چرا پزشکان، وکلا و مهندسان با وجود هوش مصنوعی همچنان فرمانروایان مشاغل خود هستند؟

خبرگزاری آنا؛ نام او در فاصله سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۵، برای پنج دوره متوالی در لیست دو درصد دانشمندان برتر دنیا در فهرست استنفورد درخشیده است.

دکتر محمدکریم سهرابی استادتمام و عضو هیئت علمی گروه کامپیوتر دانشگاه آزاد اسلامی واحد سمنان، پژوهشگری است که علاوه بر سوابق اجرایی نظیر معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه و حضور در هیئت مدیره شرکت‌های فناوری اطلاعات، به نگاه عمیق و انرژی سرشارش در مواجهه با چالش‌های علمی و اجرایی شناخته می‌شود.

در روز‌هایی که هراس از هوش مصنوعی و آینده مشاغل به بحث داغ محافل تبدیل شده، با او به گفت‌وگویی مبسوط نشستیم تا از راز ماندگاری در قله‌های علم، آینده فناوری در ایران، چالش‌های تجاری‌سازی تحقیقات دانشگاهی و تفاوت بنیادین مهارت‌آموزی با تحصیلات آکادمیک بشنویم.

آنچه در ادامه می‌خوانید، مشروح این گفت‌وگوی جذاب و تخصصی است که خواندن آن نه‌تنها برای دانشجویان و علاقه‌مندان به دنیای کامپیوتر، بلکه برای فعالان صنعت و سیاست‌گذاران حوزه فناوری نیز خالی از لطف نیست.

راز ماندگاری در قله‌های علم: موفقیت یک مسیر است، نه یک نقطه پایان

آنا: نخستین پرسش ما از شما فرمول رسیدن به جایگاهی است که برای بسیاری از دانشجویان تازه‌وارد شبیه به یک رویاست؛ یعنی حضور در لیست دانشمندان برتر جهان. آیا این جایگاه حاصل نبوغ محض است یا پشتکار؟

سهرابی: با نگاهی فلسفی و روان‌شناختی به مفهوم موفقیت باید بگویم هرگاه موفقیت به‌عنوان یک نقطه پایانی تعریف شود، قطعاً فرد را پس از رسیدن به آن مأیوس و سرخورده خواهد کرد. اگر موفقیت را یک نقطه بدانیم، پس از رسیدن به آن احساس می‌کنیم همه چیز تمام شده است، در حالی که موفقیت باید به‌عنوان پایداری و استمرار در یک مسیر صحیح تعریف شود. لذت بردن از پیشرفت روزمره و تبدیل شدن به نسخه بهتری از خود، همان خوشبختی و موفقیت واقعی است.

آنا: عوامل این موفقیت را چه می‌دانید؟

سهرابی: هوش و استعداد قطعاً موثرند، اما تنها به‌عنوان موتور استارت. اگر هوش داشته باشید، اما علاقه نداشته باشید، سوخت این موتور تأمین نمی‌شود. با این حال، آنچه شما را به مقصد نهایی و ماندگاری می‌رساند، استمرار و پشتکار است. به قول معروف، من نابغه نیستم، اما کنجکاوم و برای رسیدن به پاسخ پافشاری می‌کنم و رویای واقعی، لذت بردن از تداوم در مسیری است که هر روز شما را یک قدم جلوتر می‌برد.

آنا: تأثیر حضور استادان برجسته در دانشگاه و نقش آنها در آینده دانشجویان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

سهرابی: از دیدگاه علم‌سنجی، حضور یک استاد با رتبه بالا، بازدهی سیستم را مقیاس‌پذیر می‌کند. نام یک استاد معتبر در مقالات، به‌عنوان یک سیگنال کیفیت عمل کرده و ریسک رد شدن اولیه مقالات را کاهش می‌دهد.

در بحث پذیرش تحصیلی (Apply) نیز توصیه‌نامه این استادان بسیار راهگشاست و اعتبار دانشگاه را بالا می‌برد، اما مهم‌ترین اثر، جنبه روان‌شناختی آن است. مشاهده یک استاد موفق در همان محیطی که دانشجو در آن نفس می‌کشد، خودکارآمدی و جاه‌طلبی او را به شدت افزایش می‌دهد، چراکه موفقیت دیگرانی که شبیه ما هستند، توانمندترین معلم ماست.

هوش مصنوعی؛ دستیار قدرتمند انسان، نه قاتل مشاغل

آنا: با ظهور فناوری‌هایی مانند ChatGPT، نگرانی‌ها درباره از بین رفتن مشاغل انسانی به اوج رسیده است. آیا در آغاز عصر بیکاری انسان‌ها هستیم؟ 

سهرابی: خیر، پژوهش‌های جدی در اقتصاد کار نشان می‌دهد که ما با بازتعریف مشاغل رو‌به‌رو هستیم، نه حذف توده‌ای آنها. از دیدگاه فنی، هوش مصنوعی با چالش‌های اساسی مانند «توهّم هوش مصنوعی» مواجه است.

مدل‌های مولد درک علمی عمیقی ندارند و نیازمند نظارت عامل انسانی هستند، بنابراین مشاغلی مانند پزشک، وکیل یا مهندس حذف نمی‌شوند، بلکه هوش مصنوعی به‌عنوان یک دستیار قدرتمند و تصمیم‌یار در کنار آنها قرار می‌گیرد.

در تمام انقلاب‌های صنعتی گذشته، پیش‌بینی‌های فاجعه‌باری از بیکاری وجود داشت، اما در نهایت منجر به افزایش اشتغال و رفاه شدند. بیکاری فناورانه تنها یک مرحله تطبیقی و موقت است و راهکار اصولی این است که به جای ترس، به سمت بازآموزی و تکمیل توانمندی‌های خود حرکت کنیم تا با ماشین‌های هوشمند هم‌افزایی داشته باشیم.

الگوریتم‌های پنهان در تار و پود زندگی روزمره

آنا: بسیاری از مفاهیم تخصصی مانند الگوریتم‌های بهینه‌سازی و سیستم‌های توصیه‌گر، شاید برای عموم پیچیده به نظر برسند.

سهرابی: این فناوری‌ها چنان در زندگی ما نفوذ کرده‌اند که دیگر دیده نمی‌شوند، موتور‌های جست‌و‌جو، نرم‌افزار‌های مسیریاب، پلتفرم‌های تماشای فیلم و فروشگاه‌های آنلاین، همگی بر پایه این الگوریتم‌ها کار می‌کنند.

وقتی یک مسیریاب براساس ترافیک و مسافت، کوتاه‌ترین مسیر را پیشنهاد می‌دهد، در حال اجرای الگوریتم‌های پیچیده بهینه‌سازی است. وقتی پلتفرم‌های پخش فیلم براساس عادات شما فیلمی را پیشنهاد می‌دهند، سیستم‌های توصیه‌گر در حال فعالیت‌اند.

در سطوح تخصصی‌تر نیز پزشکان برای تعیین زاویه بهینه پرتو درمانی در درمان سرطان بدون آنکه لزوماً با کد‌های برنامه‌نویسی آشنا باشند، از همین الگوریتم‌ها برای کمترین آسیب به بافت سالم استفاده می‌کنند.

این موتور‌های محرک قدرتمند، در پشت رابط‌های کاربری زیبا پنهان شده و کیفیت زندگی را ارتقا می‌دهند.

اینترنت اشیاء و رایانش ابری در ایران: در دوران گذار شتابان

آنا: وضعیت پیاده‌سازی و عملیاتی شدن پژوهش‌های مرتبط با اینترنت اشیاء (IoT) و رایانش ابری (Cloud Computing) در ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

سهرابی: یکی از مباحث کلیدی، وضعیت عملیاتی شدن پژوهش‌های مرتبط با اینترنت اشیاء (IoT) و رایانش ابری (Cloud Computing) در ایران است و وضعیت کشور در «دوران گذار» است و ما نه در نقطه صفر هستیم و نه مطلقاً در فاز تحقیقاتی.

ایران در دوران گذاری با رشد شتابان درون‌مرزی قرار دارد. توسعه دکل‌های ۵G، گسترش مراکز داده، پروژه‌های ماهواره‌ای و کنتور‌های هوشمند نشان از حرکت به سمت زیرساخت‌های عملیاتی دارد.

از سوی دیگر، تحریم‌ها با وجود ایجاد محدودیت در دسترسی به تجهیزات پیشرفته جهانی، فرصتی بی‌نظیر برای بلوغ زیست‌بوم ابر بومی و ظهور سرویس‌دهنده‌های داخلی فراهم کرده است.

البته چالش‌هایی نظیر پایین بودن ضریب پوشش نسل‌های نوین اینترنت و وابستگی مقطعی به شبکه‌های داخلی وجود دارد که نیازمند تدابیر دقیق برای حفظ پایداری شبکه و توسعه پایدار است.

گره کور تجاری‌سازی پایان‌نامه‌های دانشگاهی

آنا: با وجود ظرفیت‌های بالای علمی، چرا بسیاری از پایان‌نامه‌های ارشد و رساله‌های دکتری به محصول تجاری تبدیل نمی‌شوند؟ 

سهرابی: پاسخ را در شکاف‌های ساختاری می‌دانم، چراکه پایان‌نامه‌ها معمولاً به‌دنبال پاسخ به یک سوال علمی هستند، در حالی که صنعت به‌دنبال حل یک مشکل واقعی است و این دو خط موازی تا زمانی که رویکرد مسئله‌محور شکل نگیرد، به هم نمی‌رسند.

مشکل اصلی در سطح آمادگی فناوری (TRL) است و پروژه‌های دانشگاهی معمولا در سطوح ۱ تا ۴ (آزمایشگاهی و مفهومی) قرار دارند، اما صنعت به فناوری‌هایی در سطوح ۸ و ۹ (استقرار در محیط عملیاتی) نیاز دارد

از سوی دیگر، نظام انگیزشی دانشگاه‌ها و ارتقای استادان به شدت مقاله‌محور است و انگیزه چندانی برای تجاری‌سازی باقی نمی‌گذارد. پژوهش‌های ما بعضاً در لبه دانش جهانی انجام می‌شود، اما چون زیرساخت پیاده‌سازی آن در صنعت داخلی وجود ندارد، پروژه‌ها بدون تقاضای واقعی صنعت و صرفا برای تولید مقاله تعریف می‌شوند.

هوش مصنوعی، شرط بقای صنایع در قطب معدنی سمنان

آنا: با توجه به ظرفیت بالای استان سمنان در صنایع و معادن، آیا استفاده از هوش مصنوعی در این بخش‌ها یک انتخاب است یا یک ضرورت؟

سهرابی: استان سمنان به‌عنوان یکی از قطب‌های مهم صنعتی و معدنی کشور، ظرفیت بالایی برای پذیرش فناوری‌های نوین دارد.

استفاده از هوش مصنوعی در این صنایع نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت است و هوش مصنوعی دیگر یک فناوری لوکس نیست، بلکه موتور محرک حیاتی برای بقا و رقابت‌پذیری در سطح ملی و بین‌المللی است.

در حوزه اکتشافات معدنی، هوش مصنوعی با تحلیل سریع داده‌ها می‌تواند ظرفیت‌های پنهان را شناسایی کرده و جذب سرمایه را افزایش دهد.

در زمینه نگهداری و تعمیرات تجهیزات صنعتی، با رویکرد پیشگویانه می‌تواند هزینه‌ها و زمان توقف خطوط تولید را به حداقل برساند.

همچنین در ارتقای ایمنی کارگران و حفاظت از سرمایه‌های انسانی در محیط‌های پرخطر صنعتی، این فناوری بی‌نظیر عمل می‌کند.

هوش مصنوعی می‌تواند تفاوت میان یک کارخانه سنتی و یک زیست‌بوم صنعتی هوشمند، پویا و بهره‌ور را رقم بزند.

دانشگاه یا بوت‌کمپ؟ دوراهی برنامه‌نویسان جوا

آنا: در سال‌های اخیر، بسیاری از جوانان به جای تحصیلات آکادمیک، به بوت‌کمپ‌های برنامه‌نویسی روی آورده‌اند، آیا مدرک دانشگاهی در رشته کامپیوتر اهمیت خود را از دست داده است؟

سهرابی: تفاوت دانش‌آموخته بوت‌کمپ و دانشگاه، مانند تفاوت یک بنّای ماهر و یک معمار برجسته است. بوت‌کمپ‌ها مهارت کدنویسی و ساخت محصولات مشخص (مانند یک اپلیکیشن وب یا فروشگاه آنلاین) را به خوبی آموزش می‌دهند، دقیقاً همان‌طور که یک بنّا دیوارچینی را عالی انجام می‌دهد، اما آیا آن بنّا می‌تواند یک مسجد جامع یا یک آسمان‌خراش را طراحی کند؟ قطعاً خیر.

دانشگاه به دانشجو «عمق نظری» و «تفکر سیستمی» می‌آموزد و در بوت‌کمپ شما یاد می‌گیرید از ابزار‌های موجود برای حل مسائل شناخته‌شده استفاده کنید، اما در دانشگاه یاد می‌گیرید سیستمی طراحی کنید که در شرایط بحرانی، حملات امنیتی و پردازش‌های سنگین مقاوم باشد. دانشگاه به شما روش پژوهش و حل مسائلی را می‌آموزد که پیش از این کسی آنها را حل نکرده است.

اگر کسی می‌خواهد صرفا یک توسعه‌دهنده محصول (Developer) باشد، بوت‌کمپ برایش کافی است، اما اگر رویای تبدیل شدن به یک دانشمند کامپیوتر، پژوهشگر، نوآور و معمار سیستم‌های پیچیده را در سر دارد تا بتواند خود را با تغییرات سریع و پارادایم‌های جدید فناوری سازگار کند، مسیر او قطعا از دانشگاه می‌گذرد.

نتیجه‌گیری

مصاحبه با دکتر محمدکریم سهرابی تصویری روشن از تقاطع علم، فناوری و واقعیت‌های جامعه ایرانی به دست می‌دهد.

نگاه امیدوارانه او به آینده هوش مصنوعی و تأکید بر لزوم تغییر رویکرد‌های آموزشی و پژوهشی، نشان می‌دهد که برای گذار موفقیت‌آمیز به عصر جدید فناوری، بیش از هر چیز نیازمند اصلاح نگرش‌ها، افزایش خودباوری و پیوند واقعی میان دانشگاه و صنعت هستیم، مسیری که اگرچه طولانی است، اما با حضور استادان و پژوهشگرانی که موفقیت را در تداوم و استمرار می‌بینند، روشن و دست‌یافتنی خواهد بود.