا زمانی که نگاه سنتی بر فرآیند‌های صنعت نفت و گاز حاکم باشد، استفاده از ظرفیت هوش مصنوعی نمی‌تواند به سطح مورد انتظار برسد.

برنامه جامع توسعه نفت و گاز پیش‌نیاز تحول فناورانه

رئیس اندیشکده اقتصاد ایران درباره مسیر مورد نیاز برای بهره‌گیری کامل از ظرفیت هوش مصنوعی و تجربه کشور‌های پیشرو در صنعت نفت و گاز گفت: به هر حال برنامه جامع نفت و گاز یک موضوعی است که باید در دستور کار قرار بگیرد.

وی افزود: در برنامه جامع نفت و گاز یا برنامه جامع توسعه نفت، موضوع استفاده از فناوری‌ها یک محور مهم است. بنابراین تا زمانی که ما برنامه جامع توسعه نفت و گاز نداشته باشیم یا اگر داریم، به صورت یک سند قابل استناد و قابل ارائه نباشد، همچنان در آن شرایط سنتی خودمان سیر می‌کنیم و ممکن است از ظرفیت‌های فناورانه در توسعه نفت و گاز استفاده لازم را نبریم.

وی تأکید کرد: بخش نفت و گاز باید نسبت به تدوین و توسعه برنامه جامع نفت و گاز قدم‌های لازم را بردارد. بدون برنامه جامع توسعه نفت و گاز، مشخص نیست که بخش نفت و گاز ما باید چه مسیری را طی کند.

این استاد دانشگاه امام صادق (ع) گفت: از جمله موضوعاتی که باید در این برنامه مورد توجه قرار گیرد، بحث هوشمندسازی است؛ زیرا استفاده از فناوری‌های نوین باید به عنوان بخشی از مسیر توسعه صنعت نفت و گاز تعریف شود، نه اینکه صرفاً در قالب پروژه‌های محدود و موردی دنبال شود.

دانشگاه‌ها و فاصله میان دانش نظری و کاربرد عملی هوش مصنوعی

صادقی شاهدانی در ادامه درباره نقش دانشگاه‌ها در تربیت نیروی انسانی مورد نیاز برای توسعه هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین اظهار کرد: بعضی از شاخه‌ها به موضوع هوشمندسازی می‌پردازند، ولی آنچه ما به عنوان هوشمندسازی یا استفاده از هوش مصنوعی نیاز داریم، این است که استفاده از هوش مصنوعی را چگونه پیاده‌سازی کنیم.

وی افزود: فضا‌های تئوریک به نظر من در این رابطه خوب است، ولی وقتی می‌آییم و می‌گوییم می‌خواهیم یک قسمتی از فرآیند را، مثلاً بهینه‌سازی تولید یا بهینه‌سازی سرمایه‌گذاری‌ها را هوشمند کنیم یا در آن فرآیند‌ها از هوش مصنوعی استفاده کنیم، در عملیاتی کردن این دانش، هنوز آن‌گونه که باید و شاید دانشگاه‌ها نتوانسته‌اند مسیر لازم را تعریف کنند و به دانشجو ارائه دهند.

رئیس اندیشکده اقتصاد ایران ادامه داد: دانشجو باید نسبت به پیاده‌سازی هوش مصنوعی قابلیت‌های لازم را داشته باشد. صرف آشنایی نظری با الگوریتم‌ها و مباحث فنی هوش مصنوعی کافی نیست و دانشگاه باید بتواند این دانش را به نیاز‌های واقعی صنعت و فرآیند‌های اجرایی متصل کند.

وی تأکید کرد: اگر قرار است از هوش مصنوعی برای بهینه‌سازی تولید یا سرمایه‌گذاری استفاده شود، باید دانشجو و نیروی متخصصی تربیت شود که علاوه بر دانش نظری، توانایی عملیاتی کردن این فناوری در فرآیند‌های واقعی را داشته باشد.

صنعت باید برای فناوری‌های هوشمند تقاضا ایجاد کند

صادقی شاهدانی درباره راهکار اتصال دانشگاه، شرکت‌های دانش‌بنیان و صنعت و حلقه‌های مفقوده این زنجیره اظهار کرد: تقاضا باید برای این نوع فناوری‌ها شکل بگیرد. صنعت نفت و گاز ما به طور خاص باید متقاضی استفاده از این فناوری باشد و برای این تقاضا باید تأمین مالی لازم انجام شود.

رئیس اندیشکده اقتصاد ایران ادامه داد: اگر تقاضا وجود داشته باشد، ولی تأمین مالی صورت نگیرد، شرکت‌های مختلف نمی‌توانند وارد این عرصه شوند؛ زیرا شرکت‌های مختلفی که در رابطه با هوشمندسازی فعال هستند، منابعی ندارند که خودشان هزینه کنند، محصول تولید کنند و آن محصول را ارائه دهند.

وی تصریح کرد: صنعت باید در رابطه با پشتیبانی و تأمین مالی و ارائه تقاضا برای موضوع هوشمندسازی، از خودش یک حرکت علامت‌دهی نشان دهد. شرکت‌های دانش‌بنیان باید ببینند که بازار وجود دارد. به همین جهت اگر ما نتوانیم بازار را برای هوشمندسازی درست کنیم، هوشمندسازی به آن نقطه‌ای که می‌خواهیم نمی‌رسد. هرچه در کشور توسعه پیدا کرده، برای آن یک بازار شکل گرفته است.

بدون بازار، فناوری هوش مصنوعی به بلوغ نمی‌رسد

این استاد دانشگاه امام صادق (ع) با اشاره به تجربه برخی حوزه‌ها از جمله پزشکی اظهار کرد: اگر شما مثلاً در پزشکی مشاهده می‌کنید که بعضی از خدمات ارائه می‌شود، به جهت این است که بازار آن خدمات پایه‌گذاری شده است؛ یعنی عده‌ای هستند که آن خدمات پزشکی را می‌خواهند و عده‌ای هم ارائه‌کننده و عرضه‌کننده آن خدمات هستند.

وی افزود: دولت هم اینجا ممکن است نقش پشتیبانی خودش را ایفا کند؛ یعنی بگوید اگر مثلاً در ارائه خدمات نیازمند فناوری هستید و واردات فناوری لازم است، من کمک می‌کنم یا تخصیص منابع می‌دهم.  تخصیص منابع داخلی از طریق سیستم بانکی و تخصیص منابع بیرونی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

وی تأکید کرد: تا زمانی که بازار مربوط به توسعه فناوری‌های هوش مصنوعی شکل نگیرد، ما در همان حدی که دانشگاه‌ها اکنون فعالیت می‌کنند، از جمله دانشگاه‌هایی که روی بحث مهندسی کامپیوتر متمرکز هستند، باقی خواهیم ماند. پس می توان گفت اگر بازار شکل نگیرد و توسعه لازم در آن دیده نشود، طبیعی است که این فناوری به آن حد از بلوغی که ما می‌خواهیم نخواهد رسید.

حاکمیت داده نخستین گام برای کاربرد هوش مصنوعی

صادقی شاهدانی درباره طرح خود در زمینه مدیریت داده و اینکه اجرای حاکمیت داده چه مزایایی برای صنعت نفت و گاز ایجاد می‌کند، گفت: حاکمیت داده به ما کمک می‌کند که بتوانیم قدم‌های اولیه مربوط به کاربرد هوش مصنوعی را برداریم. حاکمیت داده یا Data Governance در حقیقت زمینه اساسی حرکت در بستر هوشمندسازی فرآیند‌های مختلف است.

این استاد دانشگاه امام صادق (ع) ادامه داد: اگر حاکمیت داده به آن معنایی که ما تعریف می‌کنیم پایه‌گذاری نشود، در جایی که می‌خواهیم فرآیند‌های مختلف را هوشمندسازی کنیم، آن‌گونه که باید و شاید پیش نخواهیم رفت.

وی در پاسخ به این پرسش که حاکمیت داده چه میزان می‌تواند بر بهره‌وری اثر بگذارد، اظهار کرد: در مرحله اول، به هر حال حاکمیت داده یکی از دستاورد‌های ابتدایی‌اش این است که وضعیت فرآیند شما را از جهت بهره‌وری، کارایی، چالش‌ها و فرصت‌ها روشن می‌کند.

حاکمیت داده ابزار شناسایی مشکلات فرآیند‌ها

صادقی شاهدانی توضیح داد: اگر شما حاکمیت داده را پیاده‌سازی کنید، مشخص می‌شود که این فرآیند شما دارای چه مشکلاتی است، چه عیوبی دارد و چه مشکلاتی در سراسر آن فرآیند وجود دارد. در همین راستا می توان گفت که اگر شما می‌خواهید چالش را در یک فرآیند شناسایی کنید، باید حاکمیت داده آن فرآیند پیاده‌سازی شده باشد.

رئیس اندیشکده اقتصاد ایران افزود: علت اینکه ما خیلی از مشکلات را نمی‌توانیم فهم کنیم، به این جهت است که در آن عرصه‌ای که می‌خواهیم مشکل را فهم کنیم، حاکمیت داده پیاده‌سازی نشده است.

وی برای تشریح اهمیت حاکمیت داده در مسیر هوشمندسازی گفت: حاکمیت داده مثل آب است برای اینکه شما می‌خواهید بتن درست کنید؛ شما بدون آب نمی‌توانید بتن درست کنید، غیرممکن است. حاکمیت داده در راستای هوشمندسازی فرآیند‌های مختلف می‌تواند کمک کند و علاوه بر این، برای مدیریت آن فرآیند‌ها نیز پیش از اینکه آنها را هوشمند کنیم، می‌تواند کمک‌کننده باشد.

از اکتشاف تا پالایش مسیر طولانی صنعت نفت برای هوشمندسازی

این استاد دانشگاه تاکید کرد: استفاده از هوش مصنوعی در صنعت نفت و گاز نباید به یک بخش خاص محدود شود و از اکتشاف و شناسایی ذخایر گرفته تا استخراج و بهره‌برداری، انتقال و فرآیند‌های پایین‌دستی می‌تواند در معرض تحول ناشی از فناوری‌های داده‌محور قرار گیرد.

با این حال، صادقی شاهدانی با تأکید بر اینکه اطلاعات فنی کافی برای اعلام میزان پیشرفت دقیق هوش مصنوعی در هر یک از این بخش‌ها در اختیار ندارد، گفت: اصل استفاده از این فناوری دیگر قابل چشم‌پوشی نیست و صنعت نفت و گاز برای افزایش بهره‌وری و کارایی خود ناگزیر از حرکت به سمت هوشمندسازی است.بنابراین تحقق این هدف به مجموعه‌ای از الزامات وابسته است که در رأس آنها تدوین یک برنامه جامع و قابل استناد برای توسعه نفت و گاز، ایجاد حاکمیت داده، تغییر نگاه سنتی به فرآیندها، شکل‌گیری تقاضای واقعی از سوی صنعت، تأمین مالی شرکت‌های دانش‌بنیان و اصلاح ارتباط میان دانشگاه و صنعت قرار دارد.

هوشمندسازی باید در متن برنامه توسعه نفت و گاز قرار گیرد

رئیس اندیشکده اقتصاد ایران در جمع‌بندی اظهارات خود تأکید کرد: بخش نفت و گاز باید نسبت به تدوین و توسعه برنامه جامع نفت و گاز قدم‌های لازم را بردارد. بدون برنامه جامع توسعه نفت و گاز، مشخص نیست بخش نفت و گاز ما باید چه مسیری را طی کند و از جمله چیز‌هایی که در این برنامه باید مورد توجه قرار گیرد، بحث هوشمندسازی است.

صادقی شاهدانی با اشاره به اهمیت استفاده از فناوری‌های نوین در آینده صنعت نفت و گاز افزود: هوشمندسازی زمانی می‌تواند به افزایش بهره‌وری و کارایی منجر شود که در متن فرآیند توسعه صنعت قرار گیرد و هم‌زمان زیرساخت‌های داده، نیروی انسانی، تأمین مالی، بازار فناوری و ارتباط میان صنعت، دانشگاه و شرکت‌های دانش‌بنیان نیز تقویت شود.

وی خاطرنشان کرد: در چنین شرایطی می‌توان انتظار داشت که صنعت نفت و گاز از ظرفیت هوش مصنوعی برای بهبود فرآیند‌های خود استفاده کند؛ در غیر این صورت، ادامه رویکرد‌های سنتی موجب خواهد شد بخشی از ظرفیت‌های فناوری‌های نوین همچنان بلااستفاده باقی بماند.