محمدحسن رجبی دوانی در گفتوگو با آنا:
کشف نشانههای حیات در بدن مومیایی ۵۳۰۰ ساله
به گزارش خبرگزاری آنا به نقل از «ساینسآلرت» (ScienceAlert)، اوتسی، مرد یخی، تا آن اندازه که یک جاندار میتواند مرده باشد، مرده است. او ۵ هزار و ۳۰۰ سال پیش جان باخت و پیکرش در یخچالهای آلپ اوتستال در ایتالیا به شکلی شگفتانگیز مومیایی شد؛ یکی از قدیمیترین و بهترین مومیاییهای انسانیِ حفظ شدهای که تاکنون کشف شده است.
در سرمای شدید محیط آلپی که او در آن جان داد، فعالیت میکروبی سرکوب شد و از آنجا که میکروبها عامل اصلی تجزیه هستند، اوتسی دچار فرایندهای تخریبی ناشی از آنها نشد.
اما ممکن است جسد مرد یخی کاملا فاقد حیات نبوده باشد. مطالعهای جدید درباره میکروبهای موجود در سراسر بدن او نشان میدهد که برخی گونههای بالقوه فعال ممکن است تقریبا به همان اندازه خود مومیایی قدمت داشته باشند، در حالی که برخی دیگر شاید با شرایط سردِ محل نگهداری کنونی او سازگار شده باشند.
«محمد سرحان»، نویسنده نخست مطالعه و میکروبشناس مؤسسه «یوراک ریسرچ» در ایتالیا، میگوید: «میکروبیوم یک مومیایی منحصربهفرد است؛ زیرا ما با میکروبهایی سروکار داریم که بیش از ۵۰۰۰ سال قدمت دارند و در عین حال با میکروبهای مدرنی مواجهیم که پس از کشف مومیایی وارد آن شدهاند».
اوتسی در سال ۱۹۹۱ کشف شد؛ زمانی که دو کوهنورد چیزی را دیدند که گمان میکردند پیکر یک کوهنورد تازه درگذشته است که از یخِ در حال ذوبِ یک یخچال طبیعی، در ارتفاع ۳۲۱۰ متری (۱۰٬۵۳۰ پا)، بیرون زده است.
اوتسی، مرد یخی، یکی از انسانهایی است که بیشترین مطالعات روی او در جهان انجام شده است. (موزه باستانشناسی تیرول جنوبی/«یوراک ریسرچ» /عکاس: Marion Lafogler)
تنها پس از انتقال جسد به آزمایشگاه بود که دانشمندان اهمیت واقعی این کشف را درک کردند: شکارچی از عصر مس که حدود ۳۳۰۰ سال پیش از میلاد زندگی کرده و مرده بود و چنان بهخوبی مومیایی شده بود که بسیار جدیدتر به نظر میرسید.
از آن زمان تاکنون، دانشمندان اطلاعات زیادی درباره اوتسی به دست آوردهاند. او هنگام مرگ حدود ۴۶ سال سن داشت، دستکم ۶۱ خالکوبیِ ایجادشده با سوزن روی پوست تیرهاش دیده میشد، لباسهایی از پوست چندین حیوان مختلف بر تن داشت و آخرین وعده غذاییاش سرشار از چربی بز کوهی، گوشت وحشی و غلات بود.
مطالعات پیشین حتی میکروبیوم روده او را نیز بررسی کرده بودند و نشان داده بودند که این میکروبیوم بیشتر به جمعیتهای انسانی باستانی و غیرصنعتی شباهت دارد تا به جمعیتهای مدرن غربی. پژوهشگران همچنین یک سویه باستانی از «هلیکوباکتر پیلوری» (باکتری معدهای که امروزه با زخم معده و سرطان معده مرتبط دانسته میشود) را بازیابی کرده بودند.
با این حال، همه این مطالعات یک ویژگی مشترک داشتند: آنها عمدتا این میکروبها را بقایای زیستی در نظر میگرفتند، نه اینکه بررسی کنند آیا ممکن است برخی از آنها هنوز هم فعال باشند یا نه.
همچنین هیچکس کار دشوار جداسازی میکروبیوم بومی اوتسی را از آلودگیهای محیطی که ممکن بود پس از مرگ او - چه روی یخچال طبیعی و چه بعدتر هنگام انتقال به سردخانه برای جلوگیری از تجزیه - وارد بدنش شده باشند، انجام نداده بود.
سرحان و همکارانش با استفاده از ابزار نمونهبرداری استریل (سوآب)، از سراسر بدن اوتسی نمونه گرفتند و همچنین از آب ذوبشده موجود در درون بدن او نمونهبرداری کردند. آنان علاوه بر این، از دادههای مربوط به بافتهای روده و معده در مطالعات پیشین استفاده کردند و نمونهای از خاک محل کشف او را ــ که همزمان با پیکر مرد یخی جمعآوری شده بود ــ مورد آزمایش قرار دادند. آنها این نمونهها را تحت تعیین توالی DNA و RNA قرار دادند و به دنبال الگوهایی در انواع میکروبهای موجود بودند.
به طور کلی، میکروبها به دو گروه اصلی تقسیم میشدند. گروه نخست، میکروبهای باستانی بودند که بخشی از میکروبیوم بومی اوتسی محسوب میشدند. گروه دوم، مخمرهای سرمادوستی بودند که بر روی پوست اوتسی و در آبِ ذوبشده جمعآوریشده از درون مومیایی یافت شدند. این مخمرها گونههایی بسیار تخصصیافته و سازگار با محیطهای سرد بودند و از نظر ژنتیکی با میکروبهایی که در مناطق بسیار سردی مانند جنوبگان یافت میشوند، خویشاوندی داشتند.
این موضوع نشان میدهد که این میکروبها احتمالا از محیط یخچالی منشأ گرفتهاند که بدن اوتسی را حفظ کرده بود. اما نکته عجیب دیگری نیز وجود داشت. برخی از نمونهها به شدت تخریب شده بودند که نشان میداد میکروبها باستانی هستند؛ اما برخی دیگر نسبتا تازه بودند و این موضوع دلالت بر فعالیت مداوم آنها داشت.
فرانک مایکنر، میکروبشناس و مدیر موسسه مطالعات مومیایی در یوراک ریسرچ، میگوید: «ما در اینجا نوعی تداوم مشاهده میکنیم». او میافزاید: «این مخمرها اوتسی را در سفر طولانیاش در طی هزارهها همراهی کردهاند».
بخش عجیب دیگری نیز در این معما وجود دارد. ممکن است برخی از این میکروبها از روشهای حفاظت از جسد سود برده باشند. پس از کشف اوتسی، بدن او با فنول - ترکیبی سمی که از رشد قارچها جلوگیری میکند - ضدعفونی شد. سه مورد از چهار مخمر شناسایی شده، گونههایی بودند که توانایی متابولیزه کردن فنول را داشتند.
البته باید روشن کرد که تعیین این موضوع غیرممکن است که آیا این میکروبهای فعال، نوادگان یک تبار پیوسته و بدون انقطاع هستند که در تمام این هزاران سال - حتی در سرمای یخبندان - بهطور آرام روی بدن اوتسی زیستهاند، یا اینکه در حالت خفته بوده و پس از ذوب شدن مومیایی دوباره فعال شدهاند.
اما شواهد به طور قوی نشان میدهند که بدن مرد یخی به نوعی امکان بقای آنها را فراهم کرده است. نمونههای گرفته شده در سالهای ۲۰۱۰ و ۲۰۱۹ نشان دادند که یکی از گونههای سرمادوست طی این یک دهه افزایش یافته است؛ موضوعی که نشان میدهد دستکم برخی از این میکروبها در شرایط زیر صفرِ اتاق نگهداری اوتسی زنده مانده و حتی به آرامی تکثیر میشوند.
پژوهشگران میگویند: «مومیایی مرد یخی یک شیء ایستا نیست، بلکه یک اکوسیستم پویا و یک بایگانی زنده است که در آن میکروبهای باستانیِ منشأگرفته از یخچال و آلودگیهای مدرن، در شرایط موزهای در کنار یکدیگر همزیستی دارند».
انتهای پیام/
