واکاوی نقش نهاد علم در عصر گذار: مانیفست مقاومت علمی و دیپلماسی اقتدار

دکتر امید رضایی‌فر، استاد تمام دانشگاه، رئیس مرکز مطالعات و همکاری‌های علمی بین‌المللی و عضو کمیسیون مشورتی ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی، در گفت‌وگوی اختصاصی با خبرنگار آنا، با تأکید بر تغییر ماهویت دانشگاه‌ها از نهادهای صرفاً آموزشی به ستاد فرماندهی نبرد شناختی، مأموریت‌های جدید نهاد علم در شرایط اضطرار، راهکارهای سیاست‌گذاری برای رشته‌های راهبردی و رویکرد جمهوری اسلامی ایران در مقابله با حملات به مراکز علمی را تشریح کرد.

بیعت نخبگان با زعامت معظم‌له؛ لنگرگاه ثبات در نظم جدید

رضایی‌فر در مقدمه این گفت‌وگو با اشاره به تحولات بنیادین ژئوپلیتیک منطقه پس از شهادت رهبر عظیم‌الشأن انقلاب و فرماندهان جبهه مقاومت، خاطرنشان کرد: بیعت صریح جامعه نخبگانی با زعامت حضرت آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای (حفظه‌الله)، لنگرگاه ثبات سیستمی کشور در این برهه حساس است. در این نظم جدید، دانشگاه دیگر صرفاً یک نهاد آموزشی نیست، بلکه به‌عنوان ستاد فرماندهی نبرد شناختی و سنگر تاب‌آوری ملی تعریف می‌شود که باید در خط مقدم دفاع از ارزش‌ها و پیشرفت کشور قرار گیرد.

سه مأموریت بنیادین دانشگاه‌ها در شرایط جنگی

رئیس مرکز مطالعات و همکاری‌های علمی بین‌المللی در پاسخ به این پرسش که مأموریت‌های دانشگاه‌ها در شرایط اضطرار چیست، گفت: در شرایط اضطرار، دانشگاه باید از مدل توسعه خطی و متعارف به فاز پشتیبانی استراتژیک ملی تغییر وضعیت دهد. در این راستا، سه مأموریت بنیادین تعریف می‌شود.

وی نخستین مأموریت را پدافند غیرعامل دانش‌بنیان دانست و افزود: دانشگاه باید به کانون حل مسائل لجستیک، امنیت انرژی و زنجیره تأمین ملی تبدیل شود. در این شرایط، هر پروژه دانشگاهی باید یک گره عملیاتی از نیازهای کشور در زمان بحران را باز کند و به حل چالش‌های واقعی کمک نماید.

رضایی‌فر دومین مأموریت را صیانت از سرمایه شناختی برشمرد و تأکید کرد: دشمن با بهره‌گیری از تروریسم روانی، هدف خود را ایجاد فرسایش در اراده نخبگان قرار داده است. دانشگاه باید مرجع تبیین حقیقت قابل اثبات در برابر روایت‌های تحریفی باشد و با تولید محتوای علمی و مستند، ذهنیت عمومی جامعه را در برابر جنگ شناختی مصون نگه دارد.

وی سومین مأموریت را تداوم آموزش چابک عنوان کرد و گفت: استقرار زیرساخت‌های نوین برای تضمین استمرار فرآیند تولید دانش، حتی در بحرانی‌ترین شرایط زیرساختی، ضرورتی انکارناپذیر است. چرخه علمی کشور نباید تحت هیچ شرایطی متوقف شود و دانشگاه‌ها باید با بهره‌گیری از فناوری‌های روز، آموزش و پژوهش را به‌صورت منعطف و چابک ادامه دهند.

سیاست‌گذاری علم و فناوری؛ تمرکز لیزری بر حوزه‌های اقتدارآفرین

عضو کمیسیون مشورتی ستاد علم و فناوری در بخش دیگری از این گفت‌وگو، به اقدامات جدید در حوزه سیاست‌گذاری علم و فناوری برای حمایت از رشته‌های راهبردی پرداخت و گفت: سیاست‌گذاری در این عصر نیازمند تمرکز لیزری بر حوزه‌های اقتدارآفرین است. پارادایم تخصیص منابع باید از تعداد دانشجو به وزن استراتژیک رشته در تاب‌آوری ملی تغییر یابد؛ به‌ویژه در حوزه‌های هوش مصنوعی، کوانتوم و مهندسی سیستم‌های پیچیده.

رضایی‌فر با پیشنهاد تشکیل کارگروه‌های واکنش سریع علمی افزود: ایجاد پیوند ساختاری میان نخبگان رشته‌های راهبردی با صنایع کلان و حاکمیتی، باعث تبدیل آنی ایده به محصول کاربردی می‌شود. این هم‌افزایی میان دانشگاه و صنعت، شتاب نوآوری و حل مسائل ملی را چندین برابر خواهد کرد.

وی همچنین بر تعریف پروتکل‌های حفاظتی نخبگان تأکید کرد و گفت: دانشمندانی که در لبه‌های دانش دو منظوره (Dual-use) و استراتژیک حرکت می‌کنند، نیازمند بسته‌های حمایتی و حقوقی ویژه هستند. صیانت از این سرمایه‌های انسانی، صیانت از آینده علمی و امنیتی کشور است.

پاسخ به تروریسم آکادمیک؛ مهندسی شده بر مبنای عزت، حکمت و مصلحت

رئیس مرکز مطالعات و همکاری‌های علمی بین‌المللی در واکنش به تعرض به مراکز دانشگاهی و علمی، این اقدامات را تروریسم آکادمیک و جنایت علیه تمدن بشری دانست و تأکید کرد: پاسخ ما بر مبنای سه‌گانه عزت، حکمت و مصلحت مهندسی می‌شود.

وی درباره رکن عزت گفت: صیانت از قداست ساحت علم با پاسخ مقتدرانه از جنس تداوم نوزایی علمی محقق می‌شود. دشمن به دنبال توقف مأموریت ماست؛ لذا بازسازی سریع و جهش در تولید دانش کلیدی، اولین سیلی مقتدرانه بر چهره متجاوز است.

رضایی‌فر در تبیین رکن حکمت خاطرنشان کرد: حکمت اقتضا می‌کند که بازی را در زمین دشمن پیش نبریم. پاسخ ما لزوماً تخریب فیزیکی مشابه نیست، بلکه وارد آوردن ضربات کاری در لایه‌های استراتژیک علمی، سایبری و حقوقی است که بازدارندگی پایدار ایجاد کند.

وی درباره رکن مصلحت نیز تأکید کرد: مصلحت نظام و جامعه علمی حکم می‌کند که در صورت تداوم تعرضات، حق عمل متقابل (Reciprocal Action) و دفاع فعال را در چارچوب قوانین بین‌المللی برای خود محفوظ بداریم. تداوم جسارت به ساحت دانشگاه، قطعاً با واکنشی پشیمان‌کننده و متناسب روبرو خواهد شد که نوع و زمان آن را تدبیر نظامی و علمی کشور تعیین می‌کند.

حقوق بین‌الملل تهاجمی؛ خروج از حالت تدافعی در مجامع جهانی

رضایی‌فر در پاسخ به پرسش درباره پیگیری حقوقی این اقدامات در مجامع بین‌المللی، گفت: ما نیازمند حقوق بین‌الملل تهاجمی هستیم تا از حالت تدافعی خارج شویم. این رویکرد در سه محور قابل پیگیری است.

وی نخستین محور را مستندسازی فورنزیک (قضایی) دانست و افزود: تهیه پرونده‌های دقیق از تروریسم آکادمیک جهت ارائه به دیوان کیفری بین‌المللی (ICC) و یونسکو بر مبنای اسناد غیرقابل‌انکار، اولین گام در این مسیر است.

رئیس مرکز مطالعات و همکاری‌های علمی بین‌المللی دومین محور را ایجاد ائتلاف نخبگان ضدجنگ برشمرد و گفت: فعال‌سازی شبکه اساتید بین‌المللی و اتحادیه‌های دانشگاهی جهان اسلام و کشورهای همسو (عضو بریکس و شانگهای) برای محکومیت آپارتاید علمی، می‌تواند فشار افکار عمومی جهانی را بر عاملان این جنایات افزایش دهد.

وی سومین محور را پیشنهاد کنوانسیون صیانت از دانش عنوان کرد و تأکید کرد: ایران باید پیشرو در تدوین کنوانسیون بین‌المللی صیانت از حریم دانش در منازعات مسلحانه باشد تا به‌عنوان قطب اخلاق و دیپلماسی علمی در جهان شناخته شود.

رضایی‌فر همچنین با اشاره به ضرورت ایجاد جریان اجتماعی خاطرنشان کرد: در کنار موازنه حقوقی، ایجاد کمپین‌های اجتماعی برای بیدارسازی ضمیرهای آگاه بشری، مستقل از نگاه دولت‌ها و مجاری حقوقی، مورد توجه ویژه قرار گیرد و زمینه‌سازی با مصالح تمدنی هرچه سریع‌تر ایجاد شود.

دانش، سلاح ما در نبرد تمدنی

دکتر امید رضایی‌فر در پایان این گفت‌وگو با تأکید بر ضرورت تغییر هندسه فکری در فضای جدید گفت: ما در مرکز مطالعات، تفاهم‌نامه‌های بین‌المللی را از اسناد تشریفاتی به ابزارهای اقتدار تبدیل خواهیم کرد. دانش، سلاح ماست و دانشگاه، ستاد فرماندهی ما در این نبرد تمدنی در گام دوم انقلاب است.

وی خاطرنشان کرد: جامعه نخبگانی کشور با اتکاء به ایمان، علم و وحدت حول محور ولایت، آماده است تا در این برهه حساس، نقشی بی‌بدیل در حفظ دستاوردهای انقلاب و پیشرفت ایران اسلامی ایفا کند.