تحلیل یک هشدار تاریخی به روایت رهبر انقلاب/ وقتی جنگ نرم، مسیر عدالت علوی را بست

گروه فرهنگی خبرگزاری آنا - آزاده لرستانی: بیانات امروز رهبر معظم انقلاب اسلامی درباره سیره حکمرانی و مجاهدت‌های امیرالمؤمنین علی(ع)، یک نکته کلیدی و در عین حال مغفول در تحلیل تاریخ اسلام را دوباره به متن گفت‌وگوی نخبگانی بازگرداند: امام علی(ع) در هیچ رویارویی نظامی شکست نخورد، اما در تحقق همه اهداف حکومتی خود نیز کامیاب نشد؛ و این ناکامی نتیجه جنگ نرم و سستی جامعه بود.
حال اگر این گزاره به‌درستی فهم شود، می‌تواند یکی از مهم‌ترین کلیدهای تحلیل نسبت «مردم، قدرت و عدالت» در تاریخ اسلام و حتی در زمانه ما باشد.

علی(ع) فرمانده‌ای که هرگز مغلوب نشد

مرور تاریخ نظامی اسلام نشان می‌دهد که امیرالمؤمنین(ع) از بدر و احد تا خندق و خیبر، و از جمل و صفین تا نهروان، هیچ‌گاه در میدان جنگ مغلوب نشد. شجاعت، تدبیر، ایمان و قاطعیت او در نبرد چنان بود که حتی دشمنانش نیز به آن اذعان داشتند. رهبر معظم انقلاب با تأکید بر همین واقعیت تاریخی یادآور شدند که شکست‌ناپذیری نظامی علی(ع) امری مسلّم است.
اما پرسش اصلی اینجاست: اگر امام علی(ع) شکست‌ناپذیر بود، چرا حکومت علوی به آن نقطه‌ای که باید، نرسید؟ چرا عدالت علوی، آن‌گونه که ظرفیتش را داشت، در جامعه تثبیت نشد؟

میدان واقعی شکست: افکار عمومی

پاسخ این پرسش در میدان ذهن و اراده مردم نهفته است. همان‌گونه که رهبر فرزانه انقلاب تصریح کردند، دشمنان علی(ع) پس از ناکامی در جنگ سخت به جنگ نرم روی آوردند؛ جنگی مبتنی بر شایعه، دروغ، تحریف، نفوذ، تردیدافکنی و فرسایش انگیزه‌های اجتماعی.
در این جنگ، هدف بی‌انگیزه کردن مردم بود. جامعه‌ای که خسته، مردد و دچار تفرقه شود، حتی اگر رهبرش علی‌بن‌ابیطالب باشد، نمی‌تواند عدالت را تا انتها پیش ببرد. این همان سنت الهی است که رهبر انقلاب به آن اشاره کردند: کارِ جامعه، به دست مردم انجام می‌شود.

سکوت‌ها و تردیدها؛ زخم‌های پنهان جامعه علوی

بخش مهمی از ناکامی‌های مقطعی حکومت علوی، به خاطر  قدرت دشمن نبود، بلکه به خاطر سکوت خواص، تردید عوام و ملاحظات نابجای نخبگان بود. مردمی که در میدان نبرد حاضر می‌شدند، اما در میدان تبیین، استقامت لازم را نداشتند. جامعه‌ای که با یک شایعه، از حق فاصله می‌گرفت و با یک دروغ، دچار تردید می‌شد. به تعبیر دقیق‌تر، امام علی(ع) از دشمن نمی‌خورد؛ از فرسایش سرمایه اجتماعی ضربه می‌دید.

درس امروز: جنگ نرم، نقطه تعیین‌کننده حکمرانی

بیانات رهبر انقلاب هشداری برای امروز است. اگر امام علی(ع) با آن عظمت، در برابر جنگ نرمِ سازمان‌یافته دشمنانش، از ناحیه مردم آسیب دید، هیچ جامعه‌ای مصون نیست. امروز نیز دشمنان، همان مسیر را با ابزارهای مدرن‌تر دنبال می‌کنند: رسانه، شایعه، دروغ، تحریف و ناامیدسازی.
در چنین شرایطی، مهم‌ترین سرمایه هر نظامی، هوشیاری مردم و اعتماد اجتماعی است. زیرا عدالت، بدون همراهی مردم، حتی با عادل‌ترین حاکم نیز به سرانجام نمی‌رسد.

در تحلیل نهایی، تجربه حکومت علوی را باید همانند یک مدل نظری از نسبت قدرت، حقیقت و جامعه فهم کرد. امیرالمؤمنین علی (ع) در مقام حاکم، واجد حداکثر مشروعیت اخلاقی و توان عملی در عرصه قدرت سخت بود؛ با این حال، تحقق عدالت علوی نشان داد که قدرت سیاسی، حتی در کامل‌ترین صورت خود، بدون پشتوانه پایدار اجتماعی به نتیجه نهایی نمی‌رسد.

ناکامی‌های مقطعی حکومت علوی را نمی‌توان به ضعف رهبری یا ناتوانی ساختار تقلیل داد؛ بلکه باید آن را محصول گسست میان «حقانیت حاکم» و «پایداری جامعه» دانست. جنگ نرمِ دشمنان امام، دقیقاً بر همین شکاف متمرکز بود: تضعیف معنا، فرسایش اعتماد و تبدیل حقیقت روشن به امرِ قابل تردید. در چنین وضعیتی، عدالت با تعلیق اراده جمعی به محاق می‌رود.

از این منظر، حکومت علوی یک گزاره بنیادین در نظریه حکمرانی را پیش‌روی ما می‌گذارد: هیچ نظام عادلی، حتی اگر در رأس آن علی‌بن‌ابیطالب باشد، نمی‌تواند در خلأ اجتماعی به عدالت برسد. عدالت علاوه بر امری حاکمیتی؛ پدیده‌ای اجتماعی است که استمرار آن منوط به آگاهی، مشارکت و مقاومت مردم در برابر جنگ روایت‌هاست.

از این سو، شکست‌ناپذیری نظامی امام علی (ع) و دشواری تحقق کامل اهداف او نشانه‌ای روشن از این واقعیت است که میدان اصلی نزاع قدرت، پیش از آنکه در صحنه جنگ شکل بگیرد، در سطح ذهن‌ها و باور‌های جمعی تعیین می‌شود.