در گفتوگوی آناتک با عضو انجمن تغذیه سوئیس بیان شد
رژیم کتوژنیک سوختوساز بدن را به نفع چربیسوزی تغییر میدهد
بدن با کنار گذاشتن قند، چربی را به آتش میکشد. در رژیم کتوژنیک، وقتی بدن از دریافت قند محروم میشود، ناچار است معادله سوخت خود را بازنویسی کند؛ جایی که چربیها بهجای گلوکز به منبع اصلی انرژی تبدیل میشوند و مسیر سوختوساز بهطور اساسی تغییر میکند.
رژیم کتوژنیک یکی از بحثبرانگیزترین الگوهای تغذیهای سالهای اخیر است که با تغییر مسیر سوختوساز بدن، توجه بسیاری را به خود جلب کرده است. در این رژیم، محدودیت شدید کربوهیدرات باعث کاهش ترشح انسولین و در نتیجه تغییر در نحوه تأمین انرژی بدن میشود؛ تغییری که نهتنها بر کاهش وزن، بلکه بر فاکتورهایی مانند چربی خون، فشار خون و پاسخهای متابولیکی افراد مختلف نیز اثر میگذارد. بررسی دقیق این سازوکارها میتواند درک روشنتری از مزایا، محدودیتها و کاربردهای این رژیم فراهم کند.
برای بررسی علمی این نوع رژیم، آناتک با کیمیا قربانیان، پژوهشگر و متخصص تغذیه، عضو انجمن تغذیه ایران (اتا) و عضو انجمن تغذیه espen سوئیس، گفتوگو کردهاست.
رژیم کتوژنیک دقیقاً چه تغییری در سوختوساز بدن ایجاد میکند که منجر به استفاده از چربی بهجای قند بهعنوان منبع اصلی انرژی میشود؟
باید گفت که رژیم کتوژنیک اساساً سازوکارش با هورمون انسولین است و در واقع از طریق کاهش ترشح انسولین، باعث میشود که فرآیند لیپوژنز و ساخت سلولهای چربی اتفاق نیفتد. انسولین هورمونی لیپوژنیک است؛ یعنی همانگونه که با ترشح شدن، قند خون را کاهش میدهد و منجر به انباشت قند درون سلولها میشود، برای چربی و پروتئین نیز به همین صورت عمل میکند و باعث افزایش تعداد سلولهای چربی و افزایش حجم آنها میگردد.
اتفاقی که رخ میدهد این است که وقتی در رژیم کتوژنیک که کربوهیدرات را محدود میکند، ترشح انسولین کاهش مییابد، دیگر آن لیپوژنز و ساخت سلول چربی را نخواهیم داشت. از آنجاییکه قندی هم وارد بدن نمیشود تا به عنوان منبع سوختی سلولها مورد استفاده قرار گیرد، بدن برای تأمین انرژی، از چربی بافتی به عنوان پایه اساسی تأمین انرژی استفاده میکند و اینگونه چربی به جای قند، منبع اصلی تأمین انرژی میشود.
کاهش وزن در این رژیم تا چه حد مربوط به کاهش چربی بدن است و چه میزان از آن به کاهش ذخایر آب و گلیکوژن برمیگردد؟
ما در رژیم کتوژنیک دو فاز کاهش وزن داریم: فاز اولیه و فاز پایدار. در فاز اولیه که سه تا هفت روز اول رژیم است و برای هر فرد ممکن است متفاوت باشد، بیشتر کاهش وزن بدن به دلیل کاهش ذخایر گلیکوژن است. هر گرم گلیکوژن با خود حدود سه گرم آب ذخیره میکند؛ بنابراین ما کاهش آب و گلیکوژن را خواهیم داشت.
پس از هفته اول، بدن به سمت چربیسوزی میرود؛ یعنی به جای اینکه از گلیکوژن، آب و گلوکز استفاده کند؛ به سمت استفاده از اسیدهای چرب میرود و در آن هفت روز بعدی، عمدتاً کاهش بافت چربی را مشاهده میکنیم. حال در افرادی که ورزش میکنند، ممکن است کاهش وزنی که در فاز اول مشاهده میشود، به دلیل اینکه بار گلیکوژن عضلاتشان بیشتر است و آب بیشتری مصرف میکنند، نسبت به سایر افراد بیشتر باشد.
تغییرات ایجادشده در چربیهای خون در این رژیم چگونه است و این تغییرات از نظر سلامت قلب چه معنایی دارند؟ آیا باعث بالا رفتن چربی میشود؟
در این رژیم، کربوهیدرات بسیار محدود میشود. کربوهیدراتها شامل همه مواد نشاستهای و هر چیزی که قند دارد، از جمله نان، برنج، ماکارونی و سایر مواد نشاستهای است. حتی میوههایی که قند بالا و شاخص گلیسمی بالایی دارند، در این رژیم محدود میشوند؛ اما میوههای کمقندتر مانند توتفرنگی، نارگیل، هندوانه و خانواده بریها و میوههایی مانند شاهتوت در این رژیم مجاز هستند.
در مورد مواد مفید، دو نوع روغن که بسیار توصیه میشود در این رژیم استفاده شود، روغن زیتون و روغن نارگیل است؛ بهخاطر امسیتیهایی (تریگلیسیریدهای با زنجیره متوسط) که دارد، میتواند سوختوساز را بالاتر ببرد، تأمین انرژی را انجام دهد و جهت سوختوساز را به سمت چربیسوزی به جای عضلهسوزی تغییر دهد. همراه با این موارد، مصرف مواد غذایی شامل سالادها حتماً باید در این رژیم به عنوان نقش آنتیاکسیدانی در نظر گرفته شود.
ما در بدن سیستمی به نام سیستم رنین-آنژیوتانسین داریم که این سیستم، تنظیمکننده اصلی فشار خون در بدن است. همانطور که اشاره کردم، وقتی ترشح انسولین در بدن افزایش مییابد، در واقع باعث جذب بیشتر سدیم در کلیهها و کلاً فشار بر روی سیستم میشود. بنابراین میتوانیم بگوییم که کاهش انسولین، به دلیل کاهش یا ممنوعکردن مصرف کربوهیدرات در رژیم کتوژنیک، میتواند باعث کاهش این احتباس آب و جذب سدیم شود و بنابراین فشار خون میتواند بهصورت غیرمستقیم بهبود یابد.
آیا این رژیم باعث بالا رفتن چربی میشود؟
مواد غذایی که حاوی فیبر و آنتیاکسیدان هستند، شامل میوهها و سبزیها؛ البته آنهایی که در رژیم کتوژنیک مجاز هستند، سه فایده دارند. اول اینکه نقش آنتیاکسیدانی دارند و التهابی که به دلیل مصرف چربی و پروتئین بالا در رژیم کتوژنیک به وجود میآید را خنثی میکنند و دومین فایده این است که به خاطر مصرف فیبر، از ایجاد یبوست جلوگیری میشود و سومین فایدهاش این است که پروفایل لیپیدی را بهبود میدهد و مانع از این میشود که کلسترول بخواهد در این رژیم بالا برود.
چرا افراد مختلف پاسخهای متفاوتی به این رژیم میدهند و چه عواملی در این تفاوت نقش دارند؟ آیا این رژیم صرفا برای مبتلایان به صرع مناسب است؟
باید توجه داشت که تعیین اینکه رژیم کتوژنیک برای چه شخصی و با چه شرایط بدنی مناسب است، کاملاً بر عهده متخصص تغذیه است؛ یعنی متخصص تغذیه باید تشخیص دهد آیا فردی که تمایل دارد این رژیم را اتخاذ کند، از لحاظ سلامت متابولیک برای این رژیم مناسب است یا خیر.
معمولاً افرادی که قند بیشتری مصرف میکنند و مصرف کربوهیدرات بالاتری دارند، پاسخ مناسبتری به رژیم میدهند. همچنین در تحقیقات اخیر ثابت شده است که از لحاظ ژنتیکی، یعنی ژنهای پاسخدهنده به رژیم کتوژنیک، در افراد مختلف با یکدیگر متفاوت است و این موضوع دیگر کاملاً جدا از بحث حساسیتهای انسولینی و مقاومت انسولینی میشود.
کسانی که دارای فشار خون هستند، همانطور که اشاره شد، چون انسولین کاهش پیدا میکند و دفع سدیم زیاد میشود، ممکن است نوسانات فشار خون زیادی را تجربه کنند که حتماً باید تحت نظر باشند. پس اینکه رژیم کتوژنیک روی چه شخصی اثر میگذارد و چه شخصی میتواند از این رژیم سود ببرد، کاملاً یک پروتکل شخصیسازیشده برای هر فرد است که این پروتکل را متخصص تغذیه تعیین میکند.
