تحلیل الگوهای بازسازی پساجنگ در ۱۲ جلد کتاب/ دانشگاه؛ قوه عاقله جامعه در روزهای پس از بحران

لیلا اردبیلی، عضو هیئت‌علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم و سرویراستار مجموعه ۱۲ جلدی «تجربه‌های جهانی بازسازی جنگ»، در گفت‌و‌گو با خبرنگار گروه دانشگاه خبرگزاری آنا، با اشاره به چرایی شکل‌گیری این کلان‌پروژه پژوهشی اظهار کرد: ملتی که از تجربیات دیگران درس نگیرد، ناگزیر به تکرار تاریخ خواهد بود. ایده اولیه این مجموعه از این نقطه آغاز شد که بررسی کنیم کشور‌های منطقه خاورمیانه مانند عراق، افغانستان و سوریه که دهه‌ها درگیر جنگ بوده‌اند، چگونه فرایند بازسازی پس از جنگ را طی کرده‌اند.

وی با اشاره به تفاوت‌های بنیادین جامعه ایران افزود: هرچند شرایط کشور ما هرگز به وخامت آن بحران‌ها نرسیده و معتقدیم ملت ما با پیشینه و ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد خود در برابر بحران‌ها پایدار می‌ماند، اما بازخوانی این تجربیات برای پیشگیری از اشتباهات گذشته ضروری بود. ما تجارب جهانی را مطالعه کردیم و از آنجا که خاستگاه ما دانشگاهی بود، بیشترین تمرکز را بر بررسی نقش دانشگاه‌ها در کشور‌هایی نظیر عراق و افغانستان و همچنین تجارب دوران پس از جنگ جهانی دوم در کشور‌هایی مانند ژاپن، سوریه و لبنان قرار دادیم؛ به‌طوری‌که در جلد نهم این مجموعه، به‌طور ویژه به «بازسازی آموزش عالی و بازسازی پساجنگ» و نقش دانشگاه به‌عنوان قوه عاقله جامعه پرداخته شده است.

ویرانی جنگ پیش از آنکه فیزیکی باشد، شناختی است

عضو هیئت‌علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم درباره مخرج مشترک و پیام کلیدی این ۱۲ اثر تصریح کرد: خرابی‌ها و آسیب‌های جنگ صرفاً مادی و کالبدی نیست، بلکه بیشتر مسائل اجتماعی را دچار فرسایش می‌کند. تمام این ۱۲ جلد بر این حقیقت تأکید دارند که انسجام اجتماعی با آجر و سیمان افق آینده را تیره می‌سازد و جامعه را در آستانه فرسودگی و شکنندگی قرار می‌دهد.

وی ادامه داد: حتی در شهری که به‌طور مستقیم زیر آتش یا ویرانی بمباران نبوده، نوسانات اقتصادی و به محاق رفتن تصور روشن از آینده، به سیستم شناختی شهروندان ضربه می‌زند و به‌مرور انسجام اجتماعی را دچار فرسایش می‌کند. تمام این ۱۲ جلد بر این حقیقت تأکید دارند که انسجام اجتماعی با آجر و سیمان ساخته نمی‌شود؛ بازسازی تنها احیای کارخانه و پتروشیمی تخریب‌شده نیست، بلکه بازسازی واقعی یعنی احیای شناخت افراد، بازگشت اعتماد عمومی و مهم‌تر از همه، تقویت توانایی جامعه در «تخیل یک آینده مطلوب».

هشدار‌های پساجنگ؛ از سراب تزریق پول تا خطرات شبه‌استعماری

اردبیلی با برشمردن درس‌ها، راه‌ها و بیراه‌های پیش‌روی جوامع جنگ‌زده، خاطرنشان کرد: یکی از توهمات رایج پس از جنگ‌ها، اتکای صِرف به دریافت غرامت و ورود صرفاً مالی از سوی کشور‌های خارجی (مشابه برداشت‌های سطحی از طرح مارشال) است؛ حال آنکه مطالعات نشان می‌دهد تزریق مستقیم پول هرگز به‌تنهایی به بازسازی پایدار منجر نمی‌شود، بلکه انتقال فناوری، توانمندسازی درون‌زا و احیای مهارت‌های بومی اساس پیشرفت هستند.

سرویراستار مجموعه ۱۲ جلدی «تجربه‌های جهانی بازسازی جنگ» در پایان هشدار داد: چالش جدی دیگر، نحوه تعامل با نهاد‌ها و سازمان‌های غیردولتی (NGO) خارجی است تا جوامع پس از جنگ ناخواسته در تله وضعیت‌های «پسااستعماری» گرفتار نشوند. برای نمونه در عراق و افغانستان شاهد بودیم افرادی از غرب بدون آگاهی از تاریخ، فرهنگ و هویت زن افغانستانی و عراقی برای التیام زخم‌های آنان ورود کردند که نتایج مطلوبی نداشت. هدف اصلی ما از ترجمه و تدوین این مجموعه آثار، ترسیم دقیق چاه‌ها، خطرات و مسیر‌های درست پیش‌روی هر جامعه در فرایند پیچیده بازسازی پساجنگ بوده است.