وارونگی دما شهرها را زیر لایهای از آلودگی نگه میدارد
با آغاز فصل پاییز و کاهش تدریجی دمای هوا، شرایط جوی در بسیاری از مناطق شهری برای شکلگیری وارونگی دما فراهم میشود. در این وضعیت، هوای سرد در نزدیکی سطح زمین و هوای گرمتر در ارتفاع بالاتر قرار میگیرد و مانع از جابهجایی طبیعی هوا میشود. در نتیجه، آلایندههای ناشی از تردد خودروها، فعالیت صنایع و وسایل گرمایشی در لایههای پایین جو باقی میمانند.
البته همه وارونگیها شدت و ماندگاری یکسانی ندارند. گاهی تابش خورشید در ساعات بعدازظهر این وضعیت را از بین میبرد، اما در برخی شرایط، ورود تودههای هوای سرد میتواند پایداری جو و آلودگی را برای چندین روز متوالی حفظ کند. نقش شرایط جغرافیایی، تغییرات اقلیمی و عوامل جوی در شکلگیری و تداوم این پدیده نیز از موضوعاتی است که شناخت آن به درک بهتر چرایی آلودگی هوای پاییزی کمک میکند. برای درک این موضوعات آناتک با دکتر «نبی اله منصوری»، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات و مدیر گروه مهندسی محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست این دانشگاه گفتوگو کرده است.

وارونگی دما از نظر فیزیکی چگونه در جو شکل میگیرد؟
بهطور طبیعی، با افزایش ارتفاع در جو، دمای هوا کاهش مییابد. بهطور متوسط، دما به ازای هر یک کیلومتر افزایش ارتفاع، حدود هفت درجه سانتیگراد کم میشود. این وضعیت، شرایط معمول جو را نشان میدهد.
اگر دما بیش از هفت درجه به ازای هر کیلومتر کاهش پیدا کند، به این معناست که هوا در ارتفاعات بالاتر سردتر از حالت معمول است. اما اگر میزان کاهش دما کمتر از هفت درجه باشد؛ برای مثال، به ازای هر کیلومتر افزایش ارتفاع، دما فقط چهار یا پنج درجه کاهش یابد، نشاندهنده آن است که هوای لایههای بالاتر نسبت به شرایط معمول گرمتر است. در چنین وضعیتی، با شرایط پایداری جو مواجه هستیم.
علت این پایداری آن است که هوای گرم در لایههای بالاتر قرار میگیرد و هوای سردتر در نزدیکی سطح زمین باقی میماند. از آنجا که هوای گرم سبکتر است، در ارتفاع بالاتر مستقر میشود و هوای سرد نیز در لایههای پایین باقی میماند. در برخی موارد، این وضعیت شدت بیشتری پیدا میکند و با افزایش ارتفاع، دمای هوا نهتنها کاهش نمییابد، بلکه افزایش هم پیدا میکند. به این وضعیت وارونگی دما یا «اینورژن» گفته میشود.
وارونگی دما شرایطی است که در آن هوای گرم در لایههای بالاتر و هوای سرد در نزدیکی سطح زمین باقی میماند. در نتیجه، آلایندههایی که از منابعی مانند صنایع و خودروها در شهرها تولید میشوند، در لایههای نزدیک به سطح زمین محبوس میمانند. این پدیده در فصل سرد سال در بسیاری از شهرهای بزرگ کشور، بهویژه در شرایط جوی پایدار، شایع است.
چرا شکلگیری وارونگی دما میتواند مانع پراکندگی آلایندهها در لایههای پایین جو شود؟
برای درک این موضوع، باید شرایط پایداری و ناپایداری جو را با یکدیگر مقایسه کنیم. در شرایط ناپایداری، هوای نزدیک سطح زمین گرمتر از هوای لایههای بالاتر است. این وضعیت معمولا در فصل بهار یا در روزهای بارانی رخ میدهد.
در چنین شرایطی، هوای سردتر در ارتفاعات بالاتر چگالی بیشتری دارد و سنگینتر است؛ بنابراین به سمت پایین حرکت میکند. در مقابل، هوای گرم نزدیک سطح زمین به دلیل سبکی به سمت بالا صعود میکند. این جابهجایی عمودی هوا باعث میشود آلایندههای موجود در نزدیکی سطح زمین به لایههای بالاتر منتقل شوند و هوای پاکتر جایگزین آن شود.
این وضعیت که در شرایط ناپایداری جوی رخ میدهد، به پراکندگی و پاکسازی آلایندههای سطح زمین کمک میکند. چنین شرایطی در فصل بهار بیشتر مشاهده میشود و معمولاً با بارندگی نیز همراه است.
در مقابل، در برخی روزهای پاییزی و سرد سال، شرایط معکوس میشود؛ به این صورت که هوای سردتر در نزدیکی سطح زمین قرار میگیرد و هوای گرمتر در ارتفاعات بالاتر مستقر میشود. هوای گرم به دلیل سبکی در لایههای بالایی باقی میماند و هوای سرد نیز در نزدیکی سطح زمین ماندگار میشود.
در این وضعیت، گرمای ناشی از فعالیتهای انسانی و منابع آلاینده معمولا به اندازهای نیست که بتواند اختلاف دمای لازم را برای صعود هوای سطح زمین ایجاد کند. در نتیجه، جابهجایی عمودی هوا بهشدت محدود میشود و آلایندههای تولیدشده در همان لایههای نزدیک به سطح زمین باقی میمانند و در آنجا تجمع پیدا میکنند. به همین دلیل، کیفیت هوای شهرها کاهش مییابد.
آیا عواملی وجود دارند که شدت وارونگی دما و در نتیجه تأثیر آن بر کیفیت هوای شهر را تعیین کنند؟
متأسفانه عواملی که در شکلگیری و شدت وارونگی دما نقش دارند، عمدتاً طبیعی هستند و کنترل مستقیم آنها در اختیار ما نیست. برای مثال، نمیتوان با نصب گرمکنهایی در سطح شهر، هوای نزدیک زمین را گرم کرد تا اختلاف دما ایجاد شود و هوا به سمت بالا صعود کند. حجم انرژی موردنیاز برای چنین کاری بسیار زیاد است و اجرای آن از نظر اقتصادی و عملی امکانپذیر نیست؛ حتی اگر چندین نیروگاه برای تأمین این انرژی در نظر گرفته شود.
وارونگی دما انواع و شدتهای مختلفی دارد و بهطور طبیعی در شرایط جوی متفاوتی شکل میگیرد. متأسفانه در کشور ما، احتمال وقوع شرایط وارونگی یا پایداری جو در طول سال نسبتاً زیاد است و بهطور متوسط حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد روزهای سال را شامل میشود.
البته وقوع وارونگی در همه مناطق به یک اندازه اهمیت ندارد. برای مثال، در مناطق بیابانی، کشاورزی یا جنگلی، به دلیل کمتر بودن منابع آلاینده و جمعیت، این پدیده معمولاً پیامدهای مشابهی با آنچه در شهرهای بزرگ مشاهده میشود، ندارد. اما در شهرها به دلیل تراکم جمعیت و فعالیت منابع آلاینده، وارونگی میتواند موجب محبوس شدن آلودگی در نزدیکی سطح زمین شود.
گاهی در ساعات اولیه صبح، بهویژه هنگام خروج از شهر یا سفر در جادهها، میتوان لایهای از آلودگی را در آسمان مشاهده کرد که از نظر ظاهری به خط سفیدی شبیه است که هواپیماها در آسمان بر جای میگذارند. اگر مسیر این لایه را دنبال کنیم، ممکن است در فاصله ۱۰ تا ۱۵ کیلومتری به کارخانهای، برای مثال یک کارخانه آسفالت، برسیم که دود آن تا ارتفاع حدود ۲۰۰ متری بالا رفته و سپس بهصورت افقی در امتداد مسیر حرکت کرده است.
این وضعیت نشان میدهد که دود تا ارتفاع مشخصی صعود کرده، اما پس از رسیدن به لایه پایدار جو، دیگر نتوانسته به ارتفاعات بالاتر برود. علت آن است که هوای بالای این لایه گرمتر است و هوای سردتر و سنگینتر زیر آن نمیتواند بهراحتی از این مرز عبور کند و به سمت بالا صعود کند.
آیا ممکن است وارونگی دما شکل بگیرد، اما کیفیت هوای شهر همچنان در شرایط قابل قبول باقی بماند؟
بله، به شرط آنکه در زمان وقوع وارونگی، منابع تولید آلودگی فعالیت نکنند یا میزان انتشار آلایندهها بسیار محدود باشد. برای مثال، اگر خودروها تردد نکنند، کارخانهها تعطیل باشند و موتورخانهها و سیستمهای گرمایشی منازل خاموش باشند، آلودگی چندانی تولید نمیشود و در نتیجه، با وجود شکلگیری وارونگی، کیفیت هوا میتواند در شرایط قابل قبول باقی بماند.
البته شدت وارونگی نیز همیشه یکسان نیست. وارونگی یا پایداری جو ممکن است در شرایط مختلف با شدتهای متفاوتی شکل بگیرد. گاهی حتی نسیم ملایمی وجود دارد که میتواند لایههای هوا را تا حدودی با یکدیگر مخلوط کند. باد با جابهجایی و اختلاط لایههای هوا، اختلاف دمای میان لایههای گرم بالایی و لایههای سرد نزدیک زمین را کاهش میدهد و میتواند به شکستن وارونگی کمک کند.
معمولا در شرایط بارانی و ابری، احتمال شکلگیری وارونگی کمتر است. در واقع، باد، ابر و بارندگی از عواملی هستند که میتوانند به تضعیف یا از بین رفتن وارونگی و پاکسازی هوا کمک کنند. باد علاوه بر تأثیر بر ساختار لایههای هوا، آلایندهها را نیز جابهجا میکند و بارندگی هم با شستوشوی آلایندههای موجود در جو به پاکتر شدن هوا کمک میکند.
متأسفانه در بسیاری از مناطق کشور ما، باد و بارندگی و در برخی دورهها ابرناکی به اندازه کافی وجود ندارد. در نتیجه، یکی از عوامل طبیعی مؤثر در شکستن وارونگی و پراکندگی آلایندهها نیز محدود است و شرایط برای ماندگاری آلودگی در نزدیکی سطح زمین فراهم میشود.
توپوگرافی شهرها، برای مثال قرار گرفتن آنها در درهها یا مناطق محصور میان کوهها، چه تأثیری بر ماندگاری وارونگی دما دارد؟
توپوگرافی مناطق نیز در شکلگیری و ماندگاری وارونگی دما تأثیرگذار است. وارونگی دما انواع مختلفی دارد که یکی از شایعترین آنها وارونگی صبحگاهی است. این نوع وارونگی بهویژه در زمستانهای سرد بیشتر رخ میدهد.
علت شکلگیری وارونگی صبحگاهی این است که زمین در طول شب، بهطور مداوم انرژی گرمایی خود را به شکل تابش به فضا از دست میدهد. در نتیجه، سطح زمین سرد میشود، در حالی که هوای لایههای بالاتر، برای مثال در ارتفاع ۲۰۰ تا ۳۰۰ متری، همچنان گرمتر باقی میماند. این وضعیت دقیقاً همان شرایط وارونگی دماست؛ یعنی هوای سرد در نزدیکی سطح زمین و هوای گرمتر در ارتفاع بالاتر قرار میگیرد و جو به حالت پایدار درمیآید.
به همین دلیل، در صبحهای سرد پاییز و زمستان معمولاً با وارونگی دما مواجه هستیم. این وضعیت ممکن است تا حدود ساعت دو یا سه بعدازظهر ادامه پیدا کند؛ زمانی که تابش خورشید سطح زمین را گرم میکند و اختلاف دمای میان لایههای پایین و بالای جو کاهش مییابد. در این شرایط، وارونگی شکسته میشود.
البته وضعیت ابرناکی آسمان در شب قبل نیز اهمیت دارد. در شبهای ابری، ابرها بخشی از تابش فروسرخ خروجی از سطح زمین را جذب و دوباره به سمت زمین گسیل میکنند. در نتیجه، زمین گرمای کمتری از دست میدهد و سطح آن به اندازه شبهای صاف سرد نمیشود. به همین دلیل، در شبهای ابری معمولاً سرمایش سطح زمین و احتمال وقوع یخبندان کمتر است و شرایط برای شکلگیری وارونگی صبحگاهی نیز کاهش مییابد.
در مقابل، در شبهای صاف و سرد پاییز و زمستان، سطح زمین گرمای بیشتری به فضا تابش میکند و سردتر میشود. گاهی این سرمایش به یخبندان نیز منجر میشود. در چنین شرایطی، وارونگی دما ممکن است تا حدود ساعت دو یا سه بعدازظهر روز بعد ادامه داشته باشد و با گرم شدن سطح زمین بر اثر تابش خورشید از بین برود. به همین دلیل، در بسیاری از این روزها، هوای شهر از صبح تا اوایل بعدازظهر غبارآلود و آلوده است، اما پس از شکسته شدن وارونگی، شرایط بهبود پیدا میکند.
تغییرات اقلیمی چه تأثیری بر فراوانی یا شدت شرایط وارونگی دما در مناطق شهری داشته و در آینده خواهد داشت؟
تغییرات اقلیمی و وارونگی دما دو پدیده مستقل از یکدیگر هستند و تغییرات اقلیمی بهطور مستقیم تأثیر چندانی بر پایداری جو ندارد. با این حال، در مواردی که تغییرات اقلیمی موجب کاهش بارندگی و کاهش پوشش ابر در برخی مناطق شود، میتواند بهطور غیرمستقیم بر فراوانی وارونگی دما تأثیر بگذارد.
همانطور که اشاره کردم، در شبهای صاف که پوشش ابری وجود ندارد، سطح زمین گرمای بیشتری از دست میدهد و سردتر میشود. در نتیجه، احتمال شکلگیری وارونگی صبحگاهی در روز بعد افزایش مییابد. بنابراین، اگر تغییرات اقلیمی در منطقهای به کاهش بارندگی و ابرناکی منجر شود، ممکن است تعداد روزهای دارای وارونگی نیز افزایش پیدا کند.
اما افزایش غلظت گازهای گلخانهای در جو، بهخودیخود تأثیر مستقیمی بر پایداری هوا ندارد. گازهایی مانند دیاکسید کربن، متان و کلروفلوئوروکربنها از عوامل مؤثر در تغییرات اقلیمی هستند، اما ارتباط آنها با وارونگی دما، از دیدگاه مورد بحث، بیشتر به تغییرات غیرمستقیم در میزان ابرناکی و بارندگی مربوط میشود.
البته وارونگی صبحگاهی تنها نوع وارونگی نیست. نوع دیگری از این پدیده در اثر ورود جبهههای هوای سرد شکل میگیرد. در برخی سالها، بهویژه در نیمه دوم پاییز و فصل زمستان، تودههای هوای سردی که از مناطق شمالی و سیبری به سمت کشور حرکت میکنند، به دلیل دمای پایین و چگالی بیشتر، در لایههای نزدیک به سطح زمین نفوذ میکنند و هوای گرمتر را به سمت بالا میرانند. در این شرایط نیز هوای سرد در پایین و هوای گرم در بالا قرار میگیرد و وارونگی دما شکل میگیرد.
این نوع وارونگی ممکن است چند روز و حتی گاهی یک تا دو هفته ادامه داشته باشد و از شدیدترین انواع وارونگی از نظر پیامدهای آلودگی هواست. برخلاف وارونگی صبحگاهی که معمولاً با تابش خورشید تا حدود ساعت دو یا سه بعدازظهر شکسته میشود، وارونگی ناشی از تودههای هوای سرد میتواند بهصورت شبانهروزی و برای چند روز متوالی ادامه پیدا کند. در نتیجه، آلایندهها فرصت بیشتری برای تجمع در نزدیکی سطح زمین پیدا میکنند و شدت آلودگی ممکن است به شرایط اضطراری برسد.
در چنین شرایطی، مسئولان برای کاهش پیامدهای آلودگی هوا ناچار به اجرای اقداماتی مانند تعطیلی صنایع و مدارس و اعمال محدودیت تردد خودروها، از جمله طرح زوج و فرد، میشوند. این اقدامات با هدف کاهش انتشار آلایندهها و پیشگیری از عوارض آلودگی هوا بر سلامت جامعه انجام میشود.
انتهای پیام/