چالش حل مسئله در کلاس درس؛ وقتی استاد در حوزه پژوهشی با دانشجویان همراه میشود/راز مگوی تغییر رشته از مترجمی زبان انگلیسی به علوم تربیتی
خبرگزاری آنا ـ حسین بوذری؛ اگر بخواهیم درباره آموزش، دانشگاه و آینده نسلهای بعدی سخن بگوییم، باید پیش از هر چیز به این پرسش اساسی پاسخ دهیم که ما دانشگاه را برای چه میخواهیم و رسالت استاد در این میان چیست؟ آموزش عالی تنها محل انتقال محفوظات علمی نیست، بلکه بستر پرورش اندیشه، تربیت انسانهای مسئول و آمادهسازی نیروهایی است که بتوانند مسائل جامعه خود را بشناسند و برای آن راهحل ارائه کنند، در چنین چارچوبی، نقش استاد صرفاً ارائهدهنده محتوا نیست، بلکه هدایتگر، الگو و تسهیلکننده رشد فکری و اخلاقی دانشجوست.
سرمایههای انسانی دانشگاه، بهخصوص استادان باسابقه، گنجینههایی هستند که نباید به سادگی از چرخه آموزش کنار گذاشته شوند. تجربه، خرد جمعی و سالها مواجهه با مسائل علمی و اجرایی، ظرفیتهایی است که میتواند در قالب کارگاههای آموزشی، حضور در کلاسها و فرآیند جانشینپروری به نسلهای بعد منتقل شود.
اگر این انتقال تجربه بهصورت نظاممند و هدفمند انجام نشود، دانشگاه ناگزیر بخشی از حافظه تاریخی و سرمایه دانشی خود را از دست خواهد داد.
در کنار این موضوع عشق و علاقه در حرفه معلمی عنصر تعیینکنندهای است. آموزش، حرفهای نیست که صرفاً با انگیزههای بیرونی مانند جایگاه اجتماعی یا درآمد پایدار شود؛ این مسیر نیازمند تعهد درونی، صبر، خلّاقیت و دلبستگی به رشد دیگران است. استاد زمانی میتواند اثرگذار باشد که با جان و دل در کلاس حضور یابد، محتوای علمی را بهروز نگه دارد و نسبت به آینده دانشجویان خود احساس مسئولیت کند.
مسیر تحصیلی و حرفهای دکتر مریم تقوایی یزدی عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ساری و سرآمد آموزشی در علوم تربیتی نیز در همین چارچوب شکل گرفته و رقم خورده است؛ از تحصیلی در رشته مترجمی زبان انگلیسی تا ادامه تحصیلی در مقاطع تحصیلات تکمیلی در رشتههای علوم تربیتی و روانشناسی، اما دغدغه اصلی دکتر تقوایی یزدی عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ساری و سرآمد آموزشی در علوم تربیتی همواره حوزه علوم تربیتی و مدیریت آموزشی بود ه و احساس کرده کمبود منابع تخصصی و بهروز در این حوزه، مانعی برای رشد علمی دانشجویان است و تلاش کرده در حد توان موانع را از سر راه دانشجویان بردارد.
خبرنگار آنا در قالب پرونده «همراه با سرآمدان آموزشی دانشگاه آزاد» گفتوگویی را با تقوایی یزدی عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ساری که بهعنوان یکی از سرآمدان آموزشی در «علوم تربیتی» مورد تجلیل قرار گرفت، ترتیب داده تا به بررسی دیدگاهها و تجربههای این استاد دانشگاه بپردازد که نهتنها از جنبه شخصی و حرفهای حائز اهمیت است، بلکه میتواند بازتابی از یک نگرش عمیقتر به فلسفه آموزش، تربیت و مسئولیت اجتماعی در محیط دانشگاهی باشد.
براین اساس، مراسم گرامیداشت روز استاد و تقدیر از سرآمدان آموزشی دانشگاه آزاد اسلامی با حضور حجتالاسلام عبدالحسین خسروپناه دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، دکتر بیژن رنجبر رئیس دانشگاه آزاد اسلامی و جمعی از معاونان و استادان دانشگاه برگزار و دکتر شاهی عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز بهعنوان استاد برتر مورد تقدیر و تجلیل قرار گرفت.
گپ و گفت آنا با تقوایی یزدی عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ساری در پی میآید:
نگاه «حل مسئله» را بر کلاس درس حاکم میکنم
آنا: با توجه به اینکه در حوزه علوم تربیتی فعالیت دارید و عمدتاً در این حوزه نیز به تدریس پرداختهاید و با «تربیت» دانشجویان سر و کار دارید، مهمترین عامل یا عواملی که منجر به موفقیت شما در رسیدن به جایگاه سلامتی یا برتری علمی شد چه بود؟
تقوایی یزدی: یکی از مهمترین انگیزهها و عوامل موفقیت من از ابتدای کار تا به امروز،علاقه و اهمیت دادن به نظام آموزشی بوده است.
همچنین، همیشه دغدغهمند بودم و ذهن من «پرسشگر» بود؛ یعنی اینکه در جامعه حل مسئله صورت بگیرد و در کلاسها نیز به همین دلیل، نگاهم پرسشگری بود و حل مسئله برای من دغدغه اصلی محسوب میشد.
همچنین سرفصلهایی که مدنظر وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و سازمان مرکزی دانشگاه آزاد اسلامی بوده و ما باید تدریس میکردیم، با نگاه «حل مسئله» در کلاس مطرح بوده است.
از سویی طرح درسهایی که مینوشتم، برای واحد درسی (مثلاً یک درس ۳ واحدی) علاوه بر رعایت سرفصلها، عملیاتی شدن و کاربردی بودن آن درس برای دانشجو در محیط زندگیاش بوده است؛ یعنی این موارد را با دقت دنبال میکردم و مطابقت میدادم و همواره از منظر من کیفیت بر کمیت ارجحیت داشته و به این مسئله بسیار اهمیت میدادم.
همچنین معلمانی که دانشجوی بنده بودند یا دانشجویان شاغل که مربی یا مدیر مدرسه بودند شاهد بودند که مبنای کیفیت کلاسهای بنده در موضوعاتی مانند پژوهشی و پژوهشمحوری آزمون میان ترم، پرسش و پاسخهای کلاسی براساس حل مسئله بود.
این یکی از دغدغههای من بوده که طرحهای پژوهشی و مقالاتی که در این حوزه دادم، همه در همین راستا بودهاند و همسو با این مسئله بودهاند.
آنا: با توجه به اینکه در حوزه علوم تربیتی ۳۰ تا ۳۲ جلد کتاب تألیف و ترجمه کردهاید، مهمترین محورهای علمی و پژوهشی شما چه بوده است؟
تقوایی یزدی: همانطور که اشاره کردید، در حوزه علوم تربیتی، تألیف و ترجمه حدود ۳۲ جلد کتاب را در کارنامه علمی خود دارم.
بخش مهمی از فعالیتهای پژوهشی من در حوزه رهبری متمرکز بوده است؛ از جمله رهبری تحولی، رهبری توجهی و رهبری تحولآفرین. در حوزه Leadership (رهبری) نیز مطالعات گستردهای انجام دادهام.
در حال حاضر، برخی طرحهای پژوهشی به سمت هوش مصنوعی و ارتباط انواع رهبری با هوش مصنوعی سوق یافتهاند که این حوزه جدید برای مربیان و معلمان در کلاس درس اهمیت فراوانی دارد.
بر این باورم که مدیریت آموزشی از دل علوم تربیتی برآمده، همسو با رهبری است و مدیریت زمانی میتواند جایگاه خود را حفظ کند و نقش خود را بهدرستی ایفا کند که همسو و همراه با رهبری باشد، چراکه رهبری اثربخش، دارای نفوذپذیری و تأثیرگذاری خاصی است.
در سالهای اخیر، تمرکز بیشتری بر محور نظریه و نظریهپردازی داشتهام و چندین کرسی علمی در این زمینه برگزار کردهام.
هدف من آن است که یک معلم، یک مربی و یک استاد در کلاس درس، حین تدریس بتواند نفوذگذاری و تأثیرگذاری عمیقی در ذهن دانشجو ایجاد کند.
آنا: چه توصیهای برای مربیان، استادان آینده و پژوهشگران جوان دارید؟
تقوایی یزدی: توصیه من آن است که مسائل جامعه و دغدغههای واقعی دانشجویان و فراگیران را در نظر گرفته و پیرو آن علاوه بر اینکه مباحث نظری و ادبیات را تدریس میکنیم، آن را محور فعالیت علمی و آموزشی خود قرار دهند و نفوذپذیری در ذهن افراد داشته باشیم.
علم زمانی معنا پیدا میکند که در خدمت حل مسئله باشد و در کنار تدریس مبانی نظری و ادبیات تخصصی، لازم است نوعی نفوذپذیری و اثرگذاری در ذهن فراگیران ایجاد شود.
خوشبختانه تاکنون نتایج و خروجی فعالیتهای خود را اثرگذار مشاهده کردهام و در این حوزه همچنان در حال انجام تحقیقات بیشتر و اجرای طرحهای پژوهشی متعدد هستم.
آنا: مهمترین چالشی که امروز دانشگاهها در مسیر ارتقای کیفیت آموزش و پژوهش با آن مواجه هستند چیست و چه پیشنهاد یا راهکاری برای مقابله با این چالشها دارید؟
تقوایی یزدی: از نظر من، یکی از مهمترین چالشها، کمبود مسئلهمحوری و پژوهشمحوری در دانشگاههاست.
همچنین یکی دیگر از چالشهای جدی، کمبود منابع بهروز و مناسب است.
یکی از دغدغههای من همیشه همین موضوع بوده که حداقل در رشته خودم، منابع درسی اندک و محدود بودند؛ به همین دلیل، به ترجمه کتابهای مرتبط روی آوردم.
کتابهایی را برای ترجمه انتخاب میکردم که از نظر محتوایی دغدغهمند بودند؛ یعنی کتابهایی که در جهان اول تولید شده بودند، اما در جهان سوم باید بومیسازی میشدند.
این موضوع برای من همیشه اهمیت داشته و هنوز هم مشغول ترجمه کتابهای درسی مرتبط هستم.
از سوی دیگر، معتقدم که بهروزرسانی دانشگاهی از دغدغههای اساسی آموزش عالی است و همراه دانشجویان تیمی را تشکیل دادهایم که بررسی و تحلیل کرده و گاهی در حوزه علوم تربیتی پژوهشهایی را انجام میدهیم.
معتقدم که سرفصلهای درسی باید متناسب با تحولات روز و با سرعت بالای تولید اطلاعات در جهان بهروز شوند و نمیتوان از دنیا عقب ماند.
آنا: متأسفانه در حوزه بهروزرسانی سرفصلهای درسی بهخصوص در دانشگاههای دولتی ضعف داریم.
تقوایی یزدی: بله دقیقاً. بهخصوص در حوزه آموزش عالی و بهخصوص در دانشگاههای دولتی که در این زمینه ضعفهایی وجود دارد.
یکی دیگر از مسائل مهم، دسترسی به جدیدترین مقالات و کتابها است.
در جایگاه دانشگاهی و در مقام استاد، لازم است ابزار و دسترسی مناسب وجود داشته باشد تا استاد بتواند به منابع مفید و بهروز کتب دسترسی یابد و از آنها در آموزش و پژوهش استفاده کند.
این مسئله، بهنظر من، یکی از موضوعات بسیار مهم و اساسی است و استادان باید کاربری برای دسترسی به منابع مفید داشپته باشند.
استادان پیشکسوت باید فرآیند جانشینپروری را در دانشگاه تکمیل کنند
آنا: همانطور که اشاره کردید نگاه و دغدغه شما به آموزش، «حل مسئله» و نیز «پژوهشمحوری» بوده، نقش استادان برتر را در شکلگیری مسیر حرفهای جوانانی که در این حوزه تازه مشغول به کار شدهاند چگونه ارزیابی میکنید و به طور مشخص، در تربیت نسل جدید دانشجویان بهخصوص معلمانی که در «سما» تدریس میکنند یا در «مدرسه سما» فعالیت دارند، چگونه ارزیابی میکنید؟
تقوایی یزدی: نقش استادان بهخصوص استادان جوان، در شرایط کنونی بسیار تعیینکننده است.
نسل جدید دانشجویان و دانشآموزان نیازمند الگوهایی هستند که علاوه بر انتقال دانش، توانایی ایجاد انگیزش، هدایت فکری و پرورش مهارتهای حل مسئله را داشته باشند.
در مجموعههایی مانند سما، که مأموریت تربیت نسل آینده را بر عهده دارند، این نقش پررنگتر نیز میشود.
اساتید و مربیان جوان میتوانند با رویکردهای نوین آموزشی، روحیه پژوهشگری و نگاه کاربردی، در شکلدهی نگرش و توانمندیهای نسل جدید اثرگذار باشند.
استادانی که سالها در این حوزه فعالیت کردهاند و از سطح علمی بالایی برخوردارند، باید همچنان بهعنوان الگو و مرجع علمی در دانشگاه حضور داشته باشند.
به باور من، استادان بازنشسته سرمایههای علمی و انسانی کشور هستند و نباید پس از بازنشستگی بهطور کامل از نظام دانشگاهی خارج شوند.
این استادان میتوانند از طریق برگزاری کارگاههای آموزشی منظم و مستمر، حضور در کلاسهای درس و مشارکت در فرآیند جانشینپروری، نقش بسیار مؤثری در انتقال تجربه و تربیت نسل آینده ایفا کنند.
یکی از دغدغههای مهم من این است که بسیاری از استادان بازنشسته، با وجود برخورداری از تجربه و دانش ارزشمند، پس از بازنشستگی از سیستم خارج میشوند؛ در حالیکه این رویکرد به باور من نادرست است.
این استادان باید در دانشگاه باقی بمانند، الگو باشند و به فرآیند جانشینپروری کمک کنند.
در این زمینه، اقداماتی که در برخی دورهها و در قالب دستیار آموزشی صورت گرفته، بسیار ارزشمند بوده است.
به نظر من این مسیر باید ادامه یابد، چراکه دستیاران آموزشی (که ابتکار شهید دکتر طهرانچی بود و دکتر رنجبر بهدرستی ادمه میدهند) در واقع جانشینان آینده استادان هستند و باید بهدرستی برای نسل آینده تربیت شوند.
آنا: اگر بخواهید توصیهای به دانشجویانی داشته باشید که ممکن است صرفاً بهدلیل جایگاه اجتماعی یا کسب درآمد وارد حوزه آموزش شوند، چه میگویید؟
تقوایی یزدی: شغل معلمی، مانند بسیاری از مشاغل تربیتی، عشق و علاقه میطلبد. همانگونه که یک پرستار با وجود دشواریهای فراوان این حرفه، با جان و دل کار میکند و نتیجه مطلوب به دست میآورد، در حوزه معلمی نیز تنها کسانی میتوانند موفق باشند که این مسیر را با عشق و علاقه انتخاب کرده باشند.
توصیه من این است که افرادی وارد حرفه معلمی شوند که واقعاً عاشق این کار باشند و چنین افرادی میتوانند با انگیزه، با دلسپردگی، با عشق و با مسئولیتپذیری، به تولید محتوا، آموزش و خدمت به جامعه بپردازند.
اگر عشق و علاقه وجود نداشته باشد، طبیعی است که کار به بهترین شکل ممکن انجام نخواهد شد.
آنا: اگر اجازه دهید، درباره مسیر تحصیلی شما نیز بپرسم. چطور شد که از رشته مترجمی زبان انگلیسی به علوم تربیتی و مدیریت آموزشی تغییر مسیر دادید، آیا این تغییر ناشی از علاقه شخصی بوده است؟
تقویی یزدی: بله، من در مقطع کارشناسی مترجمی زبان انگلیسی خواندهام، در مقطع کارشناسی ارشد مدیریت آموزشی را در زیرگروه علوم تربیتی ادامه دادهام و در مقطع دکتری نیز در همان حوزه مدیریت آموزشی تحصیل کردهام. همچنین یک فوقلیسانس در روانشناسی تربیتی و عمومی دارم.
علت اصلی این تغییر مسیر، علاقهمندی شخصی من بود.
من به زبان انگلیسی و تا حدی زبان فرانسه تسلط داشتم و در عین حال به ترجمه نیز علاقهمند بودم. بخش مهمی از دغدغه من، ترجمه کتابهای تخصصی در حوزه خودم بوده است و این کار را انجام دادهام و همچنان نیز در دست اقدام دارم.
در این مسیر، دانشجویان بسیاری نیز تربیت کردهام؛ ازجمله دانشجویان دکتری که برخی از آنان در کلاسهای من حضور داشتند و حتی در ابتدا در رشته زبان تحصیل کرده بودند.
در کلاسها تلاش میکردم تیمهای منسجم تشکیل دهم، سرگروه تعیین کنم، تفویض اختیار انجام دهم و تقسیم کار داشته باشم تا فعالیتها بهصورت گروهی و حرفهای پیش برود.
کوتاهی جامعه دانشگاهی در ارزشگذاری نسبت به ترجمهها و آثار علمی!
آنا: با توجه به تجربه گسترده شما در حوزه ترجمه و تألیف، به نظر میرسد با وجود این تلاشها، جامعه دانشگاهی آنگونه که باید از این آثار استفاده نکرده است.
تقوایی یزدی: بله درست است. این مسئله یکی از چالشهای جدی حوزه نشر و آموزش است و متأسفانه جامعه دانشگاهی در بسیاری از موارد ارزشگذاری کافی نسبت به ترجمهها و آثار علمی انجام نمیدهد.
برای مثال، برخی از کتابهایی که من ترجمه کردهام، با وجود آنکه چاپ شدهاند، آنگونه که باید دیده نشده یا در عمل مورد استفاده گسترده قرار نگرفتهاند؛ حتی گاه تنها در همان فضای دانشگاه خودمان باقی ماندهاند.
این مسئله از نظر من بسیار مهم است و باید برای آن ارزشگذاری مناسب صورت گیرد؛ چراکه برای تولید، ترجمه و بومیسازی این آثار، زحمت فراوانی کشیده شده است.
در حقیقت، بسیاری از کتابهایی که ترجمه کردهام، ابتدا در جهان اول نوشته شده بودند، اما برای جهان سوم نیاز به بومیسازی داشتند.
این یکی از دغدغههای اصلی من بوده و همچنان نیز هست.
حتی اکنون نیز کتابهای درسی مرتبط را ترجمه میکنم و گاهی نیز با دانشجویان دکتری بهصورت تیمی و گروهی کار میکنیم؛ یعنی گروهی تشکیل میدهیم، تحلیل انجام میدهیم و گاهی پژوهشهای مشترک در این حوزه صورت میگیرد.
آنا: وارد نقد کتب خارجی هم در حوزه تخصصی خودتان شدهاید؟
تقوایی یزدی: بله، در سالهای ابتدایی که شور و انگیزه فراوانی در این حوزه داشتم، تا حدودی از طریق ایمیل با برخی نویسندگان و مؤلفان خارجی مکاتبه و مباحثه داشتم؛ البته این ارتباط به دلایل مختلف ادامه پیدا نکرد.
با این حال، اگر چنین ارتباطی ادامهدار و فعال باشد، بسیار مفید خواهد بود.
نقد علمی کتابهای خارجی و گفتوگوی مستقیم با مؤلفان میتواند به غنای علمی و ارتقای فهم پژوهشی کمک کند.
انتهای پیام/
