پیوند علم، فرهنگ و خدمت برای پیشرفت ایران/ درس اخلاق یک استاد به دانشجویان در بازاریابی

خبرگزاری آنا ـ حسین بوذری؛ در تلاقی دانش و تعهد، جایی که افق‌های روشنِ خدمت به جامعه ترسیم می‌‌شود، مسیر پیشرفت علمی نه‌تنها حاصل نبوغ فردی، بلکه میوه‌ی درختی است که ریشه‌هایش در حمایت‌های جمعی و نگاهی فراتر از منفعت شخصی تنیده شده است. 

علم همواره از قید و بند تنگ «فعالیت فنی» یا «شغل» رهایی یافته و به رسالتی والا، آمیخته با مسئولیت فرهنگی و تعهد الهی، بدل گشته است. در فرآیند آموزش، کلاس درس صرفاً مکانی برای انتقال داده‌ها نیست، بلکه فضایی است برای شکوفایی نگاهی مسئولانه به علم؛ جایی که دانشجو با درکِ پیوند علم با جامعه و ارزش‌های انسانی، انگیزه‌ای عمیق‌تر برای یادگیری می‌یابد.

این نگرش، به پژوهش‌ها معنایی تازه بخشیده و نتایج بهتری را به ارمغان می‌آورد.

اما دانشگاه هنگامی معنایی حقیقی می‌یابد که پیوندی پایدار میان علم، نیازهای ملموس جامعه و هویت فرهنگی برقرار سازد.

فاصله گرفتن از این پیوند، حتی با وجود تولیدات علمی چشمگیر، دستیابی به «علم نافع» را دشوار می‌سازد. پژوهش‌هایی که از بستر فرهنگی و نیازهای واقعی جامعه دورند، هرچند از نظر علمی استاندارد باشند، در حل مشکلات عینی کشور ناکام می‌مانند.

در مقابل، تحقیقاتی که با نگاهی بومی و ارزشمند، به مسائل جامعه می‌پردازند، نه‌تنها آموزش را برای دانشجویان کاربردی‌تر می‌سازند، بلکه مستقیماً به بهبود عملکرد سازمان‌ها و ارتقاء فرهنگ مدیریتی یاری می‌رسانند.

در این میان، استادان نقشی حیاتی ایفا می‌کنند؛ آنان نه‌تنها دانش را منتقل می‌کنند، بلکه با الهام‌بخشی از طریق نگاه، اخلاق و شیوه مواجهه خود با علم، نسلی مسئولیت‌پذیر، توانمند و دغدغه‌مند نسبت به جامعه تربیت می‌کنند. این نقش تربیتی، گاه از آموزش تخصصی نیز فراتر رفته و تأثیری ماندگار بر جای می‌گذارد.

درسی که از این مسیر آموخته‌ایم، اینکه مهم‌ترین دستاورد، تربیت انسان‌هایی است که علم را با تعهد، اخلاق و مسئولیت اجتماعی در هم می‌آمیزند. دیدن دانشجویانی که امروز خود در این مسیر گام برداشته و علم را در خدمت پیشرفت جامعه قرار داده‌اند، ارزشمندترین پاداش است.

براین اساس، مراسم گرامیداشت روز استاد و تقدیر از سرآمدان آموزشی دانشگاه آزاد اسلامی با حضور حجت‌الاسلام عبدالحسین خسروپناه دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، دکتر بیژن رنجبر رئیس دانشگاه آزاد اسلامی و جمعی از معاونان و استادان دانشگاه برگزار و از زهرا انجم شعاع عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان به‌عنوان استاد برتر مورد تقدیر و تجلیل قرار گرفت.

خبرنگار آنا براین اساس در قالب پرونده «همراه با سر‌آمدان آموزشی دانشگاه آزاد» گفت‌و‌گویی را با انجم شعاع ترتیب داده است.

گپ و گفت آنا با عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان در پی می‌آید:

مهم‌ترین دستاورد علمی؛ تربیت دانشجویانی دغدغه‌مند برای خدمت به جامع

آنا: مهم‌ترین عامل موفقیت شما در مسیر علمی چه بوده است؟

انجم شعاع: نخست اینکه از تمامی همکاران، استادان دانشکده و مدیران دانشگاه برای حمایت‌های بی‌دریغشان سپاسگزاری کنم، بنده اگر موفقیتی هم کسب کردم، بدون شک بدون حمایت این دوستان امکان‌پذیر نبود.

به گمان من، مهم‌ترین عامل این بود که از ابتدا تلاش کردم علم را صرفاً به‌عنوان یک فعالیت فنی یا شغلی نبینم و برای من، علم یک مسیر برای خدمت و یک مسئولیت فرهنگی و الهی بود.

در تدریس هم همواره تلاش کردم  جهت‌گیری الهی ـ فرهنگی را حفظ کنم؛ یعنی کلاس فقط محل انتقال دانش نباشد، بلکه فضایی باشد برای شکل‌گیری نگاه مسئولانه به علم.

وقتی دانشجو احساس کند دانشی که می‌آموزد می‌تواند در خدمت جامعه، فرهنگ و ارزش‌های انسانی قرار بگیرد، انگیزه و عمق یادگیری او هم بیشتر می‌شود.

فکر می‌کنم همین نگاه در تدریس و پژوهش موجب شد مسیر علمی‌ام معنا پیدا کند و به مرور نتایج بهتری هم به همراه داشته باشد.

آنا: به نظر شما مهم‌ترین چالش امروز دانشگاه‌ها در مسیر ارتقای کیفیت آموزش و پژوهش چیست؟

انجم شعاع: به نظر من، یکی از چالش‌های جدی امروز دانشگاه‌ها این است که گاهی آموزش و پژوهش از نیاز‌های واقعی جامعه و از بستر فرهنگی خود فاصله می‌گیرد، یعنی ممکن است تولید علمی داشته باشیم، اما این تولید علم لزوماً به حل مسائل عینی کشور یا ارتقای فرهنگ علمی جامعه منجر نشود.

دانشگاه زمانی می‌تواند کیفیت واقعی پیدا کند که بین علم، نیاز‌های جامعه و هویت فرهنگی یک پیوند عینی و جدی برقرار شود.

اگر این ارتباط تقویت شود، هم انگیزه دانشجویان بیشتر می‌شود و هم پژوهش‌ها اثرگذاری واقعی‌تری پیدا می‌کنند.

آنا: لطفاً مثال بزنید.

انجم شعاع: به‌عنوان مثال در حوزه مدیریت در دانشگاه‌ها پژوهش‌های متعددی درباره «مدل‌های نوین مدیریت منابع انسانی» انجام می‌شود که کاملاً ترجمه‌ای و مبتنی بر تجربیات شرکت‌های بزرگ در کشور‌های دیگر است.

این پژوهش‌ها از نظر علمی ممکن است استاندارد و قابل انتشار باشند، اما وقتی به فضای واقعی سازمان‌های کشور خودمان نگاه می‌کنیم، می‌بینیم با چالش‌هایی مانند فرهنگ سازمانی بومی، ساختار‌های اداری خاص، ارزش‌های دینی و اجتماعی کارکنان و حتی محدودیت‌های قانونی روبه‌رو هستیم که در آن مدل‌ها دیده نشده است.

در نتیجه، این نوع تولید علم کمتر به حل مسائل واقعی مدیران ما و نهایتاً سازمان‌ها کمک می‌کند.

در مقابل اگر دانشگاه‌ها به سمت پژوهش‌هایی بروند که مثلاً «مدیریت منابع انسانی با رویکرد فرهنگ اسلامی ـ ایرانی در سازمان‌های دولتی» یا «الگو‌های انگیزش کارکنان بر پایه ارزش‌های فرهنگی جامعه» را بررسی کند، هم آموزش برای دانشجوی مدیریت ملموس‌تر و کاربردی‌تر می‌شود و هم نتایج پژوهش‌ها می‌تواند مستقیماً در بهبود عملکرد سازمان‌ها و ارتقای فرهنگ مدیریتی کشور اثرگذار باشد.

استادان برتر الگوی فکری و رفتاری دانشجویان هم هستند

آنا: نقش استادان برتر در تربیت نسل جدید دانشجویان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

انجم شعاع: استادان برتر فقط انتقال‌دهنده دانش نیستند؛ استادان الگوی فکری و رفتاری دانشجویان هم هستند.

بسیاری از دانشجو‌یان بیش از آنکه از محتوای درس تأثیر بگیرند، از نوع نگاه، اخلاق حرفه‌ای و شیوه مواجهه استاد با علم و جامعه الهام می‌گیرند.

بنابراین، استادان می‌توانند نسلی از دانشجویان را تربیت کنند که هم از نظر علمی توانمند باشند و هم از نظر مسئولیت‌پذیری اجتماعی و فرهنگی رشد یافته باشند و این نقش تربیتی شاید حتی از خود آموزش تخصصی هم مهم‌تر باشد.

در یکی از کلاس‌ها که درباره «اخلاق در بازاریابی» صحبت می‌کردیم، به جای اینکه فقط صرفاً مفاهیم تئوریک را توضیح بدهم، یک موقعیت واقعی را با دانشجویان مطرح کردم. موضوع این بود که بعضی شرکت‌ها برای افزایش فروش از تبلیغاتی استفاده می‌کنند که ممکن است واقعیت محصول را کمی اغراق‌آمیز نشان دهند.

از دانشجویان خواستم خودشان را در جایگاه مدیر بازاریابی یک شرکت فرض کنند و تصمیم بگیرند آیا برای افزایش فروش از چنین روش‌هایی استفاده می‌کنند یا نه. در بحثی که در کلاس شکل گرفت، علاوه بر تحلیل‌های اقتصادی و رقابتی، درباره مسئولیت اجتماعی، صداقت در کسب‌وکار و تأثیر بلندمدت اعتماد مشتریان هم صحبت شد.

در نهایت تلاش کردم نشان بدهیم که یک مدیر بازاریابی موفق فقط به سود کوتاه‌مدت فکر نمی‌کند، بلکه به اعتماد مشتری، اعتبار برند و پیامد‌های فرهنگی و اجتماعی تصمیمش هم توجه دارد.

بعد از مدتی، یکی از دانشجویان در کارآموزی‌اش در یک شرکت فروش، همین موضوع را مطرح و پیشنهاد کرده بود که در معرفی محصولات شفاف‌تر عمل کنند.

آنا: کدام دستاورد علمی، پژوهشی یا آموزشی خودتان را برای دانشگاه و کشور اثرگذارتر می‌دانید؟

انجم شعاع: اگر بخواهم صادقانه بگویم، شاید مهم‌ترین دستاورد من صرفاً یک مقاله یا پروژه خاص نبوده، بلکه تربیت دانشجویانی بوده که امروز خودشان در حوزه‌های علمی و مدیریتی فعال هستند و مسیر علم را با نگاه مسئولانه ادامه می‌دهند.

برای من همیشه ارزشمند بوده که دانشجو فقط از نظر تخصصی رشد نکند، بلکه در کنار دانش علمی، نسبت به جامعه، فرهنگ و مسئولیت حرفه‌ای خود هم دغدغه‌مند باشد.

وقتی می‌بینم برخی از دانشجویان سابقم امروز خودشان استاد، پژوهشگر یا مدیر شده‌اند و تلاش می‌کنند علم را در خدمت پیشرفت جامعه قرار دهند، احساس می‌کنم این تأثیر از هر دستاورد فردی ماندگارتر است.

به‌‌خصوص زمانی که ببینم دانشجو‌یانم در محیط کاری خود نگاه الهی ـ فرهنگی را هم مورد توجه قرار داده‌اند، احساس می‌کنم مسیر آموزشی ما توانسته فراتر از انتقال دانش، در تربیت انسانی و فرهنگی نیز اثرگذار باشد. این واقعاً برایم باارزش است.

آنا: اگر بخواهید یک توصیه کلیدی به دانشجویان و استادان جوان داشته باشید، چه می‌گویید؟

انجم شعاع: توصیه من این است که علم را فقط به‌عنوان یک ابزار برای پیشرفت فردی نبینند و اگر علم با اخلاق، مسئولیت اجتماعی و یک نگاه فرهنگی و الهی همراه شود، هم عمیق‌تر می‌شود و هم اثرگذارتر.

توصیه می‌کنم که دانشجویان و استادان جوان صبور باشند و مسیر علمی را با استمرار طی کنند.

در علم میانبر واقعی وجود ندارد؛ آنچه در نهایت به نتیجه می‌رسد تلاش مستمر، صداقت علمی و نیت خدمت به جامعه است.

وقتی این عناصر کنار هم قرار بگیرد، هم رشد فردی اتفاق می‌افتد و هم علم می‌تواند به پیشرفت کشور کمک کند.