میلاد پیشوای علم و تدبیر؛ امام صادق (ع) و شکوفایی دانش بشری

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، هفدهم ربیع‌الأول، سالروز ولادت ششمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت، حضرت امام جعفر صادق (ع) است؛ پیشوایی که در دوران پرآشوب انتقال خلافت از امویان به عباسیان، با بهره‌گیری از فرصت پیش‌آمده، بزرگ‌ترین نهضت علمی تاریخ اسلام را بنیان نهاد. مکتبی که با تربیت هزاران شاگرد برجسته، افق‌های تازه‌ای از دانش و تدبیر را به روی بشریت گشود و تا همیشه، نامش را به عنوان «رئیس مذهب جعفری» و «بحر العلوم» در تاریخ ثبت کرد.

ولادت و خاندان پاک

امام جعفر صادق (ع) بنابر قول مشهور، روز جمعه ۱۷ ربیع‌الأول سال ۸۳ هجری قمری در مدینه منوره دیده به جهان گشود. کنیه ایشان «ابوعبدالله» و لقب مشهورشان «صادق» است که بر راستگویی و درستی آن حضرت دلالت دارد. مادر بزرگوارشان «ام‌فروه» و پدرشان، پنجمین پیشوای شیعیان، حضرت امام محمد باقر (ع) است.

امامت در شرایطی حساس

آن حضرت در سال ۱۱۴ هجری قمری و در ۳۱ سالگی، پس از شهادت پدر بزرگوارشان به مقام امامت نائل آمدند. دوران ۳۴ ساله امامت ایشان با دو دوره تاریخی مهم همزمان بود؛ ۱۸ سال در اواخر حکومت امویان و ۱۶ سال در ابتدای خلافت عباسیان. در این میان، ضعف و سستی حکومت اموی و سپس درگیری‌های عباسیان برای تثبیت قدرت، فضایی را فراهم آورد که امام صادق (ع) بیش از دیگر امامان شیعه، به فعالیت‌های علمی گسترده بپردازند.

بزرگ‌ترین نهضت علمی

امام صادق (ع) در این دوران، حوزه‌علمیه‌ای عظیم تأسیس فرمود که در تاریخ اسلام بی‌نظیر بود. بر اساس گزارش‌های تاریخی، شمار شاگردان و راویان آن حضرت را حدود چهار هزار نفر دانسته‌اند که هر یک از آنان، بعد‌ها به عنوان بزرگ‌ترین علمای روزگار خود در علوم مختلف شناخته شدند. نهضت علمی امام صادق (ع) تنها به علوم اسلامی و فقه شیعه محدود نبود. ایشان در دانش‌های گوناگونی همچون نجوم، هیئت، ریاضیات، طب، تشریح، شناخت نفس، شیمی و گیاه‌شناسی نیز شاگردانی تربیت کردند که در این فنون به شهرت رسیدند.

گستردگی علم امام در آیینه روایات

در منابع روایی، اشارات بسیاری به گستردگی علم آن حضرت شده است. خود ایشان در این باره می‌فرماید: «سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی»؛ یعنی «از من بپرسید پیش از آنکه مرا از دست دهید»؛ جمله‌ای که نشان از احاطه کامل ایشان بر علوم مختلف دارد. در روایتی دیگر از ایشان نقل شده که فرمودند: «هیچ چیز در این دنیا خداوند نگذاشته که به هیچ دردی نخورد؛ همه چیز به درد می‌خورد، برو پیدا کن». این سخن، گویای نگاه تدبیرگرایانه و کاربردی امام به دانش و آفرینش است.

علم، نوری الهی

از منظر امام صادق (ع)، علم حقیقی تنها به آموختن نیست، بلکه نوری است که خداوند در دل کسانی قرار می‌دهد که هدایتشان را اراده فرموده باشد. در حدیث معروف «عنوان بصری»، ایشان به شاگرد خود می‌فرمایند: «از خدا طلب فهم کن تا تو را بفهماند» و تأکید می‌کنند که دانش، نوری است که خداوند آن را در دل هر کس که هدایتش را بخواهد، قرار می‌دهد.

دانش‌های تجربی و شگفتی‌های آفرینش

یکی از شگفت‌انگیزترین ابعاد علمی امام صادق (ع)، آگاهی دقیق ایشان از ساختار بدن انسان است. در روایات آمده است که فردی مسیحی در مورد تشکیلات بدن انسان از امام سؤال کرد و حضرت با دقتی حیرت‌آور پاسخ دادند: «خداوند بدن انسان را از ۱۲ قطعه ترکیب و آفریده است. تمام بدن دارای ۲۴۶ قطعه استخوان و ۳۶۰ رگ است». ایشان در ادامه به تفکیک اجزای بدن پرداخته و فرمودند: دست‌های انسان با ۸۲ قطعه استخوان (۴۱ قطعه در هر دست)، هر پا با ۴۳ قطعه استخوان، کمر با ۱۸ قطعه مهره، گردن با ۸ قطعه و سر با ۳۶ قطعه استخوان آفریده شده است. همچنین درباره دندان‌های عقل فرمودند: انسان تا ۲۰ سالگی ۲۸ دندان دارد و پس از آن، چهار دندان دیگر که به دندان عقل معروف است، می‌روید. این اظهارات که قرن‌ها پیش از پیشرفت علوم تشریحی بیان شده، نشان از دانشی فراتر از زمانه دارد که از سرچشمه وحی و معرفت الهی نشأت می‌گرفت.

تدبیر و سیاست عملی

گذشته از علم نظری، تدبیر و سیاست‌مداری امام صادق (ع) نیز زبانزد خاص و عام است. در آن دوران که عباسیان و علویان هر یک به دنبال جذب ایشان بودند، حضرت با دوراندیشی کامل، از هرگونه همکاری با دستگاه‌های حکومتی خودداری ورزید و بار‌ها دعوت‌های آنان را نپذیرفت. این تدبیر هوشمندانه، موجب شد تا ایشان بتوانند در فضایی نسبتاً امن، به گسترش معارف ناب اسلامی و تربیت شاگردان بپردازند و میراثی عظیم برای جهان اسلام به یادگار بگذارند.

ارزش علم‌آموزی از دیدگاه امام

امام صادق (ع) همواره بر ارزش و اهمیت کسب علم تأکید می‌ورزیدند. در روایتی از ایشان نقل شده که هر کس برای خدا علم بیاموزد و برای خدا به آن عمل کند و برای خدا به دیگران آموزش دهد، در ملکوت آسمان‌ها از او به بزرگی یاد می‌شو.

پیام میلاد برای امروز

میلاد امام صادق (ع) که مصادف با ولادت پیامبر گرامی اسلام (ص) است، یادآور پیوند ناگسستنی علم و دین، و تدبیر و معرفت است. آن حضرت با تأسیس بزرگ‌ترین مکتب علمی عصر خویش، ثابت کردند که دین اسلام نه تنها با علم و دانش مخالفتی ندارد، بلکه خود، مشوق و مروج آن است. امروز نیز در آستانه این میلاد فرخنده، زنده‌نگه‌داشتن نام و راه آن امام همام، یعنی ترویج علم‌آموزی، تدبیر در امور زندگی، و تلاش برای کشف اسرار آفرینش، گرامی‌ترین هدیه به پیشگاه با برکت آن حضرت خواهد بود.