رئیس واحد تهران جنوب خبر داد
ابنخردادبه چگونه به یکی از مهمترین جغرافینگاران تاریخ تبدیل شد؟
به گزارش خبرگزاری آنا؛ «ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله بن خردادبه» که بیشتر با نام ابنخردادبه شناخته میشود، با نگارش کتاب «المسالک و الممالک» نه تنها مسیرهای ارتباطی و راههای بازرگانی را ثبت کرد، بلکه تصویری دقیق از سازمان اداری، مالی و ارتباطی قلمرو عباسیان بر جای گذاشت.
از خراسان تا بغداد؛ آغاز راه یک جغرافیدان
رضا عنایتالله در مدخل «ابنخردادبه» در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی با استناد به گزارش محمد بن جریر طبری مینویسد که پدر او، عبدالله بن خردادبه، در سال ۲۰۱ هجری قمری از سوی مأمون به حکومت طبرستان منصوب شد. به نوشته او، عبیدالله بن عبدالله بن خردادبه در خراسان زاده شد و در سالهای آغازین زندگی به بغداد رفت و در آنجا به تحصیل دانش پرداخت. دانشنامه ایرانیکا نیز مینویسد که او در بغداد آموزشهای ادبی دید و موسیقی را نزد اسحاق موصلی، موسیقیدان نامدار آن روزگار، فراگرفت؛ آموزشی که بعدها در نگارش آثاری موسیقی و سازها بازتاب یافت.
تجربهای اداری که به یک اثر علمی تبدیل شد
به نوشته دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ابنخردادبه مدتی در منصب «صاحب البرید و الخبر» فعالیت میکرد. دانشنامه ایرانیکا این منصب را ریاست دستگاه پست و اطلاعات خلافت معرفی میکند.
رضا عنایتالله تاکید میکند که همین جایگاه باعث شد او از وضعیت راهها، میزان خراج، تقسیمات اداری و شرایط سرزمینهای اسلامی و غیر اسلامی آگاهی گستردهای پیدا کند و همین تجربه بعدها زمینه تألیف «المسالک و الممالک» را فراهم ساخت.
همین نکته در مدخل دانشنامه ایرانیکا نیز دیده میشود. نویسنده این مدخل تصریح میکند که تجربه ابنخردادبه در اداره شبکه برید، مستقیما در تدوین کتاب او به کار گرفته شد و نخستین نسخه این اثر احتمالا در حدود سال ۲۳۲ هجری قمری، زمانی که او در سامرا فعالیت میکرد، نوشته شد.
چرا «المسالک و الممالک» اهمیت دارد؟
دانشنامه ایرانیکا، المسالک و الممالک را قدیمیترین کتاب تقریبا کاملِ باقیمانده در زمینه جغرافیای اداری به زبان عربی معرفی میکند. به نوشته این دانشنامه، ابنخردادبه در این کتاب مسیرهای پستی سراسر خلافت عباسی، ایستگاههای بین راه، فاصله شهرها بر حسب فرسنگ و همچنین اطلاعاتی درباره درآمد مالیاتی استانهای مختلف را ثبت کرده است.
رضا عنایتالله در مدخل دایرةالمعارف بزرگ اسلامی مینویسد که با مطالعه المسالک و الممالک میتوان از «کیفیات ارضی آسیای مقدم اسلامی در سده سوم هجری» آگاهی یافت و به نقل از بارتولد (ایرانشناس و اسلامشناس روس) مینویسد که کتاب المسالک و الممالک ابنخردادبه از مهمترین آثار جغرافیایی سده سوم هجری است.
جغرافیا فقط راه و شهر نبود
برخلاف تصور رایج، کتاب ابنخردادبه تنها فهرستی از شهرها و مسیرها نیست. در مدخل دانشنامه ایرانیکا آمده است که این کتاب شامل مطالب فراتاریخی زیادی از نوع ادبی است و ابنخردادبه نخستین نویسندهای است که روایت سفر سلام فرستاده و مترجم خلیفه واثق، به سوی دیوار یأجوج و مأجوج و نیز مأموریت محمد بن موسی خوارزمی برای بررسی غار اصحاب کهف را ثبت کرده است؛ روایتهایی که بعدها جغرافینگاران دیگر نیز آنها را نقل کردند.
از سوی دیگر، رضا عنایتالله در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی به بخشی از کتاب اشاره میکند که در آن القاب فرمانروایان ایران، روم، ترک، چین و هند ثبت شده است. او مینویسد ابنخردادبه حتی عنوان فرمانروایان روسها را به صورت «قناز» ضبط کرده که پژوهشگران آن را برابر عربیشده واژه روسی «کنیاز» میدانند.
نگاهی ایرانی به جهان
یکی از ویژگیهایی که ابنخردادبه را از بسیاری از جغرافینگاران همعصرش متمایز میکند، توجه او به تاریخ و هویت ایران است. مهدی علیجانی و محبوبه شرفی در مقاله «مقایسه تحلیلی جغرافینگاری ابنخردادبه و اصطخری» که در دوفصلنامه علمی تاریخنگری و تاریخنگاری دانشگاه الزهرا منتشر شده، میگویند ابنخردادبه به دلیل رویکرد جهانی و ایرانشهری در جغرافینگاری، توجه به سرزمینهای اسلامی و غیر اسلامی، استفاده نکردن از نقشه، عجایبنگاری، توجه به هویت میهنی و دخالت ندادن نگرش دینی در جغرافینگاری، در مکتب عراقی جای میگیرد.
به اعتقاد علیجانی و شرفی، توجه ویژه ابنخردادبه به فرهنگ و هویت ایرانی نیز از ویژگیهای برجسته آثار اوست. آنان به بخشهایی از المسالک و الممالک اشاره میکنند که در آن نویسنده، تقسیم جهان را بر پایه روایت اسطورهای فریدون و سه پسرش توضیح میدهد و همچنین از رستم با عنوان «قهرمان» و از فرمانروایان ایران ساسانی با احترام یاد میکند. نویسندگان مقاله این موارد را نشانه گرایش ایرانشهری ابنخردادبه میدانند.
آمیزهای از دانش و روایت
علیجانی و شرفی یکی دیگر از ویژگیهای جغرافینگاری ابنخردادبه را «عجایبنگاری» میدانند. آنان مینویسند که در کنار مطالب علمی، در المسالک و الممالک روایتهایی نیز دیده میشود که امروزه غیرعلمی به نظر میرسند؛ از جمله توصیف ماهیهایی با ویژگیهای شگفتانگیز در دریای قلزم.
کتابی که مرجع نسلهای بعد شد
اهمیت المسالک و الممالک تنها به زمان تالیف آن محدود نماند. رضا عنایتالله در مدخل دایرةالمعارف بزرگ اسلامی مینویسد که جغرافینگارانی مانند یعقوبی، ابنفقیه، ابنرسته، مقدسی، جیهانی، ادریسی و حمدالله قزوینی از اطلاعات ابنخردادبه بهره بردهاند. او همچنین به نقل از خاورشناس روس، ایگناتی کراچکوفسکی توضیح میدهد ابنخردادبه مكتب جغرافيايی خاصی پديد نياورد، ولی مطالب مندرج در آثار وی مورد استفاده بسياری از جغرافینگاران بود.
این ارزیابی در دانشنامه ایرانیکا نیز دیده میشود. نویسنده مدخل یادآور میشود که ابنحوقل (جغرافیدان عرب) همواره نسخهای از المسالک و الممالک را در سفرهای خود همراه داشت و مقدسی، با وجود انتقاد از اختصار کتاب، مسیرها و اطلاعات آن را در اثر خود به کار گرفت. ایرانیکا همچنین به نقل از مسعودی مینویسد که با وجود برخی انتقادها، المسالک و الممالک در روزگار او همچنان بهترین کتاب در نوع خود به شمار میرفت.
میراث ماندگار یک جغرافیدان ایرانی
مرور سه منبع مورد استفاده در این گزارش نشان میدهد که درباره جایگاه ابنخردادبه اتفاقنظر قابل توجهی وجود دارد. رضا عنایتالله در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی با استناد به دیدگاه پژوهشگرانی مانند بارتولد و کراچکوفسکی، تأثیر آثار او بر جغرافینگارانی چون یعقوبی، ابنفقیه، ابنرسته، مقدسی، جیهانی و ادریسی را یادآور میشود. دانشنامه ایرانیکا نیز المسالک و الممالک را قدیمیترین کتاب باقیمانده در حوزه جغرافیای اداری به زبان عربی معرفی میکند که در شکل تقریبا اصلی خود به دست ما رسیده است. در مقابل، مهدی علیجانی و محبوبه شرفی با رویکردی تحلیلی، جایگاه ابنخردادبه را در مکتب عراقی جغرافینگاری و توجه او به هویت ایرانشهری بررسی کردهاند.
بر پایه این منابع، ابنخردادبه از نخستین جغرافینگاران جهان اسلام است که اثرش تا امروز باقی مانده و همچنان برای مطالعه تاریخ جغرافیا، راههای ارتباطی و سازمان اداری سده سوم هجری مورد توجه پژوهشگران قرار دارد.
انتهای پیام/
