یادداشت عبدالرحیم سعیدیراد
رئیس ستاد اربعین دانشگاه آزاد اسلامی خبر داد
کاهش حضور کودکان کار در خیابانهای تهران/ بیشتر کودکان کار دارای خانواده هستند و خدمات بدون توجه به تابعیت ارائه میشود
به گزارش آنا؛ کودکان کار یکی از مهمترین آسیبهای اجتماعی هستند که سالهاست سازمانها و نهادهای مختلف برای کاهش و ساماندهی آنها برنامهریزی میکنند. در سالهای اخیر، سازمان بهزیستی با تغییر رویکرد از جمعآوری صرف کودکان به مداخله در خانواده و ارائه خدمات آموزشی، روانشناختی و مهارتآموزی، تلاش کرده است مسیر تازهای را در حمایت از این گروه از کودکان دنبال کند.
در همین راستا، خبرنگار آنا در گفتوگویی با مریم شاکری، مدیرکل بهزیستی شهر تهران، جزئیات اقدامات انجامشده برای ساماندهی کودکان کار، روند شناسایی و حمایت از آنها، خدمات آموزشی و مهارتی، وضعیت کودکان اتباع، همکاری دستگاههای مختلف و آخرین وضعیت حضور کودکان کار در معابر پایتخت را بررسی کرده است.
خبرنگار آنا: بسیاری از مردم تصور میکنند هر کودکی که در خیابان مشغول فروش کالا، شیشهپاککنی یا تکدیگری باشد، کودک کار محسوب میشود. تعریف سازمان بهزیستی از کودک کار چیست؟
مریم شاکری: هر کودک زیر ۱۸ سالی که مشغول انجام کاری نامتعارف با سن خود باشد، در حوزه کودکان کار قرار میگیرد. البته کودکانی که در خیابان شیشه خودروها را پاک میکنند، تکدیگری انجام میدهند یا مشغول فروش کالا هستند نیز در زمره کودکان کار و خیابان قرار میگیرند؛ زیرا ساعتهای زیادی از روز را در خیابان یا محیطهای کاری سپری میکنند.
البته باید میان این کودکان و کودکانی که در کنار خانواده و صرفاً برای آشنایی با یک حرفه یا در ایام تابستان کاری انجام میدهند، تفاوت قائل شد. ممکن است خانوادهای فرزند خود را برای یادگیری یک حرفه به مکانیکی یا کارگاه دیگری بفرستد، اما این افراد کودک کار محسوب نمیشوند.
کودک کاری که سازمان بهزیستی از آن سخن میگوید، کودکی است که فرصت کودکی، تحصیل و زندگی عادی خانوادگی را از دست داده و برای تأمین درآمد ناچار به کار کردن است.
آیا کودکان کار اغلب فاقد خانواده هستند؟
خبرنگار آنا: این تصور در جامعه وجود دارد که کودکان کار عمدتاً فاقد پدر و مادر یا سرپرست هستند. آیا این تصور درست است؟
شاکری: خیر، چنین برداشتی درست نیست. بخش عمده کودکانی که تاکنون شناسایی کردهایم دارای خانواده هستند و تنها تعداد اندکی از آنها فاقد خانواده یا سرپرست مؤثرند.
برخی از این کودکان در کنار خانواده زندگی میکنند، اما به تنهایی در خیابان مشغول کار هستند، برخی دیگر همراه والدین خود کار میکنند و حتی در مواردی مشاهده میکنیم که پدر، مادر و کودک به صورت همزمان در چهارراهها یا معابر شهری حضور دارند و فعالیت میکنند.
بررسیهای ما نشان میدهد در بسیاری از این خانوادهها، کار کردن همه اعضای خانواده به یک فرهنگ تبدیل شده است؛ به همین دلیل صرف رسیدگی به کودک کافی نیست و باید خانواده نیز مورد مداخله تخصصی قرار گیرد.
آیا تعداد کودکان کار در تهران کاهش یافته است؟
خبرنگار آنا: خبرنگارانی که به صورت میدانی در سطح شهر فعالیت میکنند، احساس میکنند تعداد کودکان کار نسبت به گذشته کمتر شده است. آیا این موضوع از نظر سازمان بهزیستی نیز قابل تأیید است؟
شاکری: آمار رسمی در این حوزه از سوی سازمان بهزیستی کشور اعلام میشود و ما آمار استانی را منتشر نمیکنیم، اما میتوانم بگویم حدود سه سال است که طرح ساماندهی کودکان کار در تهران در حال اجراست.
تفاوت این طرح با بیش از ۳۰ مرحله اجرای طرحهای مشابه در سالهای گذشته، این است که در این دوره تنها روی کودک تمرکز نکردیم، بلکه خانواده نیز وارد چرخه مداخله شد. پس از شناسایی کودک، مددکاران ما با خانواده وارد گفتوگو میشوند و تلاش میکنند آنها را متقاعد کنند که کودک نباید در خیابان حضور داشته باشد.
خوشبختانه آثار این رویکرد امروز در سطح شهر قابل مشاهده است. نمیگویم این مسئله به طور کامل برطرف شده، اما تعداد کودکان کار در چهارراهها و معابر شهری نسبت به گذشته به شکل محسوسی کاهش یافته است. اگر در گذشته در یک چهارراه با پنج یا شش کودک مواجه میشدید، امروز این تعداد بسیار کمتر شده است.
امیدواریم روزی برسد که هیچ کودکی ناچار نباشد دوران کودکی خود را در خیابان سپری کند. در حال حاضر نیز شناسایی کودکانی که در متروها، کارگاهها و سایر محیطهای کاری حضور دارند در دستور کار قرار گرفته تا آنها نیز از خدمات حمایتی و آموزشی بهرهمند شوند.
روند شناسایی و ساماندهی کودکان کار چگونه است؟
خبرنگار آنا: سازمان بهزیستی برای شناسایی کودکان کار و ارائه خدمات به آنها چه سازوکاری در نظر گرفته است؟
شاکری: طبق قانون، دستگاههای مختلفی در حوزه ساماندهی کودکان کار مسئولیت دارند و خوشبختانه در این سالها همکاری بسیار خوبی میان این دستگاهها شکل گرفته است. جا دارد از شهرداری تهران تشکر کنم که در تأمین امکانات و تجهیزات مورد نیاز، از جمله خودرو، راننده و پشتیبانیهای لجستیکی، همراه سازمان بهزیستی بوده است. همچنین نیروی انتظامی، اداره کل امور اتباع و سایر دستگاههایی که طبق قانون مسئولیت داشتند، همکاری مؤثری با ما داشتهاند.
مددکاران سازمان بهزیستی نیروهای آموزشدیده و متخصص در حوزه کودک هستند. آنها با خودروهای ویژه در سطح شهر حضور پیدا میکنند، کودکان را شناسایی کرده و تلاش میکنند ارتباط اولیه با آنها را برقرار کنند.
پس از جذب، کودکان به مجتمع «شوق زندگی» منتقل میشوند که به صورت تخصصی برای رسیدگی به وضعیت کودکان کار پیشبینی شده است. در این مرکز، وضعیت مددکاری، شرایط خانوادگی و نیازهای هر کودک به طور کامل بررسی و برای ادامه روند حمایت از او تصمیمگیری میشود.
اگر شرایط بازگشت کودک به خانواده وجود داشته باشد، مداخلات لازم برای خانواده نیز انجام میشود و در صورتی که کودک فاقد سرپرست مؤثر باشد، به مراکز نگهداری سازمان بهزیستی معرفی خواهد شد.
برای هر کودک برنامهای متناسب با شرایط او تدوین میشود
خبرنگار آنا: پس از شناسایی و پذیرش کودکان، چه خدماتی به آنها ارائه میشود؟ آیا همه کودکان از یک برنامه آموزشی و مهارتی برخوردار میشوند؟
مریم شاکری: پس از ورود هر کودک به چرخه خدمات سازمان بهزیستی، برای او یک برنامه اختصاصی تدوین میشود. شرایط همه کودکان یکسان نیست و به همین دلیل برنامهای که برای هر کودک طراحی میشود، با دیگری تفاوت دارد.
برخی از کودکان نیازمند آموزشهای درسی هستند، زیرا از تحصیل عقب ماندهاند. این کودکان وارد چرخه آموزش میشوند و معلمان تلاش میکنند آنها را به مقطع تحصیلی متناسب با سنشان برسانند، چرا که اغلب کودکان کار با عقبماندگی تحصیلی مواجه هستند.
در مقابل، برخی از کودکان سن بالاتری دارند و بازگرداندن آنها به نظام آموزشی رسمی چندان امکانپذیر نیست. برای این گروه، آموزشهای فنی و حرفهای در نظر گرفته میشود تا بتوانند با یادگیری یک مهارت، زمینه ورود به بازار کار را پیدا کنند.
مهارتآموزی بر اساس استعداد کودکان انجام میشود
خبرنگار آنا: چه مهارتهایی به این کودکان آموزش داده میشود؟
شاکری: رشتههایی که برای آموزش انتخاب شدهاند، صرفاً آموزشهای سنتی نیستند، بلکه تلاش کردهایم مهارتهایی را در اختیار کودکان قرار دهیم که امروز بازار کار مناسبی دارند و بتوانند در آینده از طریق آنها درآمد کسب کنند.
آموزشهایی مانند تعمیرات تلفن همراه، تعمیرات خودرو، تعمیرات پکیج، آسانسور، برق و رشتههای مشابه برای کودکان در نظر گرفته شده است.
البته پیش از ورود به این دورهها، استعدادسنجی انجام میشود تا هر کودک متناسب با توانایی و علاقه خود در مسیر مناسب قرار گیرد. هدف ما این است که استعدادهای کودکان شکوفا شود و آموزشها متناسب با ظرفیتهای هر فرد ارائه شود.
خدمات آموزشی به مهارتآموزی محدود نمیشود
خبرنگار آنا: خدمات این مجموعه تنها به آموزش و مهارتآموزی محدود میشود یا برنامههای دیگری نیز برای کودکان در نظر گرفته شده است؟
شاکری: خیر، خدمات ما تنها به آموزش محدود نمیشود. در کنار آموزشهای درسی و مهارتی، خدمات روانشناسی، مددکاری، مشاوره تخصصی و برنامههای تربیتی نیز برای کودکان ارائه میشود.
در این مجموعه سالن ورزشی مجهزی برای کودکان پیشبینی شده است. با توجه به هزینه بالای فعالیتهای ورزشی، تلاش کردهایم امکان استفاده رایگان از امکانات ورزشی را برای آنها فراهم کنیم تا بتوانند در کنار آموزش، از فعالیتهای ورزشی نیز بهرهمند شوند.
همچنین فضای سبز و باغچه آموزشی در مجموعه ایجاد شده است تا کودکان با طبیعت ارتباط داشته باشند. فعالیت در فضای سبز و کار با خاک و گیاه میتواند به کاهش استرس و بهبود وضعیت روحی کودکان کمک کند، زیرا بسیاری از کودکان کار فشارهای روحی و روانی زیادی را تجربه کردهاند.
خدمات روانشناسی از نخستین روز آغاز میشود
خبرنگار آنا: خدمات روانشناسی از چه مرحلهای به کودکان ارائه میشود؟
شاکری: از همان روز نخست ورود کودک، خدمات روانشناسی آغاز میشود. ابتدا ارزیابی اولیه روانشناختی انجام میشود و بر اساس نتایج آن، برنامه درمانی و مشاورهای متناسب با شرایط هر کودک تدوین خواهد شد.
تمامی نیروهایی که در این مراکز فعالیت میکنند، نیروهای متخصص شامل روانشناسان، مددکاران اجتماعی و مربیان آموزشدیده هستند و حتی در کلاسهای آموزشی نیز برنامههای تربیتی و مهارتهای زندگی اجرا میشود.
تلاش ما این است که به کودکان آموزش دهیم چگونه از خود مراقبت کنند، اعتماد به نفس داشته باشند و باور کنند که میتوانند آینده متفاوت و موفقی برای خود بسازند.
خدمات ارائهشده به کودکان کاملاً رایگان است
خبرنگار آنا: این خدمات با چه هزینهای در اختیار کودکان قرار میگیرد؟
شاکری: همه خدمات به صورت کاملاً رایگان ارائه میشود. با حمایت خیران، مؤسسات خیریه و همراهی سازمان بهزیستی، مجموعهای از خدمات تخصصی در اختیار کودکان قرار گرفته است که شاید حتی در بسیاری از مراکز آموزشی با شهریههای بالا نیز به این شکل در دسترس نباشد.
هدف ما این است که هیچ کودکی به دلیل مشکلات اقتصادی از آموزش، خدمات تخصصی، ورزش، مشاوره و مهارتآموزی محروم نماند و بتواند از همه ظرفیتهایی که برای رشد و توانمندسازی او فراهم شده، استفاده کند.
ظرفیت ارائه خدمات روزانه به بیش از هزار کودک در سراهای صبح رویش
خبرنگار آنا: مجموعههای صبح رویش روزانه به چه تعداد کودک خدمات ارائه میدهد و چه تعداد نیروی متخصص در آن فعالیت میکنند؟
شاکری: آمار دقیق مربوط به هر مرکز را مدیران همان مجموعه اعلام میکنند، اما این مراکز ظرفیت ارائه خدمات روزانه به بیش از هزار کودک را دارد.
بخش قابل توجهی از نیروهای فعال در این مجموعه را نیروهای داوطلب تشکیل میدهند و در کنار آنها، نیروهای رسمی و متخصص نیز مشغول فعالیت هستند. در مجموع حدود ۳۰۰ نفر شامل نیروهای رسمی، متخصص و داوطلب در این مجموعه فعالیت میکنند.
علاوه بر این، کارشناسان سازمان بهزیستی نیز به صورت مستمر بر روند فعالیت مرکز نظارت دارند تا خدمات مطابق استانداردهای تخصصی و بدون هیچگونه کاستی به کودکان ارائه شود.
ارائه خدمات به کودکان بدون توجه به تابعیت
خبرنگار آنا: آیا در ارائه خدمات، میان کودکان ایرانی و اتباع تفاوتی وجود دارد؟
شاکری: خیر، برای سازمان بهزیستی هیچ تفاوتی میان کودکان ایرانی و اتباع وجود ندارد. وظیفه ما ارائه خدمات به کودک است و در قوانین نیز برای خدمات حمایتی سازمان بهزیستی، تابعیت ملاک قرار نگرفته است.
هر کودکی که شناسایی شود، فارغ از تابعیت، خدمات مورد نیاز را دریافت میکند. البته اگر کودک از اتباع غیرمجاز باشد و همراه خانواده زندگی کند، مطابق قانون موضوع از طریق اداره کل امور اتباع پیگیری و وضعیت خانواده تعیین تکلیف میشود، اما این موضوع مانعی برای ارائه خدمات حمایتی به کودک نخواهد بود.
پلیس کودک برای نخستینبار در کنار بهزیستی فعالیت میکند
خبرنگار آنا: همکاری سازمان بهزیستی با نیروی انتظامی در ساماندهی کودکان کار به چه شکل است؟
شاکری: خوشبختانه در این دوره برای نخستینبار پلیس کودک در کنار سازمان بهزیستی شکل گرفته است. همکاران نیروی انتظامی در مجتمع «شوق زندگی» مستقر هستند و به صورت تخصصی در حوزه کودکان فعالیت میکنند.
تمامی نیروهای پلیس کودک آموزشهای لازم برای نحوه برخورد با کودکان را فرا گرفتهاند و میدانند در مواجهه با کودک باید چه رفتاری داشته باشند. این موضوع یکی از اتفاقات بسیار ارزشمند در حوزه حمایت از کودکان است.
جا دارد از سردار احمدرضا رادان و مجموعه فراجا نیز قدردانی کنم که با همکاری و همراهی خود زمینه شکلگیری این ظرفیت را فراهم کردند و امروز پلیس کودک در کنار بهزیستی به ارائه خدمات میپردازد.
کودکان تحت پوشش کمترین آسیب را از جنگ دیدند
خبرنگار آنا: با توجه به شرایط جنگ اخیر، آیا کودکان تحت پوشش بهزیستی نیز از این اتفاقات آسیب دیدند؟
شاکری: با آغاز شرایط جنگی، تلاش کردیم تمامی کودکان تحت پوشش را به مکانهای امن منتقل کنیم تا کمترین میزان مواجهه را با شرایط بحرانی داشته باشند.
البته نمیتوان گفت هیچ آسیبی متوجه کودکان نشده است، زیرا هر بحرانی آثار روانی خود را بر کودکان میگذارد، اما حضور مستمر روانشناسان و تیمهای تخصصی در کنار کودکان باعث شد بتوانیم این آسیبها را تا حد زیادی مدیریت کنیم.
به اعتقاد من، به دلیل حضور دائمی روانشناسان و اجرای برنامههای تخصصی، حال روحی بسیاری از کودکان تحت پوشش حتی از کودکانی که در خانه و بدون دریافت خدمات تخصصی حضور داشتند، بهتر بود. تمام تلاش ما این بود که کودکان کمترین آسیب ممکن را از این شرایط تجربه کنند.
پیگیری حقوقی کودکآزاری از وظایف اصلی مددکاران است
خبرنگار آنا: اگر در جریان شناسایی کودکان، موارد کودکآزاری یا سوءاستفاده از آنها مشاهده شود، سازمان بهزیستی چه اقدامی انجام میدهد؟
شاکری: یکی از مهمترین وظایف مددکاران سازمان بهزیستی، پیگیری حقوق قانونی کودکان است. هر زمان با کودکی مواجه شویم که مورد آزار قرار گرفته یا فردی از او سوءاستفاده کرده باشد، موضوع بلافاصله از طریق دادیار مستقر در مجتمع «شوق زندگی» پیگیری میشود.
دادیار مستقر در این مجموعه به نمایندگی از کودک اقدامات قانونی لازم را انجام میدهد و تا احقاق حقوق کودک، پرونده را دنبال میکند. حمایت از حقوق کودکان یکی از اولویتهای اصلی سازمان بهزیستی است و در این زمینه هیچگونه اغماضی وجود ندارد.
آیا شبکههای سازمانیافته از کودکان کار سوءاستفاده میکنند؟
خبرنگار آنا: یکی از تصورات رایج در جامعه این است که برخی کودکان کار توسط باندها یا شبکههای سازمانیافته برای تکدیگری یا فعالیت در خیابان مورد سوءاستفاده قرار میگیرند. آیا شما در روند ساماندهی کودکان کار با چنین مواردی مواجه شدهاید؟
شاکری: در سه سالی که طرح ساماندهی کودکان کار را اجرا کردهایم، در مراجعات و پروندههای سازمان بهزیستی با موردی که نشاندهنده فعالیت شبکههای سازمانیافته برای بهرهکشی از کودکان باشد، مواجه نشدهایم.
البته اگر چنین موضوعاتی وجود داشته باشد، بررسی آن در حوزه مسئولیت دستگاههای اطلاعاتی و انتظامی است، اما بر اساس پروندهها و تجربیات ما در سازمان بهزیستی، تاکنون موردی از فعالیت باندهای سازمانیافته در این زمینه مشاهده نشده است.
وی در پایان ابراز امیدواری کرد با تداوم همکاری دستگاههای مسئول، توسعه خدمات تخصصی و همراهی خانوادهها، شرایطی فراهم شود که هیچ کودکی ناچار نباشد دوران کودکی خود را در خیابان سپری کند و همه کودکان از فرصت برابر برای آموزش، رشد و ساختن آیندهای بهتر برخوردار باشند.
انتهای پیام/
