بازسازی زندگی شیر ایرانی و ببر مازندران؛ یک تجربه متفاوت در مستندسازی

فرشاد افشین‌پور مستندساز حوزه حیات وحش در گفتگو با خبرنگار آنا درباره موضوع اصلی مستند تازه‌اش گفت: موضوع اصلی این مستند، بررسی چگونگی زندگی و روند انقراض شیر ایرانی و ببر مازندران است و تلاش داریم با استفاده از، زندگی آنها را بازسازی کنیم و به نمایش بگذاریم. شیر ایرانی از گذشته در کوهستان‌های زاگرس، به‌ویژه در مناطق جنوبی و دامنه‌های این رشته‌کوه حضور داشته، اما امروز دیگر دیده نمی‌شود.

وی ادامه داد: آخرین گزارش‌ها از مشاهده این گونه به دشت ارژن فارس یا مناطقی در شمال خوزستان بازمی‌گردد. ببر هیرکانی یا ببر مازندران نیز در گستره وسیعی از خلیج گرگان در شرق تا آستارا در غرب می‌زیسته که به دلایل گوناگون از میان رفته و امروزه دیگر اثری از آن دیده نمی‌شود. ما سعی داریم رفتار‌ها و نحوه زندگی این دو حیوان و همچنین چالش‌ها و مشکلاتی را که در مسیر زندگی با آن روبه‌رو بوده‌اند، به تصویر بکشیم.

افشین‌پور در ادامه درباره نقش هوش مصنوعی در این پروژه افزود: هوش مصنوعی یک امکان جدید در حوزه فیلم‌سازی ایجاد کرده است و با کارکرد‌ها و قابلیت‌های مختلفش در حال دگرگون کردن صنعت سینماست. امروزه هوش مصنوعی در همه حوزه‌ها، از جمله مستندسازی، کاربرد پیدا کرده و توانایی بیشتری به سازندگان فیلم‌ها داده است.

کارگردان مستند «دنیای وحشی زاگرس» گفت: در گذشته برای تولید یک فیلم، ناچار بودیم از ابزار‌های ابتدایی گرافیکی مانند افتر افکت یا انیمیشن استفاده کنیم که فرآیندی بسیار طولانی و پیچیده، زمان‌بر و پرهزینه بود و در نهایت هم نتیجه مطلوبی به همراه نداشت. اما امروزه می‌توانیم به‌سادگی از این موانع عبور کنیم و آثار باکیفیت‌تری تولید کنیم.

وی افزود: کاربرد هوش مصنوعی به تصویرسازی محدود نمی‌شود، بلکه بخش‌های مختلفی مانند تولید موسیقی، صداگذاری، ساخت افکت، نگارش متن فیلم و حتی طراحی پوستر را نیز در بر می‌گیرد. در گذشته عبور از این مراحل نیازمند حضور افراد متعدد و صرف زمان و هزینه زیاد بود. این مسئله هم باعث درگیر شدن بیشتر کارگردان و طولانی شدن فرآیند ساخت فیلم می‌شد و هم برای کارفرما‌ها و تهیه‌کنندگان مشکلاتی ایجاد می‌کرد.

کارگردان مستند «البرز وحشی» ادامه داد: امروزه به واسطه این ابزار، کار‌هایی که پیش‌تر امکان‌پذیر نبود، به‌راحتی قابل انجام است. به‌عنوان مثال، در گذشته برای ساخت تصاویری مانند نمای کره زمین و زوم روی یک منطقه خاص با مشکلات جدی مواجه بودیم و گاهی به دلیل هزینه و زمان، از آن صرف‌نظر می‌کردیم؛ اما حالا می‌توان این تصاویر را در مدت چند دقیقه و با کیفیت بالا تولید کرد.

کارگردان مستند «امپراطوری سنجاب‌ها» افزود: در حوزه موسیقی نیز شرایط مشابهی وجود داشت و تولید آن زمان‌بر و پرهزینه بود، اما اکنون این فرآیند‌ها ساده‌تر شده‌اند. حتی در آینده نزدیک، تدوین فیلم هم توسط هوش مصنوعی انجام خواهد شد و کل فرآیند تولید کوتاه‌تر و اقتصادی‌تر می‌شود. البته موضوع فقط اقتصاد نیست، بلکه زمان اهمیت بیشتری دارد؛ وقتی زمان تولید کاهش پیدا کند، کارگردان می‌تواند در طول سال پروژه‌های بیشتری انجام دهد، در حالی که در گذشته ممکن بود چند سال درگیر یک فیلم باشد.

افشین‌پور درباره روند فعلی تولید این مستند گفت: در حال حاضر در مرحله تصویربرداری هستیم و در حال ثبت تصاویر پایه از زیستگاه‌هایی که این گونه‌ها در آن زندگی می‌کردند هستیم. سپس این تصاویر را در اختیار هوش مصنوعی قرار می‌دهیم تا گونه در همان فضا بازسازی شده و رفتار مورد نظر در آن لحاظ شود.

کارگردان مستند «سفر به آمادای» درباره ساختار روایی اثر نیز گفت:، چون هنوز در مرحله جمع‌بندی تصاویر هستیم، به نتیجه نهایی نرسیده‌ایم. دو رویکرد را در نظر داریم؛ یکی اینکه فیلم را به‌صورت داستانی و با تمرکز بر یک کاراکتر، مثلاً یک توله شیر یا توله ببر، از ابتدا تا پایان زندگی دنبال کنیم. در این حالت، فیلم به سمت روایت داستانی می‌رود و جنبه‌های هنری ویژه‌ای خواهد داشت.

وی ادامه داد: رویکرد دوم، ساخت مستندی رفتارمحور و کلاسیک است که به‌صورت کلی به بررسی این دو گونه و چالش‌های آنها می‌پردازد. هر دو مسیر می‌تواند جذاب باشد و مخاطب را با خود همراه کند. هم‌اکنون در حال بررسی این گزینه‌ها هستیم و برای هر دو سناریو برنامه‌ریزی کرده‌ایم. این مستندساز درباره دلیل انتخاب این سوژه نیز گفت: من حدود هفت تا هشت سال پیش به‌صورت جدی پیگیر موضوع هوش مصنوعی شدم و حتی در بخش‌هایی از فیلم «دنیای وحشی زاگرس» که در سال ۱۴۰۱ اکران شد، از این ابزار استفاده کردم. بخشی از تصاویر هوایی آن فیلم به کمک این فناوری تولید شده بود.

وی ادامه داد: در سال‌های ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ این موضوع را با مدیران فرهنگی و رسانه‌ای مطرح کردم و پیشنهاد دادم به‌صورت جدی به آن توجه شود، زیرا معتقد بودم آینده سینما به این فناوری گره خورده است. در یکی دو سال اخیر این موضوع فراگیرتر شده و حالا علاقه‌مند بودم اولین مستند مبتنی بر هوش مصنوعی را در ایران تولید کنم.

کارگردان مستند «پرندگان در سرزمین آفتاب» افزود: فکر می‌کنم این تجربه هم به تولید یک اثر باکیفیت منجر می‌شود و رضایت مخاطبان، به‌ویژه علاقه‌مندان سینمای حیات‌وحش را به همراه خواهد داشت و هم باعث می‌شود دیگر مستندسازان به این حوزه علاقه‌مند شوند. سینما یعنی جذب مخاطب و اقتصاد؛ هوش مصنوعی می‌تواند به کاهش هزینه‌ها و زمان تولید کمک کند و در پروژه‌های بزرگ، بهره‌وری را افزایش دهد.

افشین‌پور درباره عنوان این مستند گفت: هنوز به تصمیم قطعی نرسیده‌ایم. اگر روش کلاسیک را دنبال کنیم و هر دو گونه را در یک فیلم بررسی کنیم، نام «پیش از آنکه ناپدید شوند» را انتخاب خواهیم کرد. اما اگر تمرکز روی یک گونه باشد، احتمالاً نام متفاوتی انتخاب می‌شود.

وی درباره چالش‌های مسیر تولید نیز توضیح داد: در حال حاضر در حال تصویربرداری هستیم و جابه‌جایی بین لوکیشن‌ها با دشواری‌هایی همراه است. محدودیت‌های ناشی از جنگ و مشکلات مربوط به سفر و تجهیزات، روند تولید را با تأخیر مواجه کرده، اما امیدواریم به‌زودی به جمع‌بندی نهایی برسیم. همچنین ممکن است نتوانیم هر دو گونه را در یک فیلم بگنجانیم و یکی از آنها را برای سال آینده برنامه‌ریزی کنیم.

افشین‌پور در پایان گفت: با توجه به تازگی این فناوری، قصد داریم تا شهریورماه سال جاری تولید فیلم را به پایان برسانیم و آن را برای نمایش در جشنواره سینماحقیقت آماده کنیم. همچنین از آقایان محمد افشین‌پور، عباس خداوردیان، مهدی محبی‌پور، ابراهیم رهبری‌مقدم، عباس دلاور، وحید میرسعیدقاضی و سایر دوستان و همراهانی که در این مسیر ما را یاری کردند، تشکر و قدردانی می‌کنم.