سرنوشت برگهای پاییزی پس از افتادن
تجربه جنگ نشان داد دانش چگونه به قدرت تبدیل می‌شود/ فناوری بومی، پشتوانه بازدارندگی ایران
«محمدباقر خرمشاد» کارشناس مسائل سیاسی در گفتوگو با خبرنگار سیاسی خبرگزاری آنا، درباره علت تأکید رهبر انقلاب بر پیشرفت علم و فناوری به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های نقش‌آفرینی ایران در نظم جدید جهانی و ارتباط آن با ایده تمدن نوین اسلامی اظهار داشت: علم و دانش یکی از مهم‌ترین پایه‌های شکل‌گیری تمدن‌هاست و بدون آن، تمدنی به وجود نمی‌آید. این اصل درباره همه ادوار تمدنی، از تمدن ایران باستان و تمدن اسلامی تا تمدن نوین اسلامی، صدق می‌کند.
وی افزود: علم و دانش نه‌تنها در شکل‌گیری تمدن‌ها، بلکه در تداوم حیات و پویایی آنها نیز نقشی حیاتی دارد.
خرمشاد ادامه داد: اگر قرار باشد ایران به سمت تمدن نوین اسلامی حرکت کند و این اتفاق با محوریت ایران در جهان اسلام و جهان امروز شکل بگیرد، بدون علم و دانش امکان‌پذیر نخواهد بود. پیش از جنگ‌های تحمیلی نیز این موضوع از نظر نظری مطرح می‌شد و به‌ویژه به این سخن فردوسی حکیم استناد می‌کردیم که «توانا بود هر که دانا بود»؛ سخنی که بر پیوند مستقیم دانایی و توانایی تأکید دارد.
کارشناس مسائل سیاسی تصریح کرد: میشل فوکو، فیلسوف معاصر فرانسوی، نیز عبارتی با این مضمون دارد که «دانش، قدرت است». این همان مفهومی است که فردوسی سال‌ها پیش با تعبیر «توانا بود هر که دانا بود» بیان کرده است. پیش از وقوع حوادث اخیر نیز اهمیت دانش در شکل‌گیری تمدن و ایجاد قدرت، امری شناخته شده بود، اما در جنگ اخیر این واقعیت به‌صورت عینی و ملموس تجربه شد.
فناوری بومی، یکی از پایه‌های توان ایران برای مقاومت بود
خرمشاد گفت: مجموعه‌ای از عوامل، ایران را در برابر دو قدرت نظامی بسیار قدرتمند، یعنی ایالات متحده آمریکا و رژیم صهیونیستی، توانمند ساخت و امکان ایستادگی و مقابله را فراهم کرد که یکی از اساسی‌ترین آنها برخورداری مردم این سرزمین از علم و فناوری بود.
وی افزود: در کنار عواملی، چون حضور مردم، ایمان نیروهای مسلح و فداکاری دانشمندان، علم و فناوری نیز نقشی اساسی در ایستادگی ایران در برابر این هجمه ناجوانمردانه، غافلگیرانه و خبیثانه داشت. دانش زمانی به قدرت مؤثر تبدیل شد که در قالب فناوری، از جمله پهپاد‌ها و موشک‌ها، به کار گرفته شد. اگر این فناوری بومی و خودبنیاد که بر پایه ظرفیت‌های درونی شکل گرفته بود، وجود نداشت، طبیعتاً امکان چنین مقاومتی فراهم نمی‌شد.
خرمشاد ادامه داد: تجربه جنگ‌های اخیر نشان داد که دانش چگونه به قدرت تبدیل می‌شود و مصداق عینی این سخن فردوسی است که «توانا بود هر که دانا بود». از این منظر، تأکید رهبر انقلاب بر علم، دانش و توانایی‌های علمی، برای ساختن ایرانی قوی‌تر و تداوم حیات کشور به‌عنوان کانون دو تمدن بزرگ و شکوفای تاریخ بشریت، یعنی تمدن ایران باستان و تمدن دوره اسلامی، اهمیت اساسی دارد.
وی بیان کرد: به لطف خداوند، ایران از جنگ نیز سربلند بیرون آمد و این موفقیت پیوندی عمیق با علم، دانش و توانایی‌های علمی کشور داشت. ازاین‌رو، انتظار می‌رود پس از جنگ، جهش علمی در ایران رقم بخورد.
تجربه جنگ، مسیر تبدیل دانش به قدرت فناوری را شتاب بخشید
کارشناس مسائل سیاسی افزود: در جریان جنگ، از جنگ ۱۲ روزه گرفته تا جنگ ۴۰ روزه و همچنین پس از آن، مراکز تحقیقات نظامی شماری از پروژه‌های پیشرفته‌ای را که به دلایل مختلف، از جمله مشکلات مالی، متوقف مانده بودند، با توجه به ضرورت‌های جنگ دوباره فعال کردند.
خرمشاد ادامه داد: گزارش‌ها و اخبار حاکی از دستیابی به دستاورد‌های جدید در این حوزه است. به بیان دیگر، دانش کشور به قدرت فناوری نظامی تبدیل شده و توانسته است بازدارندگی ایجاد کند. در همین راستا، انتشار خبر‌هایی درباره بهره‌برداری‌های جدید از دانش و فناوری‌های انباشته ایران و دستیابی به فناوری‌های تازه، از جمله عواملی است که در جلوگیری از وقوع مجدد جنگ نقش داشته است.
وی تصریح کرد: در بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی نیز، رهبر شهید برای ادامه مسیر ایران آباد، قوی و توسعه‌یافته، توصیه‌هایی را در هفت حوزه مطرح کردند که نخستین آنها دانش بود. این اولویت‌گذاری نشان می‌دهد که کشور به اهمیت دانش در تولید قدرت و تبدیل دانایی به توانایی واقف است؛ واقعیتی که در جنگ اخیر برای همگان به‌صورت عینی و ملموس آشکار شد.
خرمشاد در ادامه این مبحث افزود: همین تجربه زمینه‌ای برای تأکید دوباره حضرت آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای بر این موضوع و بهره‌گیری از ظرفیت دانشمندان و نخبگان فراهم کرده است؛ چراکه از این مرحله به بعد، جهش علمی و تولیدات دانش‌بنیان می‌تواند توانایی‌هایی ایجاد کند که مسیر دستیابی ایران به تمدن نوین اسلامی را هموارتر، سریع‌تر و تقویت کند.
رضایت علمی نخبگان، پیش‌شرط شکوفایی پژوهش و فناوری است
خرمشاد درباره مهم‌ترین چالش جامعه دانشگاهی ایران برای تحقق جهش علمی گفت: در این زمینه می‌توان به دو چالش اشاره کرد؛ یکی در سطح مدیریت و دیگری در لایه‌های پایه‌ای هرم علمی کشور.
وی افزود: از نظر مدیریتی، یکی از موانع رشد و شکوفایی علمی و فناورانه، فراهم نبودن شرایطی است که محققان، فناوران، دانشمندان و نخبگان در آن به رضایت درونی دست پیدا کنند. محیط علمی باید امکانات لازم را برای پژوهش و کاوش فراهم کند تا چنین رضایتمندی در میان دانشمندان و نخبگان شکل بگیرد.
استاد علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی ادامه داد: در نگاه نخست ممکن است رضایت مالی به ذهن متبادر شود که قطعاً اهمیت دارد، اما رضایت نخبگان به مسائل مالی محدود نیست. تکریم دانشمندان، فراهم کردن زمینه قدردانی از آنها و ایجاد فضا، فرصت و ابزار‌های لازم برای انجام پژوهش‌های گوناگون نیز در شکل‌گیری این رضایتمندی نقش دارد.
وی ادامه داد: یکی از دلایل مهاجرت دانشمندان برجسته از نقاط مختلف جهان به ایالات متحده آمریکا، توانایی نظام تصمیم‌گیری و مدیریتی این کشور در ایجاد شرایطی است که رضایت علمی و حرفه‌ای آنها را فراهم می‌کند و جوانان دانشمند را به مهاجرت به آنجا ترغیب می‌سازد.
«ما می‌توانیم» باید به باور عمیق جامعه علمی تبدیل شود
خرمشاد یکی دیگر از چالش‌های موجود را به باور محققان و نخبگان درباره توانایی علمی کشور مرتبط دانست و گفت: باور قلبی به شعار «ما می‌توانیم» باید در میان محققان و نخبگان نهادینه شود.
وی افزود: عقب‌ماندگی مزمنی که ایران در ۲۰۰ تا ۳۰۰ سال گذشته، به‌ویژه در دوره قاجار و پهلوی، با آن مواجه بوده، این ذهنیت را به وجود آورده است که ایرانیان توانایی لازم برای شکوفایی علمی را ندارند. این تصور حتی در بخشی از جامعه درونی شده و ممکن است برخی را به این نتیجه رسانده باشد که ایرانیان از نظر ژنتیکی ناتوان هستند؛ در حالی که واقعیت، خلاف این تصور است.
خرمشاد تصریح کرد: تبدیل «ما می‌توانیم» به باوری عمیق می‌تواند نقش مهمی در ارتقای توانایی‌ها و جهش علمی کشور داشته باشد. جنگ‌های اخیر نیز در عمل نشان داد که ایران از چنین ظرفیتی برخوردار است و توانایی‌های آن در آزمونی دشوار و در جریان جنگی بزرگ، یعنی جنگ تحمیلی اسرائیل و آمریکا علیه ایران، به اثبات رسید.
دیپلماسی علمی، مسیر تبادل و هم‌افزایی ظرفیت‌های علمی ایران است
خرمشاد درباره نقش دیپلماسی علمی در تحقق اهداف اعلام‌شده خاطرنشان کرد: در دنیای جدید، گونه‌های مختلفی از دیپلماسی شکل گرفته‌اند که مکمل دیپلماسی رسمی و رایج هستند. پیش‌تر فقط از دیپلماسی رسمی سخن گفته می‌شد، اما امروزه دیپلماسی عمومی و فرهنگی و در چارچوب دیپلماسی عمومی، دیپلماسی ورزشی، نخبگان، دانشگاهی، سلامت و پارلمانی و موارد مشابه نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند.
وی افزود: برای پیشرفت علمی ایران باید از تعبیر رهبر شهید انقلاب بهره گرفت که بر اساس آن، علم را از هر کسی در جهان که در اختیار داشته باشد، می‌قاپیم. این تعبیر بیانگر اشتیاق جدی به کسب علم و تلاش برای دستیابی به دانش از مسیرهای گوناگون، از جمله دیپلماسی علمی و دیپلماسی فناوری است.
کارشناس مسائل سیاسی در پایان گفت: دیپلماسی علمی این امکان را فراهم می‌کند که ایران از یک سو دانش و دستاورد‌های علمی خود را با جهان به اشتراک بگذارد و از سوی دیگر از ظرفیت‌های علمی دیگر کشور‌ها بهره‌مند شود. تحقق این هدف به برنامه‌ریزی و طراحی مناسب نیاز دارد تا هم‌افزایی میان توان علمی داخل و خارج از کشور شکل بگیرد.
انتهای پیام/
