نقش فناوری‌های نوین هواشناسی در پایداری منابع آب و امنیت غذایی چیست؟

به گزارش خبرگزاری آنا، در شرایطی که افزایش دما، تشدید تبخیر و نوسان‌های اقلیمی، الگوی تولید کشاورزی را بیش از گذشته تحت تأثیر قرار داده است، کارشناسان بر نقش تعیین‌کننده علم و فناوری در ارتقای دقت پیش‌بینی‌ها و کاهش خسارت‌های مزرعه‌ای تأکید دارند. توسعه شبکه‌های پایش، بهره‌گیری از داده‌های ماهواره‌ای و تقویت هواشناسی کشاورزی می‌تواند با تبدیل داده‌های جوی به توصیه‌های عملی، هم به مدیریت بهینه منابع آب کمک کند و هم زمینه افزایش بهره‌وری، کاهش ریسک تولید و سازگاری بخش کشاورزی با تغییرات اقلیمی را فراهم سازد.

سحر تاج‌بخش، رئیس سازمان هواشناسی کشور، در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادی آنا، با تأکید بر ضرورت توسعه خدمات تخصصی هواشناسی کشاورزی گفت: سازمان هواشناسی در روز‌های یکشنبه و چهارشنبه نشست‌هایی را به‌صورت اختصاصی برای ارائه پیش‌بینی‌ها و اطلاعات هواشناسی مورد نیاز بخش کشاورزی برگزار می‌کند. هدف از برگزاری این نشست‌ها، انتقال اطلاعات به دستگاه‌های مسئول و تبدیل پیش‌بینی‌های جوی به توصیه‌های کاربردی برای بهره‌برداران این بخش است.

وی افزود: اثربخشی این خدمات زمانی افزایش می‌یابد که دستگاه‌های مرتبط، پیش‌بینی‌های دریافتی را به توصیه‌های دقیق و قابل اجرا برای کشاورزان تبدیل کنند. ارائه پیش‌بینی جوی بخشی از این فرایند است و چگونگی استفاده از اطلاعات و ابلاغ توصیه‌های تخصصی به بهره‌برداران نیز باید از سوی دستگاه‌های مسئول پیگیری شود.

ضرورت توسعه شبکه هواشناسی کشاورزی

رئیس سازمان هواشناسی کشور با اشاره به ضرورت افزایش دقت پیش‌بینی‌های بخش کشاورزی گفت: پیش‌بینی‌های هواشناسی در این حوزه باید از دقت مکانی و زمانی بالاتری برخوردار باشد و تحقق این هدف، مستلزم توسعه و افزایش تراکم شبکه پایش و ایستگاه‌های هواشناسی کشاورزی است.

وی افزود: شرایط اقلیمی و جغرافیایی ایران پیچیدگی‌های خاص خود را دارد و نمی‌توان وضعیت کشور را با بسیاری از مناطق اروپا مقایسه کرد. فعالیت‌های کشاورزی در بخش‌های گسترده‌ای از کشور، از مناطق برخوردار از منابع آبی تا نواحی کم‌آب، جریان دارد و هر منطقه نیز از نظر نوع محصول، منابع آب، خاک و شرایط اقلیمی ویژگی‌های متفاوتی دارد.

تاج‌بخش ادامه داد: پوشش این تنوع اقلیمی و جغرافیایی به شبکه‌ای متراکم‌تر از تجهیزات و ایستگاه‌های پایش نیاز دارد. توسعه این شبکه نیز مستلزم تأمین منابع مالی، تجهیزاتی و انسانی بیشتر است تا بتوان پیش‌بینی‌ها و توصیه‌های هواشناسی کشاورزی را با جزئیات و دقت بالاتری در اختیار کاربران قرار داد.

وی گفت: در کنار توسعه ایستگاه‌های زمینی، ظرفیت‌های دیگری نیز برای ارتقای خدمات هواشناسی کشاورزی وجود دارد. استفاده از داده‌های سنجش از دور، تصاویر ماهواره‌ای، سامانه‌های پایش برخط و اطلاعاتی که از عرصه‌های کشاورزی دریافت می‌شود، می‌تواند به تکمیل داده‌ها و بهبود کیفیت پیش‌بینی‌ها کمک کند.

افزایش دما و تشدید آثار خشکسالی

رئیس سازمان هواشناسی کشور با اشاره به تأثیر افزایش دما بر منابع آب و رطوبت خاک افزود: افزایش دما موجب می‌شود آب موجود در سطح زمین و رطوبت ذخیره‌شده در خاک با سرعت بیشتری از دسترس خارج شود. این وضعیت حتی در صورت وقوع بارش می‌تواند آثار خشکسالی را تشدید و ماندگاری رطوبت مورد نیاز بخش کشاورزی را کاهش دهد.

وی گفت: میانگین تبخیر سالانه در ایران حدود یک‌هزار و ۳۵۰ میلی‌متر برآورد می‌شود و افزایش دما می‌تواند نرخ تبخیر و تخلیه رطوبت خاک را بیشتر کند. در چنین شرایطی، تنها میزان بارش تعیین‌کننده نیست و عواملی مانند دما، تبخیر، زمان و شدت بارش، وضعیت پوشش گیاهی و ظرفیت نگهداری آب در خاک نیز باید در ارزیابی خشکسالی مورد توجه قرار گیرد.

تاج‌بخش افزود: تغییرات اقلیمی موجب شده است فراوانی و تداوم سال‌های خشک در مقایسه با گذشته افزایش یابد. در عین حال، بخشی از تغییرات سالانه بارش و دما نیز تحت تأثیر نوسان‌های طبیعی اقلیمی قرار دارد که معمولاً از الگوی کاملاً منظم و قابل تکراری پیروی نمی‌کنند.

وی ادامه داد: برخی ارزیابی‌ها از احتمال تغییر فاز نوسان‌های اقلیمی در سال ۲۰۲۷ حکایت دارد، اما نمی‌توان صرفاً بر مبنای این نوسان‌ها، درباره وضعیت بارش یا پایان خشکسالی با قطعیت سخن گفت. پیش‌بینی شرایط اقلیمی آینده باید بر پایه مجموعه‌ای از مدل‌ها، داده‌های بلندمدت و پایش مستمر شاخص‌های جوی و اقیانوسی انجام شود.

ضرورت ارزیابی علمی عملیات بارورسازی ابر‌ها

رئیس سازمان هواشناسی کشور درباره ارزیابی نتایج عملیات بارورسازی ابر‌ها گفت: بررسی میزان اثرگذاری این عملیات فرایندی پیچیده است و نمی‌توان هم‌زمانی اجرای یک عملیات با وقوع بارش را به‌تنهایی دلیلی بر موفقیت آن دانست. سامانه بارشی فعال، به‌طور طبیعی ظرفیت ایجاد بارش دارد و برای تشخیص سهم احتمالی بارورسازی باید ارزیابی‌های علمی و آماری دقیقی انجام شود.

وی افزود: ارزیابی معتبر بارورسازی ابر‌ها به مطالعه در یک بازه زمانی بلندمدت، تعیین ایستگاه‌های هدف و شاهد و بررسی داده‌ها در فصل‌ها و سامانه‌های جوی مختلف نیاز دارد. مقایسه کوتاه‌مدت یا بررسی تنها یک سامانه بارشی، مبنای کافی برای نتیجه‌گیری درباره میزان افزایش بارش فراهم نمی‌کند.

تاج‌بخش تصریح کرد: برای ارائه یک ادعای علمی درباره اثرگذاری این عملیات، باید داده‌های ایستگاهی، ویژگی‌های سامانه بارشی، وضعیت مناطق هدف و شاهد و تغییرات طبیعی بارش به‌صورت هم‌زمان بررسی شود. پس از انجام چنین مطالعاتی می‌توان مشخص کرد چه میزان از بارش ثبت‌شده ناشی از عملکرد طبیعی سامانه و چه میزان احتمالاً متأثر از عملیات انجام‌شده بوده است.

وی گفت: هرگونه اعلام نتیجه درباره بارورسازی ابر‌ها باید مستند به داده‌های قابل سنجش، روش ارزیابی مشخص و مطالعات بلندمدت باشد. بدون فراهم بودن این الزامات، نسبت دادن بارش یک سامانه فعال یا نیمه‌فعال به عملیات بارورسازی، از پشتوانه علمی و آماری کافی برخوردار نخواهد بود.