پژوهشگران کشور مبدا پیدایش «گندم نان» را کشف کردند

تولید جهانی گندم، طبق اطلاعات دردسترس و معتبر، معمولا بیش از ۷۵۰ میلیون تن در سال است و حدود ۲۰ درصد از کالری رژیم غذایی انسان را تأمین می‌کند. این محصول در عرض‌های جغرافیایی معتدل به‌طور گسترده کشت می‌شود و دامنه کشت آن تا مناطق نیمه‌قطبی و نیمه‌گرمسیری نیز گسترش یافته است. موفقیت گندم تا حد زیادی به سازگاری گسترده آن با شرایط مختلف محیطی مربوط می‌شود؛ ویژگی که از طریق اصلاح و پرورش ارقام مناسب برای محیط‌ها، نظام‌های تولید و کاربرد‌های گوناگون به دست آمده است. علاوه بر این، ویژگی‌های کشسانی و خمیری خاص خمیر گندم امکان تولید نان و بسیاری از مواد غذایی دیگر را فراهم می‌کند.

تولید جهانی گندم عمدتا به دو گونه اصلی وابسته است: گندم نان (Triticum aestivum var. aestivum) که حدود ۹۵ درصد تولید را تشکیل می‌دهد و گندم دوروم (Triticum turgidum var. durum) که حدود ۵ درصد از تولید جهانی را شامل می‌شود. به گندم نان گندم معمولی نیز می‌گویند.

با این حال، همانطور که «پل آرنولد» (Paul Arnold) در «فیز دات ارگ» (Phys.org)، نوشته است؛ منشا دقیق گندم نان (Triticum aestivum) هنوز معماست؛ اما پژوهشگران بر این باورند که اکنون بیش از هر زمان دیگری به یافتن خاستگاه یکی از مهم‌ترین مواد غذایی جهان نزدیک شده‌اند. یک تیم بین‌المللی از دانشمندان با استفاده از داده‌های ژنتیکی و بقایای گیاهی باستانی، زمان و مکان پیدایش آن را به دوره نوسنگی، حدود ۸ هزار سال پیش، در گرجستان و در منطقه قفقاز جنوبی، محدود کرده‌اند. یافته‌های آنها در مقاله‌ای در نشریه Proceedings of the National Academy of Sciences منتشر شده است.

دوران نوسنگی

دوره نوسنگی به‌ عنوان دوره‌ای تحول‌آفرین تعریف می‌شود که تقریبا بین ۱۲ هزار تا ۳ هزار سال پیش رخ داد؛ دوره‌ای که طی آن گروه‌های کوچک شکارگر-گردآورنده به جوامع سازمان‌یافته‌ای تبدیل شدند که در روستاها و شهرها سکونت داشتند و این فرایند به شکل‌گیری تمدن‌ها و پیدایش طبقات اجتماعی انجامید.

مطالعات ژنتیکی پیشین

مطالعات پیشین DNA روی ژنوم گندم‌های امروزی و علف‌های وحشی نشان می‌دهد که قفقاز جنوبی و ناحیه دریای خزر به احتمال زیاد از جمله مکان‌هایی بوده‌اند که نخستین آمیختگی میان گندم اهلی و نوعی علف وحشی موسوم به «گوآت‌گرس» (goatgrass) در آنجا رخ داده است. این فرایند به شکل‌گیری یک گیاه دورگه (هیبریدی) انجامید که در نهایت به گندم نان امروزی تبدیل شد. با این حال، این سناریو هنوز قطعی نبود؛ زیرا تا پیش از این، هیچ شواهد فیزیکی آشکار و قابل شناسایی در دست نبود.

جست‌وجوی دانه‌های باستانی

برای یافتن بقایای گیاهی باستانی، پژوهشگران خاک و بقایای سوخته به‌دست‌آمده از گاداکریلی گورا و شولاریس گورا در گرجستان ـ دو روستای متعلق به عصر سنگ ـ را الک کردند.

جست‌و‌جو برای دانه‌های سوخته گندم نان و تشخیص آنها از گونه‌های مشابه، مانند گندم دوروم، کار ساده‌ای نیست؛ زیرا این دانه‌ها پس از سوختن، ظاهری بسیار شبیه به هم پیدا می‌کنند. به همین علت، پژوهشگران به جای تمرکز صرف بر دانه‌ها، به دنبال «محور سنبله» یا «میان‌آسه» (rachis) بودند؛ بخشی کوچک از ساقه که دانه را به خوشه گندم متصل می‌کند و شکل آن در گونه‌های مختلف تفاوت دارد.

این تیم توانست قطعات محور سنبله گندم نان را بر اساس کناره‌های خمیده و لبه‌های نازک آنها شناسایی کند. تاریخ‌گذاری رادیوکربن دانه‌های پراکنده‌ای که در کنار این بخش‌های ساقه پیدا شدند نشان داد که این نمونه‌ها به اوایل هزاره ششم پیش از میلاد؛ یعنی حدود ۵۸۰۰ تا ۶۰۰۰ پیش از میلاد، تعلق دارند.

پژوهشگران در مقاله خود نوشتند: «این یافته‌ها شواهد تجربی بسیار مهمی به سود این فرضیه فراهم می‌کند که این منطقه یکی از کانون‌های اصلی اهلی‌سازی اولیه گندم نان بوده است. شناسایی گندم نان در نخستین لایه‌های باستان‌شناختی … با چارچوب زمانی و جغرافیاییِ به‌دست‌آمده از داده‌های ژنتیکی سازگار است».

کشاورزی

بر اساس این مقاله، جمعیت‌های نوسنگیِ قفقاز جنوبی که در این سکونتگاه‌ها زندگی می‌کردند، از نخستین کشاورزان نسبتا پیشرفته به‌شمار می‌آمدند. آنها احتمالا نوعی کشاورزی جابه‌جا‌شونده (کشت نوبتی / کشاورزی انتقالی) را به‌کار می‌بردند؛ به این صورت که وقتی خاک پیرامون یک روستا فرسوده و کم‌بازده می‌شد، به محل تازه‌ای کوچ می‌کردند و پس از گذشت چند سال و بازیابی حاصل‌خیزی زمین، دوباره به ناحی اولیه بازمی‌گشتند.