ابوسهل کوهی؛ مردی از مازندران که هندسه را از کتاب به کاشیها منتقل کرد
به گزارش خبرگزاری آنا؛ براساس آنچه در دانشنامه «ایرانیکا» آمده است «ابوسهل ویجن (بیژن) بن رستم کوهی» حدود سال ۳۳۰ هجری قمری (۹۴۰ میلادی) در مکانی [دهکدهای] واقع کوهستانهای مازندران زاده شد. بعدها در خدمت امیران آلبویه به عنوان یکی از برجستهترین ستارهشناسان زمان خود به شیراز و بغداد رفت. او به دستور عضدالدوله، حاکم آلبویه در فارس، در کنار دیگر ستارهشناسان و ریاضیدانان مشهور زمان خود از جمله احمد بن محمد سجزی و ابوالقاسم غلام زحل «میل خورشید» (زاویه موقعیت خورشید نسبت به استوای سماوی) را در انقلاب زمستانی (۱۶ دسامبر) سالهای ۳۵۹ هجری (۹۶۹ م) و ۳۶۰ هجری (۹۷۰) و نیز در انقلاب تابستانی (۱۷ ژوئن) سال ۳۶۰ (۹۷۰ م) رصد کردند.
آسمان بغداد و ریاضیات زمینی
زمانی که شرفالدوله با بیرون راندن برادرش صمصامالدوله از بغداد، قدرت خود را تثبیت کرده بود، از کوهی خواست تا هفت سیاره را برای او رصد کند. کوهی رصدخانهای در باغ کاخ سلطنتی بغداد ساخت؛ در آنجا، انقلاب تابستانی (۱۶ ژوئن) و اعتدال پاییزی (۱۸ سپتامبر) سال ۳۷۹ (۹۸۸ میلادی) را رصد کرد. در رصد اخیر، مقامات بسیاری و چند منجم برجسته (از جمله ابوالوفا بوزجانی و ابوحامد احمد صاغانی) حضور داشتند.
براساس نوشته «پایگاه تاریخ ریاضیات دانشگاه سنت اندروز»، این رصدخانه در ژوئن ۹۸۸ میلادی افتتاح شد و ابزارهایش براساس طراحی خود کوهی ساخته شد و پس از تکمیل ساختمان، نصب گردیدند. فعالیت رصدخانه در سال ۹۸۹ میلادی و با مرگ شرفالدوله متوقف گردید. دودمان آلبویه در این مرحله بهتدریج در حال از دست دادن کنترل امپراتوری بود. اقتصاد در مسیر نزولی قرار داشت و شورشهای نظامی، زندگی حاکم را دشوار میساخت. فعالیتهای فرهنگی ظریفی مانند یک رصدخانه، اولویت کمتری یافتند. در دانشنامه ایرانیکا هم نقل شده است که پس از مرگ شرفالدوله کوهی احتمالا نتوانسته باشد بخش عمدهای از برنامه اصلی خود برای رصد سیارات را به انجام رساند.
اما دستاورد کوهی فقط در ستارهشناسی نبود؛ در دانشنامه «ایرانیکا» آمده است که شهرت برجسته کوهی بیشتر ناشی از کار بسیار شایسته او در هندسه است که بر پایه نوشتههای اقلیدس، آپولونیوس و ارشمیدس بنا نهاده بود. بهویژه راهحلهای او که از «مقاطع مخروطی» و «پرگار مخروطی» مرتبط با آن بهره میبرد، ظرافت خاصی دارند. پایگاه تاریخ ریاضیات دانشگاه سنت اندروز نیز او چهرهای پیشرو در احیا و تداوم هندسه عالی یونانی در جهان اسلام میداند.
آثار او مورد تحسین و استقبال سجزی، ابونصر منصور، بیرونی، ابنهیثم، خیام و نصیرالدین طوسی قرار گرفت. او آثار متعددی از جمله کتاب «پرگار تام» (رسالهای در ساختن و به کاربردن پرگار کامل)، کتاب «صناعة الاسطرلاب» (کتابی درباره ساخت اسطرلاب) و کتاب مراکز الکرات (کتاب مراکز کرهها) و... دارد که نام او در تاریخ علم برجسته کرده است.
پرگاری که خطوط زنده میکشید
براساس مقاله «بازتاب ترسیمات هندسی ریاضیدان ایرانی، ابوسهل بیژن بن رستم کوهی در نقوش هندسی معماری» نوشته بهناز منتظر و حسین سلطانزاده «ابزار ترسیمات هندسی از زمانی که بشر علاقمند به ریاضی و حل مسائل آن گشت، پدید آمد. یکی از این ابزارها که توسط ابوسهل کوهی اختراع گردید «پرگار تام» میباشد که به کمک آن میتوان خطوط قیاسی مانند خطوط راست، دایره، بیضی، هذلولی و سهمی را با حرکت اتصالی ترسیم کرد.
ابوریحان بیرونی در رساله «استیعاب الوجوه الممکنه فی صنعه الاسطرلاب» از کتاب «پرگار تام» کوهی نام برده و نوشته است که شیخ ابوسهل ویجن بن رستم کوهی، رسالهای درباره ساختن و به کار بردن پرگار تام نوشته است که در آن روش ترسیم قطوع مخروطی را به وسیله پرگار تام بیان کرده است.
این پرگار با پرگارهای عادی دارای شباهت و تفاوتهایی میباشد. از جمله شباهت آن دو، میتوان به داشتن دو شاخه اشاره کرد. اما از تفاوتهای آنها اینکه شاخه اول پرگار تام را میتوان با زاویه دلخواه نسبت به صفحه کاغذ تنظیم کرد که این شاخه به محور مخروط مربوط میشود و کوهی آن را محور پرگار نامیده است.
شاخه دوم خود از یک لوله مستقیم و قلم تشکیل شده است که قلم میتواند درون لوله بلغزد. این شاخه میتواند نسبت به محور، با زاویه دلخواه ثابت شود. اگر شاخه دوم، حول محور بچرخد، بر روی صفحه، یک مقطع مخروطی ترسیم خواهد شد».
کوهی با این اختراع نشان داد که هندسه فقط موضوعی انتزاعی نیست، بلکه میتواند بهصورت عینی در ساخت ابزار علمی یا حتی بناهای هنری حضور پیدا کند؛ همان چیزی که قرنها بعد در نقوش پیچیدهی معماری ایرانی به چشم آمد.
از آثار تاریخی تا معماری معاصر
طبق مقاله منتظر و سلطانزاده، «یکی از ارکان اساسی معماری اسلامی، استفاده از الگوهای هندسی در قالب سطوح تزیینی تحت عنوان «تزیینات هندسی» به منظور پوشش و فضاسازیهای بناهای اسلامی طی قرون مختلف میباشد. این الگوهای هندسی به واسطه هندسهدانان زمانهای مختلف، ترسیم و اثبات شدهاند». به گفته آنها، ابوسهل بیژن بن رستم کوهی دارای ترسیمات مختلفی در این زمینه میباشد. ترسیم پنج ضلعی منتظم در داخل یک مربع و ترسیم هفت ضلعی منتظم در داخل یک دایره دو نمونه از معروفترین آنها میباشند.
با تفحص و بررسی آثار و همچنین مصادیق موجود میتوان به این نتیجه رسید که هفتضلعی منتظم به دلیل عدم ایستایی و همچنین عدم هماهنگی با نقوش هندسی دیگر، به ندرت در پلان و یا تزیینات دیده شده است. در حالیکه پنجضلعی منتظم، به وفور در گرهها، کاربندیها، کاشیکاری و حتی تزیینات گچی بناهای مختلف، بر روی چوب، کاشی، گچ و حتی فلز کاربرد داشته است که از آن بین میتوان به وجود پنجضلعی منتظم در «گره کند دوپنج»، در بازار هنر اصفهان، یا «گره کند سرمهدان چهارشمسه» در بنای گنبد سبز مشهد، «گره کند سرمهدان» در بارگاه حضرت رضا (ع) و یا گره چینی با تلفیق آجر و کاشی در نمای درب قبله مقبره شیخ صفی اشاره کرد».
بااینحال، اندیشه او قرنها بعد حتی به هنر معاصر نیز راه یافت: مجسمهساز مشهور آمریکایی، ریچارد سرا، در سال ۲۰۱۱ در دوحه قطر مجسمهای به نام ۷ ساخت؛ سازهای غولپیکر از فولاد، الهامگرفته از هندسه هفتضلعی ابوسهل کوهی و مفهوم مقدس بودن عدد ۷.
ابوسهل کوهی نهتنها ستارههای آسمان را رصد کرد، بلکه هندسهای از اندیشه بر زمین انداخت. از رصدخانههای بغداد تا مسجدهای ایران، رد پای او را میتوان دید. مردی که از کوههای مازندران برخاست، در هر خطی که رسم کرد، پلی زد میان علم و هنر و میان عقل و ذوق. امروز اگر در بنای ایرانی هندسه را حس میکنیم، شاید صدای پرگار تام اوست که هنوز بر صفحه تاریخ در چرخش است.
انتهای پیام/
