اسم ماکان به گوش شما و دوستانتان نخورده است!؟
مبنای فقهی پذیرش ولایتعهدی امام رضا(ع) چه بود؟
حجتالاسلام علی آهنشکی؛ کارشناس فقه سیاسی در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری آنا در حاشیه برگزاری میز تخصصی «فقه نظام سیاست» از سلسله نشستهای همایش فقه نظامات اجتماعی در سیره رضوی با اشاره به پذیرش ولایتعهدی امام رضا (ع) در سال ۲۰۱ هجری و در دوران مأمون عباسی بیان داشت: اینکه چرا امام رضا (ع) در زمان حکومت غاصب منصب ولایتعهدی را پذیرفتند، دلایل متعدد تاریخی و روایی دارد، اما هدف این بحث تبیین پیامدهای فقهی این اقدام است؛ چراکه همانگونه که گفتار امام حجت است، فعل امام نیز حجت محسوب میشود.
اکراه و اجبار؛ مانع مشروعیتبخشی به حکومت جور
وی نخستین اثر فقهی این حادثه را عدم مشروعیتبخشی به حکومت جائر دانست و افزود: پذیرش ولایتعهدی توسط امام رضا (ع) به معنای تأیید حکومت مأمون نیست. بر اساس روایات متعدد از جمله روایت عیون اخبارالرضا (ع)، ج۲، ص۱۳۹، امام تصریح میکنند که مأمون ایشان را تهدید به قتل کرد و اگر این تهدید نبود، ولایتعهدی را نمیپذیرفتند. به همین دلیل، نمیتوان از فعل امام نتیجه گرفت که همکاری با حکومت جائر به طور کلی جایز یا مشروع است.
همکاری با حاکم ظالم؛ شروط و محدودیتها
حجتالاسلام آهنشکی ابراز داشت: مسئله دوم این است که آیا همکاری با حاکم ظالم در برخی موارد جایز است یا خیر؟ امام رضا (ع) ولایتعهدی را با سه شرط اصلی؛ عدم دخالت در ظلم، عدم پذیرش مسئولیتهای اجرایی حاکمیت و انجامنشدن امور خلاف شریعت به نام امام پذیرفتند.
وی ادامه داد: پذیرش این منصب از روی اکراه و برای حفظ جان خود و شیعیان بوده است. نمونههای تاریخی دیگری نیز وجود دارد؛ مانند علی بن یقطین در دوره هارون که با وجود حضور در حکومت جور، برای دفع خطر از شیعیان سمت خود را پذیرفته بود.
قاعده «دفع افسد به فاسد» و «تقدیم اهم بر مهم»
این پژوهشگر فقه سیاسی با اشاره به قواعد مهم فقهی اظهار داشت: اگر امام رضا (ع) ولایتعهدی را نمیپذیرفتند، مفاسد بزرگتری از جمله ریختهشدن خون بیگناهان رخ میداد. بر اساس روایت عیون اخبارالرضا (ع)، ج۲، ص۱۴۲ و شواهد تاریخی دیگر، پذیرش این منصب در راستای دفع مفسده بزرگتر و تقدیم اهم بر مهم بود.
نقش تقیه در پذیرش ولایتعهدی
وی یکی دیگر از پیامدهای فقهی این حادثه را «تقیه» توصیف کرد و گفت: شرایط سیاسی و نظامی عصر مأمون بهگونهای بود که امکان قیام وجود نداشت و هرگونه مخالفت آشکار به قتل امام و نابودی شیعیان میانجامید. در تاریخ طبری، ج۸، ص۵۴۳ نیز آمده است که امام تحت فشار و اجبار شدید قرار داشتند.
تشبیه به صلح امام حسن (ع)
حجتالاسلام آهنشکی همچنین این پذیرش را مشابه رفتار امام حسن (ع) در صلح با معاویه دانست و تصریح کرد: همانگونه که صلح امام حسن (ع) مشروعیتبخشی به حکومت معاویه نبود، پذیرش ولایتعهدی توسط امام رضا (ع) نیز نشانه تأیید خلافت مأمون نبود. بلکه هر دو معصوم شرطهایی را قرار دادند تا از سوءاستفاده حکومت جلوگیری شود و مصالح شیعیان حفظ شود.
وی با تأکید بر اینکه پذیرش ولایتعهدی از سوی امام رضا (ع) هیچگاه مشروعیت حکومت جور را تثبیت نکرد، افزود: این اقدام از سر اضطرار، تقیه و برای حفظ جان شیعیان بود. از این واقعه میتوان قواعد فقهی مهمی، چون دفع افسد به فاسد، تقدیم اهم بر مهم، تقیه و جواز همکاری محدود و مشروط با حکومت جائر در شرایط اضطراری را استخراج کرد.
انتهای پیام/
انتهای پیام/
