اسم ماکان به گوش شما و دوستانتان نخورده است!؟
روایت رضوی از عدالت اجتماعی؛ چرا احکام الهی بر اساس مصلحت تشریع شدهاند؟
حجتالاسلام جمال نبوی، کارشناس فقه نظام اجتماعی در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری آنا با اشاره به جایگاه عدالت در تشریع اسلامی با تأکید بر روایات امام رضا (ع) بیان داشت: برای فهم دقیق عدالت اجتماعی در نگاه اسلامی، ابتدا باید مفهوم عدالت روشن شود و سپس نسبت آن با تشریع احکام الهی بررسی گردد.
عدالت در اندیشه اسلامی چگونه تعریف میشود؟
وی با اشاره به دیدگاه شهید مرتضی مطهری درباره عدالت افزود: شهید مطهری در کتاب «اسلام و نیازهای زمان» سه تعریف برای عدالت بیان میکند. نخست، عدالت به معنای مساوات است؛ یعنی همه افراد در برابر قانون و حقوق اجتماعی برابر باشند. تعریف دوم همان تعریف مشهور در سنت فلسفی و فقهی است که میگوید: «اعطاء کل ذی حق حقه»؛ یعنی هر صاحب حقی، به حق خود برسد.
حجتالاسلام نبوی ابراز داشت: تعریف سوم که شهید مطهری مطرح میکند، عدالت را در سطح جامعه میبیند و آن را به معنای توازن و تعادل در ساختار اجتماعی میداند؛ به گونهای که نظام اجتماعی دچار افراط و تفریط نشود.
وی ادامه داد: آیتالله مصباح یزدی نیز تعریفی عامتر ارائه میکند و عدالت را «وضع کل شیء فی موضعه» میداند؛ یعنی قرار دادن هر چیز در جای خود. این تعریف حتی از «اعطاء کل ذی حق حقه» گستردهتر است، زیرا شامل مواردی میشود که اساساً حق و استحقاقی از پیش وجود نداشته باشد؛ مانند عدالت تکوینی در نظام آفرینش.
چرا عدالت اجتماعی در روایات امام رضا (ع) برجسته است؟
این کارشناس فقه نظام اجتماعی با اشاره به شرایط تاریخی دوران امام رضا (ع) اظهار داشت: یکی از دلایل برجسته شدن بحث عدالت اجتماعی در سخنان و سیره آن حضرت (ع)، جایگاه ولایتعهدی ظاهری امام و همچنین برگزاری مناظرات علمی در حضور مأمون عباسی بود.
وی گفت: این موقعیت تاریخی باعث شد مسئله عدالت، مطالبهگری اجتماعی و تبیین مبانی حکومت عادلانه در سخنان امام رضا (ع) نمود ویژهای پیدا کند.
محور نخست؛ تشریع تابع مصالح و مفاسد است
حجتالاسلام نبوی در تبیین نخستین محور ارتباط عدالت اجتماعی با تشریع در روایات رضوی تصریح کرد: یکی از مبانی مهم در اصول فقه این است که احکام الهی تابع مصالح و مفاسد واقعی هستند و این مسئله در روایات امام رضا (ع) نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
وی با اشاره به روایتی منسوب به امام رضا (ع) در فقه الرضا ادامه داد: حضرت (ع) میفرمایند خداوند هیچ چیزی را حلال نکرده مگر آنکه در آن منفعت و صلاحی وجود داشته و هیچ چیزی را حرام نکرده مگر آنکه در آن ضرر، فساد یا تلفی باشد.
این پژوهشگر فقه نظام اجتماع خاطرنشان کرد: در روایت مشهور محمد بن سنان نیز امام رضا (ع) دیدگاه کسانی را که احکام الهی را صرفاً تعبدی و بدون حکمت میدانند رد میکنند و میفرمایند اگر چنین بود، ممکن بود خداوند زنا را حلال و نماز و روزه را حرام کند؛ در حالی که چنین چیزی با حکمت الهی سازگار نیست.
وی افزود: ارتباط این بحث با عدالت روشن است؛ زیرا وقتی احکام بر اساس مصالح و مفاسد واقعی تشریع شوند، در حقیقت هر حکم در جایگاه واقعی خود قرار میگیرد و این همان تحقق عدالت در نظام تشریع است.
محور دوم؛ رعایت حقوق اقلیتهای مذهبی
حجتالاسلام نبوی محور دوم را تأکید روایات رضوی بر رعایت حقوق اقلیتهای دینی دانست و بیان داشت: در برخی روایات از امام رضا (ع) درباره وصیت اهل کتاب یا غیرمسلمانان پرسش شده است.
وی توضیح داد: در یکی از این روایات نقل شده که مردی مجوسی مالی را برای فقیران وصیت کرده بود، اما قاضی نیشابور آن مال را میان فقیران مسلمان تقسیم کرد. وقتی این مسئله از امام رضا (ع) پرسیده شد، حضرت (ع) فرمودند مجوسی برای فقیران مسلمان وصیت نمیکند و باید همان مقدار از اموال صدقات مسلمانان برداشته و به فقیران مجوسی داده شود.
این کارشناس فقه اجتماعی ابراز داشت: این روایت نشان میدهد که در نگاه امام رضا (ع)، رعایت حقوق اقلیتهای مذهبی بخشی از عدالت اجتماعی در جامعه اسلامی است.
محور سوم؛ ضرورت عدالت در حاکم اسلامی
وی سومین محور را لزوم عدالت در حاکم جامعه اسلامی دانست و گفت: در روایات متعددی از امام رضا (ع) درباره ویژگیهای امام و حاکم اسلامی سخن گفته شده است.
حجتالاسلام نبوی ابراز داشت: در یکی از مناظرات امام رضا (ع) با رأسالجالوت، حضرت ویژگیهای امام را چنین بیان میکنند: «امام باید تقوا، پاکی از عیب، حکمت، انصاف و عدالت داشته باشد.»
وی افزود: «عدالت» در حاکم تنها یک فضیلت فردی نیست، بلکه ابزاری برای تحقق عدالت در سطح جامعه است؛ زیرا حاکمی که خود عادل نباشد، نمیتواند نظام اجتماعی عادلانهای برقرار کند.
عدالت؛ محور نظام تشریع در نگاه رضوی
این پژوهشگر در پایان اظهار داشت: بررسی روایات امام رضا (ع) نشان میدهد که عدالت نهتنها در عرصه اخلاق فردی بلکه در ساختار تشریع، حقوق اجتماعی و نظام حکمرانی اسلامی جایگاهی محوری دارد و همین امر میتواند مبنایی مهم برای مطالعات فقه نظام اجتماعی در عصر حاضر باشد.
انتهای پیام/
