آخرین مطالب
کمال‌الدین فارسی؛ مردی که نور و عدد را دوباره معنا کرد
کمال‌الدین فارسی، دانشمند ایرانی سده هفتم هجری، با بازنگری در نظریات نورشناسی گذشته، تبیینی از پدیده رنگین‌کمان ارائه کرد که دقیق‌ترین توضیح جهان پیشامدرن محسوب می‌شود. او در ریاضیات نیز با ارائه برهانی جدید برای قضیه «ثابت بن قره» در باب اعداد متحابه، رویکردی نوین را در نظریه اعداد پایه‌گذاری کرد.
«ربع رشیدی»؛ شهر علمی ۷۰۰ ساله‌ای که دانشگاه، بیمارستان و کتابخانه را یکجا داشت
بیش از ۷۰۰ سال پیش، در تبریزِ دوره ایلخانی، مجموعه‌ای شکل گرفت که آموزش، درمان، کتابت، اقامت و خدمات اجتماعی را در قالب یک نظام وقفی منسجم گرد آورده بود. «ربع رشیدی» که به دستور خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی ساخته شد، به معنای رسمی و حقوقی، یک «شهر» مستقل نبود، اما گستردگی نهادها و ساختار سازمان‌یافته‌اش، آن را به یکی از مهم‌ترین مجتمع‌های وقفیِ علمی در تاریخ ایران تبدیل کرد.
پزشکان ایرانی و مکتوب‌سازی دانش دارویی
امروز پزشکان با تکیه بر پرونده‌های الکترونیک، دستورالعمل‌های بالینی و بانک‌های اطلاعاتی دارویی نسخه می‌نویسند؛ اما هزار سال پیش، زمانی که نه زیرساخت‌های دیجیتال وجود داشت و نه نظام‌های ثبت پزشکی به شکل امروز، پزشکان ایرانی چگونه تصمیم می‌گرفتند چه دارویی، با چه ترکیبی و برای کدام بیمار مناسب‌تر است؟
زمان در سنگ‌ها ثبت می‌شود
در نگاه اول، دیواره یک کوه یا بریدگی کنار جاده چیزی جز چند لایه سنگی خاکستری، قهوه‌ای یا سرخ به نظر نمی‌رسد؛ اما برای زمین‌شناسان، همین سنگ‌های خاموش کتابخانه‌ای هستند که میلیارد‌ها سال تاریخ زمین را در خود نگه داشته‌اند.
ابن‌خردادبه چگونه به یکی از مهم‌ترین جغرافی‌نگاران تاریخ تبدیل شد
بیش از هزار سال پیش، زمانی که هنوز از نقشه‌های امروزی و سامانه‌های مسیریابی خبری نبود، یک دانشمند ایرانی با تکیه بر تجربه اداری خود در دستگاه خلافت عباسی، اثری نوشت که بعدها به یکی از مهم‌ترین منابع جغرافیای جهان اسلام تبدیل شد.
خورشید هر ۱۱ سال یک‌بار چهره‌اش عوض می‌شود
وقتی انسان از زمین به آسمان نگاه می‌کند، خورشید مانند چراغی ثابت و تغییرناپذیر به نظر می‌رسد؛ اما پشت این ظاهر آرام، خورشید ستاره‌ای پویاست؛ سامانه‌ای که در آن جریان‌های الکتریکی و میدان‌های مغناطیسی دائما در حال حرکت و تغییر شکل هستند؛ تغییراتی که نه‌تنها چهره خورشید، بلکه فضای اطراف زمین را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد.
ردپای پنهان میکروب‌ها روی دستگیره‌ها، مترو و سطوح عمومی
میکروب‌ها کدام نقاط شهر را بیشتر دوست دارند
ما هر روز ده‌ها بار به سطوح شهری دست می‌زنیم؛ از دستگیره درها و نرده‌های مترو گرفته تا نیمکت‌ها و فضاهای عمومی. اما پشت ظاهر تمیز شهرها، جهانی نامرئی از میکروب‌ها جریان دارد. پژوهش‌های جدید از جمله یک مرور سیستماتیک جهانی در سال ۲۰۲۵ و مقاله‌ای در سایت انجمن میکروبیولوژی آمریکا نشان می‌دهند که بسیاری از سطوح پرتماس شهری میزبان جوامع میکروبی پیچیده‌ای هستند؛ جوامعی که همیشه خطرناک نیستند، اما می‌توانند در شرایطی مسیر انتقال عوامل بیماری‌زا باشند.
رئیس مرکز پیش‌بینی زلزله در گفتوگو با آناتک پاسخ می‌دهد
پس از لرزش ونزوئلا، حلقه آتش اقیانوس آرام به لرزه درمی‌آید؟
«حلقه آتش اقیانوس آرام» یکی از مهم‌ترین کمربندهای لرزه‌ای و آتشفشانی زمین است که بخش بزرگی از زلزله‌های بزرگ جهان در آن رخ می‌دهد. پس از وقوع زلزله اخیر ونزوئلا در شبکه‌های اجتماعی از فعال شدن دوباره حلقه آتش اقیانوس آرام صحبت می‌شود؛ اما این حلقه چیست و چه ارتباطی با زلزله‌های بزرگ اخیر دارد؟
دانشمندان چگونه زلزله‌های هزاران سال پیش را کشف می‌کنند
زلزله‌ها چند ثانیه یا چند دقیقه طول می‌کشند؛ اما ردپای آنها می‌تواند هزاران سال در زمین باقی می‌ماند. دانشمندان با بررسی لایه‌های خاک، جابه‌جایی گسل‌ها، درختان، رسوبات دریاچه‌ها و حتی روایت‌های تاریخی تلاش می‌کنند زلزله‌هایی را بازسازی کنند که انسان‌ها شاهد آن نبوده‌اند.
گفتوگو با پژوهشگر دانشگاه کورتین استرالیا درباره یک راز ۴۵۰۰ ساله
چگونه انسان‌های نوسنگی سنگ شش‌تنی «استون‌هنج» را ۷۰۰ کیلومتر جابه‌جا کردند
«سنگ بَرواره استون‌هنج»، یکی از مرموزترین سنگ‌های این بنای باستانی، احتمالا نه به وسیله یخچال‌ها بلکه با کمک انسان‌های عصر نوسنگی مسیری حدود ۷۰۰ کیلومتری را طی کرده تا به جنوب انگلستان برسد. پژوهشی تازه منشأ این سنگ را شمال شرق اسکاتلند معرفی کرده است. این یعنی سازندگان باستانی اثری از خود به جا گذاشته‌اند که از نظر مسافت جابه‌جایی، رکوردی خارق‌العاده برای دوران نوسنگی محسوب می‌شود.
بحران گرما فقط بالا رفتن دما نیست
وقتی صحبت از گرما می‌شود، اولین چیزی که به ذهن می‌رسد عددی است که روی دماسنج دیده می‌شود؛ اما در جهان گرم‌تر امروز، خطر گرما دیگر فقط با یک عدد سنجیده نمی‌شود. افزایش طول دوره‌های گرمای شدید، بیشتر شدن تعداد موج‌های گرما، کاهش فرصت خنک شدن در شب و ترکیب گرما با رطوبت، تصویری تازه از بحران گرما ساخته است.
در گفتوگو با پژوهشگر «دانشگاه دارتموث» بررسی شد
اختاپوس‌ها از آینه برای شناخت محیط اطراف خود استفاده می‌کنند
اختاپوس‌ها می‌توانند یاد بگیرند از آینه برای پیدا کردن غذایی استفاده کنند که مستقیماً نمی‌بینند. پژوهشی از دانشگاه دارتموث نشان می‌دهد این جانوران می‌توانند رابطه میان تصویر منعکس‌شده در آینه و موقعیت واقعی یک هدف در محیط را درک کنند؛ توانایی‌ای که پیش از این بیشتر در برخی مهره‌داران گزارش شده بود.
راز گرمای پنهان میان بتن و آسفالت
چرا شهرها بعد از غروب آفتاب هم خنک نمی‌شوند
وقتی خورشید غروب می‌کند، انتظار داریم گرمای روز آرام‌آرام از بین برود؛ اما در شهرها همیشه این اتفاق نمی‌افتد. خیابان‌های آسفالت شده، ساختمان‌های بتنی و سطوح تیره شهری مانند مخزن‌هایی عمل می‌کنند که انرژی خورشید را در طول روز ذخیره و در شب به‌تدریج آزاد می‌کنند. نتیجه پدیده‌ای است که دانشمندان آن را «جزیره گرمایی شهری» می‌نامند؛ پدیده‌ای که باعث می‌شود شهرها، به‌ویژه در شب‌های تابستان، گرم‌تر از مناطق اطراف خود باقی بمانند.
هوای خانه هم آلوده می‌شود؛ نقش آشپزی و شوینده‌ها در کیفیت هوای داخل
خانه معمولا جایی است که از آلودگی خیابان‌ها به آن پناه می‌بریم؛ اما پژوهش‌ها نشان می‌دهند همیشه این‌طور نیست. گاهی همان لحظه‌ای که غذا روی اجاق آماده می‌شود یا سطح آشپزخانه را با یک شوینده معطر تمیز می‌کنیم، ترکیباتی وارد هوا می‌شوند که کیفیت هوای داخل را تغییر می‌دهند. هوای خانه می‌تواند میزبان آلاینده‌هایی باشد که منشأ آنها نه کارخانه و خودرو بلکه فعالیت‌های معمول زندگی روزمره است.
گفتوگو با پژوهشگر «دانشگاه بن» آلمان درباره راز جهت‌یابی کبوترها
کبوترها چگونه بدون نقشه راه خانه را پیدا می‌کنند
توانایی کبوترها برای بازگشت از فاصله‌های طولانی به خانه، دهه‌هاست یکی از معماهای جذاب زیست‌شناسی است. اکنون پژوهشی جدید نشان می‌دهد که پاسخ این راز ممکن است در اندامی غیرمنتظره یعنی کبد نهفته باشد؛ جایی که سلول‌های ایمنی حاوی آهن می‌توانند با میدان مغناطیسی زمین تعامل داشته باشند و به جهت‌یابی این پرندگان کمک کنند.
چگونه میکروب‌های ساکن روده ماهی‌ها می‌توانند درک ما از چرخه کربن جهان را بازنویسی کنند؟
گفتوگو با پژوهشگر دانشگاه میامی درباره کشف اثرگذاری ماهی‌ها در مبارزه با تغییرات اقلیمی
پژوهشگران شواهدی یافته‌اند که نشان می‌دهد ماهی‌ها با کمک باکتری‌های روده‌شان، کربن را به سنگ تبدیل می‌کنند و در کف دریا دفن می‌کنند. این یعنی ماهی‌ها نقشی فراتر از یک موجود دریایی دارند و در تنظیم آب و هوای زمین اثرگذار هستند.
استرس چگونه «مکان‌یاب» درونی مغز را مختل می‌کند
گفتوگو با پژوهشگر دانشگاه «رور بوخوم» آلمان درباره کشف سازوکار عصبیِ گم‌کردن مسیر، تحت تاثیر کورتیزول
افرادی که تحت استرس شدید قرار می‌گیرند ممکن است در جهت‌یابی فضایی با دشواری بیشتری روبه‌رو شوند. اکنون پژوهشگران در بوخوم آلمان علت احتمالی این موضوع را شناسایی کرده‌اند.
گفتوگوی آناتک با پژوهشگر ایتالیایی درباره راز بزرگ اوتیسم
کشف دو الگوی متفاوت مغزی در اوتیسم
اگر فکر می‌کنید اوتیسم یک بیماری با یک علت واحد است، سخت در اشتباه هستید. دانشمندان با اسکن مغز متوجه شده‌اند که مغز افراد مبتلا به اوتیسم، دو حالت کاملا متضاد دارد؛ یا ارتباطات درونش مثل یک روستای خلوت است و کم کار یا مثل یک شهر شلوغ و بیش‌فعال. این یافته یعنی داروها و روش‌های درمانی نمی‌توانند برای همه یکسان باشند. حالا محققان امیدوارند با این کشف بزرگ، بتوانند در آینده نزدیک، درمان را دقیقا مطابق با «نوع مغز» هر فرد اوتیسمی تنظیم کنند.
گلیز ۶۶۷ سی‌سی؛ سیاره‌ای شبیه زمین یا جهانی با چالش‌های ناشناخته؟
«گلیز ۶۶۷ سی‌سی» بیش از یک دهه است که در فهرست سیارات فراخورشیدی امیدوارکننده قرار دارد؛ جهانی سنگی در نزدیکی یک کوتوله سرخ که زمانی از آن به‌عنوان یکی از نامزدهای «زمین دوم» یاد می‌شد. اما پژوهش‌های بعدی نشان داده‌اند این سیاره در عین شباهت‌های عددی با زمین، با چالش‌هایی روبه‌روست. این گزارش نگاهی دارد به آنچه امروز درباره این جهان دوردست می‌دانیم.
گفتوگوی آناتک با پژوهشگر آلمانی درباره کشف قطعه‌ای از «ایلیاد» هومر درون یک مومیایی مصری
کشف قطعه‌ای از «ایلیاد» هومر درون یک مومیایی مصری، فقط یافتن یک متن ۱۶۰۰ ساله نیست؛ این یافته روایتی از سفر یک اثر ادبی میان یونان، روم و مصر است و از نقش متون در شکل دادن به هویت فرهنگی جوامع باستانی حکایت دارد.
