محمدحسن رجبی دوانی در گفتوگو با آنا:
نگاهی به رقابت جهانی برای سرمایهگذاری در پژوهش
به گزارش خبرگزاری آنا؛ در سالهای اخیر، سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه (Research and Development) یا (R&D) به یکی از مهمترین شاخصهای سنجش توان علمی و اقتصادی کشورها تبدیل شده است. بر اساس تازهترین بهروزرسانی دادههای تحقیق و توسعه موسسه آمار یونسکو (UIS) که در سال ۲۰۲۶ منتشر شد، سهم هزینههای تحقیق و توسعه از تولید ناخالص داخلی جهان از ۱.۷۱ درصد در سال ۲۰۱۵ به ۱.۹۲ درصد در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است. با این حال، این رشد در همه مناطق جهان یکسان نبوده و شکاف قابل توجهی میان کشورها وجود دارد. در حالی که اروپا و آمریکای شمالی به طور متوسط ۲.۵۵ درصد تولید ناخالص داخلی خود را صرف تحقیق و توسعه میکنند، این رقم در کشورهای جنوب صحرای آفریقا تنها ۰.۳۸ درصد است. با وجود این تفاوتها، روند کلی نشان میدهد که دولتها و بخش خصوصی در سراسر جهان بیش از گذشته علم و نوآوری را به عنوان ابزاری برای توسعه اقتصادی و ارتقای توان فناوری خود میبینند.
رشد سرمایهگذاری علمی تنها به اقتصادهای پیشرفته محدود نشده است. گزارش «UNESCO Science Report ۲۰۲۱» با عنوان (The Race against Time for Smarter Development) نشان میدهد که بین سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۸ هزینه جهانی علم ۱۹ درصد افزایش یافته و تعداد پژوهشگران نیز ۱۳.۷ درصد رشد کرده است. این گزارش همچنین نشان میدهد که کشورهای با درآمد متوسط و متوسطِ رو به پایین در برخی حوزههای نوظهور مانند هوش مصنوعی و رباتیک حضور پررنگتری پیدا کردهاند. سهم این کشورها از مقالات علمی حوزه هوش مصنوعی و رباتیک از ۱۲.۸ درصد در سال ۲۰۱۵ به ۲۵.۳ درصد در سال ۲۰۱۹ افزایش یافته است؛ روندی که نشان میدهد برخی اقتصادهای در حال توسعه در حوزههای نوظهور علمی حضور فعالتری یافتهاند، هرچند گزارش تأکید میکند که چشمانداز علم جهانی همچنان با تمرکز قدرت در چند کشور بزرگ همراه است.
دلیل توجه روزافزون دولتها به علم را باید در نقشی جستوجو کرد که پژوهش و نوآوری در اقتصادهای امروز ایفا میکنند. سازمان توسعه و همکاری اقتصادی (OECD) در گزارش چشمانداز علم، فناوری و نوآوری ۲۰۲۵ آورده است که نظامهای علم، فناوری و نوآوری نقشی اساسی در افزایش رقابتپذیری اقتصادی، تقویت تابآوری و امنیت، و پیشبرد گذار به پایداری دارند. براساس این گزارش در شرایطی که جهان با شتاب تغییرات فناورانه، تشدید تنشهای ژئوپولیتیکی و نیاز فوری به پاسخهای تحولآفرین برای چالشهای اقتصادی و اجتماعی روبهروست، نظامهای علمی باید اصلاح و تقویت شوند تا بتوانند دانش، فناوری و نوآوری را با سرعت و در مقیاسی بیسابقه تولید و بهکار گیرند.
تفاوت سطح سرمایهگذاری میان کشورها همچنان بسیار چشمگیر است. بر اساس دادههای یونسکو، میانگین جهانی هزینه تحقیق و توسعه در سال ۲۰۲۳ به ۱.۹۲ درصد تولید ناخالص داخلی رسیده است. با این حال، تفاوتهای چشمگیری میان کشورها وجود دارد. کره جنوبی با اختصاص ۵ درصد تولید ناخالص داخلی خود به تحقیق و توسعه در زمره سرمایهگذاران اصلی علم در جهان قرار دارد، در حالی که یونسکو گزارش میدهد ۷۳ درصد کشورهای جهان هنوز کمتر از یک درصد تولید ناخالص داخلی خود را صرف پژوهش و توسعه میکنند.
افزایش سرمایهگذاری در علم با گسترش ظرفیت پژوهشی کشورها همراه بوده است. بر اساس دادههای مؤسسه آمار یونسکو، تعداد پژوهشگران جهان از ۱۱۴۱ پژوهشگر به ازای هر یک میلیون نفر جمعیت در سال ۲۰۱۵ به ۱۴۸۶ پژوهشگر در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است. با این حال، توزیع این ظرفیت پژوهشی در جهان همچنان نابرابر است. اروپا و آمریکای شمالی به طور متوسط ۴۳۵۸ پژوهشگر به ازای هر یک میلیون نفر جمعیت دارند، در حالی که این شاخص در کشورهای جنوب صحرای آفریقا تنها ۸۸ پژوهشگر است. این شکاف نشان میدهد که دسترسی به زیرساختهای علمی و پژوهشی همچنان یکی از چالشهای اصلی توسعه علمی در جهان به شمار میرود.
اهمیت سرمایهگذاری علمی تنها به رشد اقتصادی محدود نمیشود. همهگیری کووید-۱۹ نشان داد کشورهایی که از زیرساختهای پژوهشی، دانشگاهی و فناورانه قویتری برخوردارند، توان بیشتری برای توسعه واکسن، تولید تجهیزات پزشکی و پاسخ به بحرانهای سلامت عمومی دارند.
نگاهی به روندهای جهانی نشان میدهد که سرمایهگذاری در علم به یکی از معیارهای اصلی رقابتپذیری بینالمللی تبدیل شده است. امروزه رقابت میان کشورها تنها بر سر منابع طبیعی، بازارهای صادراتی یا توان نظامی نیست؛ بلکه توانایی تولید دانش، توسعه فناوریهای نوظهور، جذب پژوهشگران و تجاریسازی نوآوری نیز به یکی از شاخصهای مهم قدرت ملی تبدیل شده است.
در میان اعضای سازمان توسعه و همکاری اقتصادی (OECD)، کره جنوبی همچنان یکی از پیشتازان سرمایهگذاری علمی به شمار میرود و در سال ۲۰۲۳ معادل ۵ درصد تولید ناخالص داخلی خود را به تحقیق و توسعه اختصاص داده است.
در سوی دیگر، چین با سرعتی قابل توجه در حال گسترش ظرفیتهای علمی و فناورانه خود است. بر اساس دادههای OECD، هزینه تحقیق و توسعه این کشور در سال ۲۰۲۳ رشدی ۸.۷ درصدی داشته که از نرخ رشد ثبتشده در آمریکا و اتحادیه اروپا بیشتر است. این روند موجب شده فاصله چین با آمریکا به عنوان بزرگترین سرمایهگذار تحقیق و توسعه جهان کاهش یابد. بر مبنای محاسبات برابری قدرت خرید، هزینه تحقیق و توسعه چین اکنون به ۹۶ درصد سطح آمریکا رسیده است؛ در حالی که این نسبت یک دهه پیش ۷۲ درصد بود.
در مجموع، روندهای جهانی نشان میدهد که سرمایهگذاری در علم دیگر یک انتخاب لوکس برای کشورهای ثروتمند نیست. افزایش سهم تحقیق و توسعه از اقتصاد جهانی، رشد تعداد پژوهشگران و گسترش نقش اقتصادهای نوظهور در تولید دانش، همگی نشان میدهد که علم و نوآوری به یکی از ستونهای اصلی اقتصاد قرن بیستویکم تبدیل شدهاند. در جهانی که رقابت بر سر فناوریهای پیشرفته هر روز شدیدتر میشود، بسیاری از دولتها سرمایهگذاری در علم را نه یک هزینه، بلکه سرمایهگذاری برای آینده اقتصادی و راهبردی خود میدانند.
انتهای پیام/
