با مصرف بیشتر میوه و سبزیجات، خطر افسردگی کمتر میشود
به گزارش خبرگزاری آنا؛ این پژوهش بهصورت مرور نظاممند و فراتحلیل در دانشگاه علوم پزشکی تهران و با مشارکت پژوهشگرانی از دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی انجام شده است. نتیجه آن در مجله علمی «Journal of Affective Disorders» منتشر شده و از جمله مطالعات ایرانی است که ارتباط میان الگوی غذایی و بروز افسردگی را با اتکا به دادههای چندین مطالعه طولانیمدت بررسی میکند. اهمیت این بررسی در آن است که بهجای تمرکز بر یک ماده مغذی یا گروه سنی محدود، مجموعهای از شواهد جمعیتمحور را کنار هم قرار داده است.
بررسی اطلاعات بیش از ۳۸۵ هزار نفر
برای بررسی دقیقتر ارتباط مصرف میوه و سبزیجات با افسردگی، پژوهشگران دادههای مطالعاتی را گردآوری کردند که افراد را در طول زمان دنبال کرده بودند. این نوع مطالعه که «مطالعه همگروهی آیندهنگر» (Prospective Cohort Study) نام دارد، به محققان اجازه میدهد وضعیت سلامت و عادتهای افراد را در یک بازه چندساله بررسی کنند و ببینند چه کسانی در ادامه به بیماری موردنظر مبتلا میشوند.
در این پژوهش، ۱۳ مطالعه همگروهی آیندهنگر با مجموع ۳۸۵ هزار و ۴۴۹ شرکتکننده بررسی شد. این افراد در مناطق جغرافیایی مختلفی از جمله آمریکا، استرالیا، فرانسه، اسپانیا، چین و ژاپن زندگی میکردند و مدت پیگیری آنها از حدود دو سال تا نزدیک به دو دهه متغیر بود.
در مجموع، ۲۶ هزار و ۵۹۲ نفر از شرکتکنندگان در دوره پیگیری به افسردگی مبتلا شدند. پژوهشگران اطلاعات مربوط به رژیم غذایی و وضعیت سلامت روان این افراد را در سه گروه بررسی کردند: مصرف همزمان میوه و سبزیجات، مصرف میوه بهتنهایی و مصرف سبزیجات بهتنهایی.
ترکیب نتایج این مطالعات به پژوهشگران کمک کرد ارتباط میان میزان مصرف این گروههای غذایی و خطر بروز افسردگی را در جمعیتی بسیار بزرگتر از نمونههای معمول یک مطالعه منفرد بررسی کنند.
مصرف بیشتر میوه و سبزیجات با چه میزان کاهش خطر همراه بود؟
یکی از مهمترین یافتههای پژوهش به افرادی مربوط میشد که در مجموع میوه و سبزیجات بیشتری مصرف میکردند. مقایسه گروهی با بالاترین میزان مصرف با گروهی که کمترین مقدار را دریافت میکرد، نشان داد خطر ابتلا به افسردگی در گروه نخست ۳۷ درصد کمتر بوده است.
پژوهشگران برای بررسی رابطه میان مقدار مصرف و خطر افسردگی، تحلیل دیگری نیز انجام دادند. بر اساس این محاسبه، هر ۲۰۰ گرم افزایش مصرف روزانه میوه و سبزیجات با ۱۶ درصد کاهش در خطر ابتلا به افسردگی همراه بود.
این عدد به معنای آن نیست که اضافهکردن دقیقاً ۲۰۰ گرم میوه و سبزیجات به رژیم غذایی هر فرد، بهطور قطعی خطر افسردگی او را ۱۶ درصد کاهش میدهد. این رقم از مقایسه آماری میان گروههای بررسیشده به دست آمده و بیانگر روند مشاهدهشده در دادههای جمعیت است.
میوهها و سبزیجات بهتنهایی چه نتایجی داشتند؟
در بخش دیگری از پژوهش، مصرف میوه مستقل از سبزیجات بررسی شد. این تحلیل اطلاعات هشت مطالعه با مجموع ۱۷۱ هزار و ۵۰۲ شرکتکننده را در بر میگرفت.
نتایج نشان داد افرادی که بیشترین مقدار میوه را مصرف میکردند، در مقایسه با گروه دارای کمترین مصرف، ۱۶ درصد کمتر در معرض خطر ابتلا به افسردگی قرار داشتند. همچنین هر ۲۰۰ گرم افزایش مصرف روزانه میوه با ۹ درصد کاهش خطر افسردگی همراه بود.
این ارتباط در مناطق جغرافیایی مختلف و با وجود تفاوت در مدت پیگیری شرکتکنندگان، بهطور کلی مشاهده شد. به بیان دیگر، ارتباط میان مصرف بیشتر میوه و خطر پایینتر افسردگی تنها به یک منطقه یا یک بازه زمانی خاص محدود نبود.
در بررسی سبزیجات نیز اطلاعات ۱۱ مطالعه با مجموع ۱۹۲ هزار و ۸۴۹ نفر تحلیل شد. افرادی که بیشترین میزان سبزیجات را مصرف میکردند، در مقایسه با گروه دارای کمترین مصرف، ۱۲ درصد خطر پایینتری برای ابتلا به افسردگی داشتند.
بر اساس تحلیل مقدار مصرف، هر ۲۰۰ گرم افزایش روزانه سبزیجات نیز با ۱۱ درصد کاهش خطر افسردگی همراه بود. البته رابطه مصرف سبزیجات و افسردگی در تمام سطوح مصرف کاملاً خطی نبود؛ به این معنا که افزایش مقدار مصرف در بخشهای مختلف طیف غذایی، الزاماً با یک میزان ثابت از تغییر خطر همراه نمیشد.
در مجموع، نتایج هر سه تحلیل در یک جهت قرار داشتند: مصرف بیشتر میوه و سبزیجات، چه بهصورت جداگانه و چه در کنار یکدیگر، با احتمال پایینتر بروز افسردگی ارتباط داشت.
چرا ترکیب غذایی میتواند با سلامت روان ارتباط داشته باشد؟
ارتباط میان تغذیه و سلامت روان را نمیتوان تنها به یک ویتامین یا ماده معدنی نسبت داد. مغز برای فعالیت طبیعی خود به انرژی و مجموعهای از مواد مغذی نیاز دارد و وضعیت تغذیهای بدن میتواند از مسیرهای مختلفی با عملکرد مغز و دستگاه عصبی ارتباط پیدا کند.
میوهها و سبزیجات منابع متنوعی از ویتامینها، مواد معدنی، فیبر و ترکیبات زیستفعال هستند. برخی از این ترکیبات خاصیت آنتیاکسیدانی دارند و میتوانند در مقابله با آسیبهای ناشی از «استرس اکسیداتیو» (Oxidative Stress) نقش داشته باشند.
استرس اکسیداتیو زمانی ایجاد میشود که میان تولید مولکولهای واکنشپذیر و توان دفاع آنتیاکسیدانی بدن تعادل برقرار نباشد. در چنین شرایطی، سلولها در معرض آسیب قرار میگیرند. مغز به دلیل فعالیت متابولیکی بالا و نیاز قابلتوجه به اکسیژن، در برابر این فرایند حساس است. برخی شواهد علمی نیز نشان دادهاند که استرس اکسیداتیو و اختلال در سازوکارهای دفاعی بدن میتوانند با برخی اختلالات روانپزشکی، از جمله افسردگی، ارتباط داشته باشند.
البته وجود ترکیبات آنتیاکسیدانی در میوهها و سبزیجات بهتنهایی توضیح نمیدهد که چرا مصرف این مواد با خطر پایینتر افسردگی همراه شده است. این مواد غذایی مجموعهای از ترکیبات مختلف را در اختیار بدن قرار میدهند و اثر احتمالی آنها میتواند حاصل تعامل چندین مسیر زیستی باشد.
نقش روده در ارتباط میان تغذیه و مغز
یکی دیگر از مسیرهایی که میتواند ارتباط رژیم غذایی با سلامت روان را توضیح دهد، «محور روده ـ مغز» (Gut-Brain Axis) است؛ شبکهای از ارتباطات عصبی، هورمونی و ایمنی که دستگاه گوارش و مغز را به یکدیگر مرتبط میکند.
بخش مهمی از این ارتباط به میکروبیوم روده مربوط میشود؛ مجموعهای از باکتریها و دیگر میکروارگانیسمهایی که در دستگاه گوارش زندگی میکنند و در فرایندهایی مانند هضم غذا، تولید برخی ترکیبات زیستی و تنظیم پاسخهای ایمنی نقش دارند.
فیبر موجود در بسیاری از میوهها و سبزیجات، برای برخی از باکتریهای مفید روده نقش ماده غذایی دارد. این ترکیبات که بخشی از آنها «پریبیوتیک» (Prebiotic) محسوب میشوند، میتوانند به رشد و فعالیت گروههایی از میکروارگانیسمهای روده کمک کنند.
باکتریهای روده با تخمیر برخی انواع فیبر، ترکیباتی مانند «اسیدهای چرب زنجیره کوتاه» (Short-Chain Fatty Acids) تولید میکنند. این مواد در سلامت سلولهای روده، تنظیم برخی پاسخهای ایمنی و کنترل التهاب نقش دارند.
التهاب مزمن و تغییر در عملکرد دستگاه ایمنی از جمله فرایندهایی هستند که در مطالعات مختلف با افسردگی ارتباط پیدا کردهاند. از سوی دیگر، روده و مغز از طریق مسیرهای عصبی، هورمونی و ایمنی با یکدیگر در ارتباطاند؛ بنابراین تغییر در محیط میکروبی روده میتواند از مسیرهای مختلف بر فعالیت دستگاه عصبی اثر بگذارد.
با وجود این، نباید چنین برداشت کرد که مصرف میوه و سبزیجات بهطور مستقیم باعث افزایش سروتونین مغز یا درمان افسردگی میشود. ارتباط میان میکروبیوم، پیامرسانهای عصبی و خلقوخو پیچیده است و هنوز بخشهای زیادی از سازوکارهای آن در حال بررسی است.
چرا نتایج پژوهشهای قبلی همیشه یکسان نبود؟
پیش از این نیز مطالعات متعددی ارتباط میان رژیم غذایی و افسردگی را بررسی کرده بودند؛ اما نتایج آنها همیشه یکسان نبود. برخی پژوهشها تنها گروههای سنی خاصی را بررسی کرده بودند و در بعضی از آنها ارتباط میان مصرف میوه و سبزیجات و وضعیت روانی ضعیفتر به نظر میرسید.
تفاوت دیگر به نوع مواجهه غذایی مربوط میشد. بخشی از مطالعات بهجای بررسی مواد غذایی کامل، بر مکملهای حاوی یک یا چند ماده مغذی تمرکز داشتند. درحالیکه دریافت مواد مغذی از طریق یک ماده غذایی کامل با مصرف جداگانه یک مکمل یکسان نیست؛ زیرا مواد غذایی ترکیبی از فیبر، ویتامینها، مواد معدنی و ترکیبات زیستفعال مختلف را در اختیار بدن قرار میدهند.
از سوی دیگر، ترکیب نتایج مطالعاتی با روشهای متفاوت میتواند تفسیر نهایی را دشوار کند. برخی پژوهشها افراد را در یک مقطع زمانی بررسی میکنند، درحالیکه مطالعات آیندهنگر وضعیت آنها را در طول چندین سال دنبال میکنند. کنار هم قرار دادن این دو نوع داده بدون توجه به تفاوت روششناسی، ممکن است تصویری دقیق از ارتباط میان تغذیه و افسردگی ارائه ندهد.
پژوهش ایرانی مورد بررسی با تمرکز بر مطالعات همگروهی آیندهنگر تلاش کرده است بخشی از این محدودیت را کاهش دهد و ارتباط مصرف میوه و سبزیجات با موارد جدید افسردگی را در طول زمان ارزیابی کند.
آیا میتوان گفت میوه و سبزیجات از افسردگی پیشگیری میکنند؟
با وجود گستردگی دادهها و هماهنگی کلی نتایج، یک محدودیت مهم در تفسیر این پژوهش وجود دارد. مطالعات واردشده به فراتحلیل از نوع مشاهدهای بودند. در چنین مطالعاتی، پژوهشگران عادتهای غذایی و وضعیت سلامت افراد را دنبال میکنند، اما رژیم غذایی آنها را بهطور تصادفی تعیین نمیکنند.
به همین دلیل، نمیتوان با اطمینان گفت که کاهش خطر مشاهدهشده فقط به دلیل مصرف بیشتر میوه و سبزیجات بوده است. ممکن است افرادی که غذای سالمتری مصرف میکنند، از جنبههای دیگری نیز با گروه دارای مصرف پایینتر تفاوت داشته باشند؛ برای مثال، فعالیت بدنی بیشتری داشته باشند، خواب منظمتری را تجربه کنند، دسترسی بهتری به خدمات درمانی داشته باشند یا از وضعیت اقتصادی و اجتماعی متفاوتی برخوردار باشند.
این عوامل میتوانند هم بر الگوی غذایی و هم بر سلامت روان اثر بگذارند. حتی اگر پژوهشگران برخی از این متغیرها را در تحلیلهای آماری کنترل کنند، احتمال باقیماندن عوامل اثرگذار اندازهگیرینشده همچنان وجود دارد. این مسئله در پژوهشهای مشاهدهای با عنوان «مخدوشگری باقیمانده» (Residual Confounding) شناخته میشود.
روش اندازهگیری رژیم غذایی نیز یکی دیگر از محدودیتهاست. در بسیاری از مطالعات، اطلاعات مربوط به خوراک افراد از طریق پرسشنامههای بسامد مصرف مواد غذایی جمعآوری شده است؛ ابزارهایی که از شرکتکنندگان میخواهند میزان و دفعات مصرف مواد غذایی خود را در یک دوره زمانی به یاد بیاورند. خطای حافظه یا گزارش نادقیق میتواند بر برآورد میزان واقعی مصرف اثر بگذارد.
همچنین روش تشخیص افسردگی در تمام مطالعات یکسان نبوده است. برخی از آنها از پروندههای پزشکی و تشخیص بالینی استفاده کردهاند و برخی دیگر علائم افسردگی را با پرسشنامههای خوداظهاری سنجیدهاند. در نتیجه، تعریف و شیوه ثبت موارد افسردگی در همه گروههای بررسیشده کاملاً مشابه نبوده است.
به همین دلیل، پژوهشگران بر ضرورت انجام کارآزماییهای بالینی تأکید دارند؛ مطالعاتی که در آنها بتوان اثر تغییر الگوی غذایی را در شرایط کنترلشدهتر بررسی کرد و مشخص ساخت که آیا افزایش مصرف میوه و سبزیجات بهطور مستقیم بر بروز افسردگی یا شدت علائم آن اثر میگذارد یا خیر.
تغذیه سالم؛ بخشی از مراقبت از سلامت روان
یافتههای این پژوهش ایرانی نشان میدهد توجه به آنچه در برنامه غذایی روزانه قرار میگیرد، میتواند در کنار سایر عوامل سبک زندگی، بخشی از نگاه جامع به سلامت روان باشد. میوهها و سبزیجات با تأمین فیبر، ویتامینها و ترکیبات زیستفعال، به سلامت عمومی بدن کمک میکنند و مصرف متنوع آنها میتواند کیفیت الگوی غذایی را بهبود دهد.
قرار دادن میوه و سبزیجات متنوع در وعدههای روزانه، انتخاب میوه کامل بهجای آبمیوههای شیرینشده و استفاده از سبزیجات در کنار غذا، از راههای ساده افزایش دریافت این مواد غذایی است. البته مقدار و نوع مصرف باید با شرایط جسمی، نیازهای تغذیهای و وضعیت سلامت هر فرد متناسب باشد.
در عین حال، افسردگی اختلالی چندعاملی است و عوامل ژنتیکی، زیستی، روانشناختی، اجتماعی و محیطی در بروز آن نقش دارند؛ بنابراین نمیتوان با تکیه بر یک گروه غذایی، از پیشگیری قطعی از این اختلال سخن گفت یا مصرف میوه و سبزیجات را جایگزین ارزیابی و درمان تخصصی دانست.
پیام اصلی این پژوهش آن است که تغذیه سالم ممکن است فراتر از سلامت جسمانی، با سلامت روان نیز ارتباط داشته باشد. بررسی انجامشده در ایران با تحلیل دادههای صدها هزار نفر، شواهد گستردهتری در حمایت از این ارتباط ارائه کرده است؛ هرچند برای اثبات اثر مستقیم رژیم غذایی بر پیشگیری از افسردگی، هنوز به پژوهشهای مداخلهای و بالینی بیشتری نیاز است.
انتهای پیام/