دانشمند ایرانی که برای نخستینبار کهکشان آندرومدا را توصیف کرد
به گزارش خبرگزاری آنا؛ در سال ۳۴۹ هجری قمری (۹۶۰ یا ۹۶۱ میلادی)، تالار دربار عضدالدوله، امیر آلبویه در اصفهان، میزبان یک آزمون علمی شبانه بود. به گزارش وبسایت «پابلیک دامین ریویو»، اندکی پس از ورود عبدالرحمن صوفی به دربار، به جمع دانشمندان دیگری که در نجوم اهل مطالعه بودند، پیوست. با فرا رسیدن شب، عضدالدوله از مهمانان خود خواست تا ستارهای را که باید در بالای افق شرقی پدیدار میشد، شناسایی کنند. هنگامی که منجمان در پاسخ درماندند، صوفی متوجه شد که همکارانش اگرچه برخی نقشههای نجومی را حفظ کردهاند؛ اما زمان اندکی را صرف مشاهده مستقیم آسمان شب کرده اند.
صوفی برای امیر آلبویه توضیح داد که یک خطای محاسباتی در کتاب «المجسطی» بطلمیوس (که در قرن گذشته به عربی ترجمه شده بود) سبب شده تا ستارگان از جایگاهی که این اخترشناس اسکندرانی هشتصد سال پیش ترسیم کرده بود، تغییر مکان دهند. به روایت وبسایت «پابلیک دامین ریویو»، صوفی با تاسف درباره وضعیت علمی آن دوران گفت: «دانشمندان برجستهای وجود دارند که هرگز کتابهایی را که میخوانند با رصد مستقیم تایید نکردهاند». او توضیح داد که برای خواندن درست مکان ستارگان در آن دوران، باید ۱۲ درجه به طول جغرافیایی ثبت شده توسط بطلمیوس افزوده میشد. این مواجهه عملی سبب شد تا عضدالدوله صوفی را به عنوان معلم شخصی خود استخدام کرده و او را به ریاست رصدخانه امپراتوری در شیراز منصوب کند.
پیشینه و زندگی: از ری تا رصدخانه شیراز
بر اساس گزارش وبسایت آموزشی رصدخانه مدارس ملی انگلستان، عبدالرحمن صوفی در ۷ دسامبر ۹۰۳ میلادی (۲۹۱ هجری) در شهر ری (در ایران امروزی) متولد شد. نام کامل او ابوالحسین عبدالرحمن بن عمر صوفی رازی است. او در دوران طلایی اسلام رشد یافت؛ دورانی که علم، هنر و آموزش با شتاب در حال توسعه بود. صوفی از سنین جوانی شیفته تماشای ستارگان و درک سازوکار آسمان بود و مهارت بالای او در ریاضیات، به دقت رصدهای بعدی او کمک شایانی کرد. دانشنامه ایرانیکا نیز تایید میکند که صوفی متولد ۲۹۱ هجری قمری در ری و متوفی به سال ۳۷۶ هجری قمری (۹۸۶ میلادی) است و بخش عمده زندگی خود را در ارتباط نزدیک با حاکمان سلسله آلبویه در ایران و میانرودان، به ویژه عضدالدوله دیلمی گذرانده است.
بر اساس خوداظهاری صوفی که در دانشنامه ایرانیکا ثبت شده، او در سال ۳۳۵ هجری (۹۴۶-۹۴۷ میلادی) از دینور و در سال ۳۳۷ هجری (۹۴۸-۹۴۹ میلادی) همراه با استاد و رئیس خود، ابوالفضل محمد بن حسین (که در دانشنامه ایرانیکا بهاحتمال زیاد همان ابن عمید، وزیر رکنالدوله، دانسته شده است) از اصفهان بازدید کرده است. صوفی علاوه بر کار رصدی، در توسعه ابزارهای نجومی نیز نقشی فعال داشت. طبق یافتههای پایگاه اطلاعات علمی اخترفیزیک ناسا/هاروارد (NASA/ADS)، او علاوه بر کمک به ساخت رصدخانهای مهم در شهر شیراز، ابزارهای نجومی متعددی مانند اسطرلاب و کرههای سماوی را طراحی و تولید کرد. طبق آنچه در دانشنامه ایرانیکا آمده است؛ ابن قفطی (مورخ متوفی به سال ۱۲۴۸ میلادی) گزارش داده است که یک کره سماوی نقرهای که صوفی برای عضدالدوله ساخته بود، در سال ۴۳۵ هجری در مصر وجود داشته است؛ این کره از جنس نقره ۳۰۰۰ درهم وزن داشته و به قیمت ۳۰۰۰ دینار خریداری شده بود.
کتاب صور الکواکب: بازنگری در المجسطی بطلمیوس
مهمترین دستاورد علمی صوفی، نگارش کتاب «صور الکواکب الثابته» (کتاب ستارگان ثابت) در سال ۹۶۴ میلادی است. به گزارش پایگاه اطلاعات علمی اخترفیزیک ناسا/هاروارد (NASA/ADS)، این اثر که بر پایه کتاب المجسطی بطلمیوس (نوشته شده در حدود سال ۱۳۷ میلادی) نگاشته شده، حاوی یک کاتالوگ گسترده از ستارگان شامل مختصات، تخمین قدر (میزان درخشندگی) و طرحهای صور فلکی است. صوفی برای جبران پدیده تقدیم اعتدالین (پیشروی محور زمین)، طول جغرافیایی ستارگان بطلمیوس را از سال ۱۳۷ تا ۹۶۴ میلادی با افزودن ۱۲ درجه و ۴۲ دقیقه بهروزرسانی کرد.
کتاب صور الکوکب الثابته، عکس: موزه متروپلیتن
دانشنامه ایرانیکا مینویسد صوفی در این کتاب، نظام کلاسیک صور فلکی را هم بر پایه طبقهبندی علمی یونانی و هم بر اساس سنتهای رایج عربی در نامگذاری و شناخت ستارگان شرح داده و مشاهدات و نقدهای خود را نیز بر آن افزوده است. یکی از نوآوریهای بینظیر صوفی در تصویرگری کتاب که در وبسایت آموزشی رصدخانه مدارس ملی انگلستان و پایگاه اطلاعات علمی اخترفیزیک ناسا/هاروارد (NASA/ADS) به آن اشاره شده، ترسیم دوگانه برای هر یک از صور فلکی بطلمیوس است؛ تصویر اول پیکرهها را آنگونه نشان میدهد که روی یک کره سماوی (از بیرون) دیده میشوند و تصویر دوم، تصویر آینهای آن و معادل نگاه ناظر از روی زمین به آسمان شب است.
کشف تاریخی: «لکه مهآلود» در دل آندرومدا
یکی از مهمترین جنبههای کار صوفی، اشاره او به جرمی آسمانی است که امروز آن را کهکشان آندرومدا میشناسیم. وبسایت آموزشی رصدخانه مدارس ملی انگلستان نوشته است که صوفی این جرم را به صورت یک «ابر کوچک» توصیف کرد؛ توصیفی که از آن به عنوان نخستین اشاره شناخته شده به کهکشان آندرومدا یاد میشود. همچنین وبسایت «پابلیک دامین ریویو» توضیح میدهد که صوفی در شرح خود از این ناحیه آسمان، از تعبیر عربی «اللطخة السحابیة» استفاده کرد؛ تعبیری که میتوان آن را «لکهای مهآلود» یا «لکهای ابریمانند» ترجمه کرد. در نتیجه، اگرچه صوفی ماهیت این جرم را به معنای امروزیِ کلمه نمیشناخت، توصیف او از یکی از مشهورترین اجرام فراکهکشانی آسمان، جایگاهی ویژه در تاریخ نجوم پیدا کرده است.
علاوه بر این، پایگاه اطلاعات علمی اخترفیزیک ناسا/هاروارد (NASA/ADS) نشان میدهد که صوفی در تفاسیر خود بیش از ۱۰۰ ستاره جدید را شناسایی و معرفی کرد که در جدولهای المجسطی بطلمیوس یا دیگر کاتالوگهای باستانی ثبت نشده بودند. او همچنین یک سیستم منحصربهفرد ۳ مرحلهای برای تخمین قدرهای میانی ستارگان ابداع کرد که به ثبت دقیقتر میزان درخشندگی ستارگان کمک میکرد.
پیوند نامهای عربی و یونانی ستارگان
صوفی در کتاب خود به تطبیق نامهای سنتی عربی با نامهای علمی یونانی پرداخت. به نوشته وبسایت «پابلیک دامین ریویو»، اخترشناسان عرب برای ستارگان نامهای بومی داشتند؛ برای نمونه، شش ستارهای که سر صورت فلکی قیطس (نهنگ) را میسازند «الکف الجذماء» (دست بریده)، پنج ستاره بدنه اصلی را «النعامات» (شترمرغها) و ستاره انتهای دم را «الضفدع الثانی» (قورباغه دوم) مینامیدند. صوفی این نامها را در کنار جدولهای علمی ثبت کرد. این کار باعث شد تا بعد از ترجمه آثار او، بسیاری از این نامهای عربی به ستارهشناسی مدرن راه یابند.
طبق اطلاعات دانشنامه ایرانیکا، در قرن نوزدهم میلادی، جوزپه پیازی، اخترشناس ایتالیایی، تعداد زیادی از نامهای عربی ستارگان را استخراج و در فهرست ستارهای خود (Praecipuarum stellarum inerrantium positiones) در سال ۱۸۱۴ ثبت کرد و از این طریق، این اصطلاحات به طور رسمی وارد زبان بینالمللی نجوم شدند.
میراث علمی و بازتاب در شرق و غرب
برخلاف بسیاری از آثار علمی دوران باستان، کار صوفی برای قرنها به عنوان کتاب مرجع باقی ماند. دانشنامه ایرانیکا اشاره میکند که اخترشناسان بزرگی، چون ابوریحان بیرونی در کتابهای التفهیم (۱۰۲۹ میلادی) و قانون مسعودی (۱۰۳۰ میلادی) و همچنین الغبیگ در فهرست ستارگان خود در سال ۱۴۳۷ میلادی، مستقیما از دادههای صوفی استفاده کرده و از او نام بردهاند. حتی دریانوردان عرب اقیانوس هند در حدود سال ۱۵۰۰ میلادی (مانند احمد بن ماجد در کتاب الفوائد فی اصول علم البحر و القواعد) به نام و کتاب او استناد میکردند. همچنین زکریا بن محمد قزوینی (متوفی به سال ۱۲۸۳ میلادی) توصیفات ۴۸ صورت فلکی را در کتاب مشهور عجائب المخلوقات خود، بدون ذکر نام، کلمه به کلمه از کتاب صوفی اقتباس کرده است.
در جهان غرب نیز اثر صوفی بیبازتاب نماند. دانشنامه ایرانیکا میگوید نام او در سنت لاتینی به صورت «Azophi» آمده و فهرست ستارگان بطلمیوس در المجسطی در چند دستنویس لاتین با استفاده از مقدار تقدیم اعتدالین مورد استفاده صوفی و نیز با تصویرهایی برگرفته از الگوهای او نقل شده است. همچنین آلفونسو دهم، پادشاه کاستیل، دستور داد ترجمهای از کتاب صوفی به زبان کاستیلی کهن تهیه شود و آن را در مجموعه نجومی خود، Libros del saber de astronomia، بگنجانند.
کتاب صور الکواکب حتی در دوران بحرانهای تاریخی نیز حفظ شد؛ به روایت وبسایت «پابلیک دامین ریویو»، در جریان حمله مغول به بغداد در سال ۱۲۵۸ میلادی (۶۵۶ هجری قمری)، خواجه نصیرالدین طوسی نسخهای از این کتاب را نجات داد و با ارائه آن به هلاکوخان، او را متقاعد ساخت تا رصدخانه مراغه را بنا کند. در قرن پانزدهم، این نسخه به دست الغبیگ در سمرقند رسید که دستور نگارش نسخه جدیدی از آن را صادر کرد.
امروز به پاس خدمات بینظیر این اخترشناس ایرانی به علم نجوم، یکی از دهانههای برخورد روی کره ماه به نام «Azophi» (آزوفی) و همچنین یک سیارک با شماره ثبت «۱۲۶۲۱ Alsufi» به نام او نامگذاری شده است.
انتهای پیام/
