پنجره جمعیتی ایران در حال بسته شدن است؛ آیندهای با سالمندان بیشتر و کودکان کمتر
به گزارش خبرنگار آنا، در خانهای که صدای خنده کودکان کمتر شنیده میشود، آینده آرامآرام رنگ دیگری به خود میگیرد، آیندهای که در آن جمعیت سالمندان از جمعیت کودکان پیشی میگیرد، خانوادهها کوچکتر میشوند و بسیاری از پدران و مادران امروز، فردا را در تنهایی سپری خواهند کرد.
ایران در میانه یکی از مهمترین تحولات جمعیتی تاریخ خود قرار دارد تحولی که اگر امروز جدی گرفته نشود در دهههای آینده میتواند ساختار اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
کارشناسان هشدار میدهند: فرزند کمتر تنها به معنای کوچکتر شدن خانواده نیست بلکه میتواند به تنهایی بیشتر در سالهای سالمندی منجر شود.
رضا سعیدی رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت، میگوید: در حال حاضر سالمندان بالای ۶۵ سال حدود ۷ درصد جمعیت کشور را تشکیل میدهند یعنی نزدیک به ۵ میلیون نفر اگر معیار سالمندی را ۶۰ سال در نظر بگیریم سهم سالمندان به حدود ۱۱ تا ۱۲ درصد میرسد.
این آمار در نگاه اول شاید نگرانکننده به نظر نرسد، اما روند پیشرو بسیار هشداردهنده است. به گفته سعیدی، طی چند دهه آینده جمعیت بزرگ جوانان امروز وارد دوره سالمندی خواهند شد و سهم سالمندان به ۲۵ تا ۳۰ درصد جمعیت کشور خواهد رسید به این معنا که از هر سه ایرانی یک نفر سالمند خواهد بود.
پنجرهای که در حال بسته شدن است
جمعیتشناسان از مفهومی به نام پنجره جمعیتی سخن میگویند دورهای طلایی که در آن بخش عمده جمعیت در سن کار و فعالیت قرار دارد و میتواند موتور توسعه اقتصادی باشد.
ایران اکنون در سالهای پایانی این فرصت تاریخی قرار دارد. بر اساس برآوردهای وزارت بهداشت این پنجره بین سالهای ۱۴۲۰ تا ۱۴۲۵ بسته خواهد شد. پس از آن، تعداد سالمندان بهسرعت افزایش مییابد و بار اقتصادی و اجتماعی بیشتری بر دوش جامعه قرار میگیرد.
به بیان ساده امروز فرصت داریم با داشتن نیروی جوان اقتصاد را تقویت کنیم، اما اگر نرخ فرزندآوری پایین بماند فردا با جمعیتی سالخورده و نیروی کار کمتر روبهرو خواهیم شد.
سقوط نرخ فرزندآوری؛ از خانوادههای پرجمعیت تا تکفرزندی
در دهههای گذشته خانوادههای ایرانی معمولاً سه تا پنج فرزند داشتند. اما امروز بسیاری از زوجها به داشتن یک فرزند یا حتی نداشتن فرزند فکر میکنند.
نرخ باروری کل در ایران اکنون به حدود ۱.۶ فرزند برای هر زن رسیده است در حالی که برای حفظ جمعیت این عدد باید حدود ۲.۱ باشد. این یعنی هر نسل از نسل قبل کوچکتر میشود و روند کاهش جمعیت شتاب میگیرد.
تنهایی سالمندان چهره انسانی بحران جمعیت
بحران جمعیت تنها یک موضوع آماری نیست چهره انسانی آن را میتوان در زندگی سالمندانی دید که فرزندی ندارند یا تنها فرزندشان در شهر یا کشوری دیگر زندگی میکند.
در خانوادههای کمجمعیت، مسئولیت مراقبت از والدین بر دوش یک نفر میافتد. اگر همان یک فرزند به هر دلیل امکان حمایت نداشته باشد، سالمند با تنهایی، انزوا و مشکلات روانی بیشتری مواجه خواهد شد.
مطالعات نشان میدهد تنهایی در سالمندی میتواند خطر افسردگی، زوال شناختی، بیماریهای قلبی و حتی مرگ زودرس را افزایش دهد.
صابر جباری رئیس مرکز ازدواج و خانواده نهاد رهبری در دانشگاهها نیز با تأکید بر پیامدهای اجتماعی کاهش فرزندآوری معتقد است مهمترین چالش سالمندان در دهههای آینده، تنهایی خواهد بود.
او میگوید: با کوچکتر شدن خانوادهها، کاهش تعداد فرزندان و افزایش سالمندانی که تنها زندگی میکنند نیاز به حمایتهای اجتماعی و مراقبتی به شکل چشمگیری افزایش خواهد یافت.
به گفته جباری، سالمندان هماکنون حدود ۱۱.۵ درصد جمعیت کشور را تشکیل میدهند و با ادامه روند کاهش باروری، این نسبت در دهههای آینده به سرعت افزایش مییابد و کاهش فرزندآوری نه تنها ساختار جمعیتی کشور را تغییر میدهد بلکه شبکه سنتی حمایت خانوادگی از سالمندان را نیز تضعیف میکند، شبکهای که تاکنون مهمترین پشتوانه عاطفی و مراقبتی سالمندان ایرانی بوده است.
بار سنگین بر دوش اقتصاد
افزایش جمعیت سالمندان به معنای افزایش هزینههای درمان، مراقبت طولانیمدت، مستمری بازنشستگی و خدمات حمایتی است.
در شرایطی که تعداد افراد شاغل کاهش یابد منابع لازم برای حمایت از سالمندان نیز محدودتر میشود. در چنین وضعیتی صندوقهای بازنشستگی، نظام سلامت و بودجه عمومی کشور تحت فشار جدی قرار خواهند گرفت.
تجربه کشورهای دیگر؛ ثروتمندان هم گرفتار شدند
کشورهایی مانند ژاپن و کره جنوبی سالهاست با بحران سالمندی و کاهش زاد و ولد روبهرو هستند. این کشورها با وجود اقتصادهای قدرتمند برای تأمین نیروی کار و هزینههای سالمندی با چالشهای فراوان مواجه شدهاند.
ایران هنوز فرصت دارد از تجربه این کشورها درس بگیرد، اما این فرصت محدود است.
چرا زوجها کمتر فرزند میآورند؟
کارشناسان مجموعهای از عوامل را در کاهش تمایل به فرزندآوری مؤثر میدانند که میتوان به افزایش هزینههای مسکن، آموزش و درمان، نااطمینانی اقتصادی و شغلی، نگرانی درباره آینده فرزندان، تغییر سبک زندگی و اولویتهای فردی، تأخیر در ازدواج و کاهش حمایتهای اجتماعی از خانوادهها اشاره کرد.
قانون جوانی جمعیت؛ کافی، اما نه کامل
کارشناسان معتقدند سیاستهای تشویقی زمانی اثرگذار خواهند بود که همزمان مشکلات معیشتی، اشتغال و مسکن خانوادهها نیز کاهش یابد.
فرزندآوری سرمایهگذاری برای آینده
فرزندآوری تنها یک تصمیم شخصی نیست تصمیمی است که آینده خانواده و جامعه را شکل میدهد. کودک امروز، نیروی کار، خلاقیت و پشتوانه اقتصادی فردای کشور است.
در عین حال برای بسیاری از والدین، فرزندان مهمترین تکیهگاه عاطفی و اجتماعی در سالهای سالمندی هستند.
اگر امروز فرزند نیاوریم، فردا چه میشود؟
تصور کنید چند دهه بعد شهرهایی با مدارس خلوتتر، خانههایی با سالمندان تنها، بیمارستانهایی شلوغتر و نیروی کاری کمتر. این تصویری است که جمعیتشناسان درباره آینده ایران ترسیم میکنند.
فرزند کمتر، تنهایی بیشتر تنها یک شعار نیست هشداری است درباره فردایی که ممکن است در آن بسیاری از خانوادهها با سکوتی طولانی و تنهایی عمیق روبهرو شوند.
ایران هنوز در سالهای پایانی پنجره جمعیتی قرار دارد. اگر سیاستگذاران، خانوادهها و جامعه به اهمیت این موضوع توجه کنند، میتوان روند کاهش جمعیت را تعدیل کرد و آیندهای متعادلتر ساخت.
انتهای پیام/
