انتخاب رهبر جدید موجب طمأنینه ملی شد/ ولایت فقیه از مسلمات فقه شیعه است

به گزارش خبرگزاری آنا، آیت‌الله علی‌اکبر رشاد، در آغاز سخنان خود با اشاره به تقارن این ایام با سالروز شهادت امام علی (ع) گفت: این روز‌ها برای شیعیان و آزادگان جهان ایام اندوه است. شهادت امیرالمؤمنین (ع) همواره برای شیعیان یادآور مظلومیت و عظمت آن امام بزرگوار بوده است و در چنین روزهایی، یاد و نام ایشان بیش از پیش در دل‌ها زنده می‌شود.

آیت‌الله رشاد سپس با تسلیت شهادت رهبر انقلاب، آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای، اظهار کرد: شهادت رهبر شهید انقلاب برای ملت ایران و همه علاقه‌مندان به انقلاب اسلامی بسیار سخت و دردناک بود. بسیاری از ما تصور نمی‌کردیم روزی فرا برسد که چنین جملاتی درباره ایشان به زبان بیاوریم. این مصیبت برای مردم ایران داغی بزرگ است که سال‌ها در دل‌ها باقی خواهد ماند.

وی ادامه داد: در میان این اندوه و سوگ گسترده، انتخاب آیت‌الله سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای به عنوان رهبر جدید از سوی مجلس خبرگان رهبری، همچون نسیمی آرام‌بخش در فضای کشور بود. این خبر توانست تا حدی از سنگینی غم بکاهد و تحمل این مصیبت را برای مردم آسان‌تر کند.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با قدردانی از مجلس خبرگان رهبری گفت: اعضای خبرگان در شرایطی بسیار حساس و دشوار مسئولیت انتخاب رهبر را بر عهده داشتند. کشور در شرایط خاصی قرار داشت و طبیعی بود که نگرانی‌ها و فشار‌های اجتماعی و سیاسی وجود داشته باشد. با این حال، خبرگان با دقت، هوشمندی و نگاه کارشناسانه وظیفه خود را انجام دادند و در نهایت این خبر مهم را به مردم اعلام کردند.

آیت‌الله رشاد افزود: اعلام انتخاب رهبر جدید فضای کشور را دگرگون کرد. مردم احساس کردند که در اوج این مصیبت، بار دیگر پشتوانه‌ای محکم برای ادامه مسیر انقلاب فراهم شده است. به گفته او، میلیون‌ها نفر در شهر‌های مختلف به خیابان‌ها آمدند و با حضور خود نوعی بیعت و اعلام حمایت از رهبر جدید را نشان دادند.

وی همچنین از مسئولانی که در دوره کوتاه خلأ رهبری وظیفه اداره امور کشور را بر عهده داشتند قدردانی کرد و گفت: در این مدت رئیس‌جمهور، رئیس قوه قضائیه و آیت‌الله اعرافی با احساس مسئولیت تلاش کردند تا خللی در مدیریت کشور ایجاد نشود و کشور با ثبات اداره شود.

پیشینه تاریخی مرجعیت و رهبری در تشیع

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، در سخنانی با اشاره به تحولات تاریخی مرجعیت شیعه و جایگاه رهبری دینی در عصر حاضر، تأکید کرد که قرار گرفتن یک فقیه در رأس نظام سیاسی و اداره همه شئون حکومت اسلامی پدیده‌ای کم‌سابقه در تاریخ تشیع به شمار می‌رود.

وی با اشاره به ساختار مرجعیت در دوره‌های گذشته گفت: در طول تاریخ تشیع کمتر پیش آمده است که یک شخصیت دینی به‌عنوان محور و قطب امور شیعیان در سراسر جهان شناخته شود. در گذشته اغلب مجتهدان و مراجع به‌صورت بومی و منطقه‌ای شناخته می‌شدند و هر منطقه‌ای به مجتهد یا مجتهدان همان منطقه مراجعه می‌کرد.

آیت‌الله رشاد توضیح داد که محدودیت‌های ارتباطی در گذشته از جمله عوامل این وضعیت بوده است. به گفته او، در دوره‌هایی که ارتباطات دشوار بود، شیعیان در نقاط مختلف جهان نمی‌توانستند به‌راحتی با یک مرجع مستقر در مراکزی مانند نجف، قم، مشهد، حلّه یا دیگر کانون‌های علمی ارتباط برقرار کنند و از فتاوای او آگاه شوند؛ از همین رو مراجعه به مجتهدان محلی امری رایج بوده است.

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نقش علما در دفاع از دین و جامعه افزود: در تاریخ تشیع نمونه‌های فراوانی از علمایی وجود دارد که در دفاع از دین، مکتب اهل‌بیت (ع) و همچنین در دفاع از مردم و کشور وارد میدان شده‌اند و حتی به شهادت رسیده‌اند.

وی در این زمینه به کتاب شهداء الفضیله اثر علامه عبدالحسین امینی اشاره کرد و گفت: در این کتاب صد‌ها تن از علما و فقهایی معرفی شده‌اند که در مسیر دفاع از دین به شهادت رسیده‌اند و نویسنده در آن به‌صورت اجمالی به زندگی و سرگذشت آنان پرداخته است.

آیت‌الله رشاد با بیان اینکه بسیاری از علما در دوران جنگ‌ها و بحران‌ها پیشاپیش مردم در میدان حضور داشتند، افزود: در مواردی علما درس و بحث خود را تعطیل می‌کردند و ماه‌ها در جبهه‌ها حضور می‌یافتند و حتی در همان شرایط نیز به فعالیت‌های علمی می‌پرداختند.

وی در ادامه به نمونه‌ای در این زمینه اشاره کرد و گفت: آیت‌الله سیدنورالدین اراکی در دوران حضور در جبهه، بدون دسترسی به منابع علمی، اثری تفسیری با عنوان القرآن و العقل نگاشت که نمونه‌ای از تلاش‌های علمی علما در سخت‌ترین شرایط است.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه به روند تاریخی شکل‌گیری مرجعیت عام در جهان تشیع اشاره کرد و گفت: به‌تدریج در برخی دوره‌ها مرجعیت‌هایی پدید آمد که بخش گسترده‌ای از شیعیان جهان از آنان تقلید می‌کردند؛ از جمله می‌توان به مرحوم سیدابوالحسن اصفهانی، میرزای شیرازی و در دوره‌های بعد به آیت‌الله بروجردی اشاره کرد که مرجعیت آنان در سطحی وسیع در جهان شیعه پذیرفته شد.

وی افزود: در دوره‌های معاصر نیز شخصیت‌هایی همچون امام خمینی (ره)، آیت‌الله خویی، آیت‌الله سیستانی و آیت‌الله مکارم شیرازی دارای مرجعیتی گسترده در میان شیعیان بوده‌اند.

آیت‌الله رشاد با بیان اینکه آنچه در دوران معاصر رخ داد مرحله‌ای متفاوت از تاریخ مرجعیت شیعه است، تصریح کرد: در گذشته فقها و مجتهدان گرچه مورد اطاعت مردم بودند و در مسائل فردی و شرعی به آنان مراجعه می‌شد، اما به دلیل آنکه حاکمیت سیاسی در اختیار آنان نبود، نقش آنان عمدتاً در حوزه هدایت دینی و صدور فتوا محدود می‌شد.

وی ادامه داد: حتی در دوره صفویه نیز اگرچه گاه گفته می‌شد که حکومت به اذن فقها اداره می‌شود و شخصیت‌هایی مانند محقق کرکی جایگاهی مهم داشتند، اما عملاً حکومت در اختیار آنان قرار نداشت و نمی‌توان آنان را ولی‌امر به معنای واقعی دانست.

به گفته آیت‌الله رشاد، اتفاق مهمی که در دوران معاصر رخ داد این بود که فقیه جامع‌الشرایط در رأس نظام سیاسی قرار گرفت و مسئولیت اداره حکومت را بر عهده گرفت.

وی گفت: با شکل‌گیری جمهوری اسلامی، ولایت فقیه بر اساس ادله فقهی و دینی تحقق عملی یافت و نظام سیاسی‌ای شکل گرفت که در رأس آن فقیه قرار دارد و همه شئون اداره کشور بر عهده اوست.

آیت‌الله رشاد با اشاره به رخداد‌های اخیر و شهادت رهبر انقلاب اظهار کرد: در این روز‌های تلخ شاهد آن بودیم که شخصیتی با چنین جایگاه علمی، فقهی و سیاسی به شهادت رسید؛ شخصیتی که هم در عرصه نظری در سطح عالی قرار داشت و هم مسئولیت ولایت امر جامعه را بر عهده داشت.

وی افزود: به اعتقاد بسیاری از علما و فضلای حوزه، ایشان در میان فقهای عصر خود از برجستگی علمی ویژه‌ای برخوردار بودند و همان‌گونه که در زمان خود امام خمینی (ره) از جایگاه علمی ممتاز برخوردار بود، ایشان نیز چنین جایگاهی داشت.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی همچنین به نفوذ بین‌المللی رهبری انقلاب اشاره کرد و گفت: تأثیرگذاری ایشان تنها محدود به مرز‌های ایران نبود و در میان بسیاری از شیعیان و حتی جریان‌های مقاومت در منطقه نیز جایگاهی تعیین‌کننده داشتند.

آیت‌الله رشاد تصریح کرد: در برخی موارد نیرو‌های مقاومت نه تنها به‌عنوان مقلد، بلکه در میدان مبارزه و مقابله با دشمنان بر اساس اذن و هدایت ایشان عمل می‌کردند.

وی با بیان اینکه انقلاب اسلامی و رهبری آن تحولات مهمی در جهان ایجاد کرده است، گفت: ظهور امام خمینی (ره) معادلات جهانی را تحت تأثیر قرار داد و ایستادگی در برابر قدرت‌های بزرگ جهان را به نمایش گذاشت.

آیت‌الله رشاد در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به مفهوم شهادت در تاریخ اسلام اظهار کرد: گاه شهادت شخصیت‌های بزرگ سبب آشکارتر شدن حقیقت‌ها در جامعه می‌شود و مرز میان پاکی و پلیدی روشن‌تر می‌گردد.

وی در ادامه با یادآوری شهادت امیرالمؤمنین علی (ع) گفت: آن حضرت مظهر والاترین معارف الهی، عدالت و دفاع از مظلومان بود و در میدان‌های نبرد نیز نقش تعیین‌کننده‌ای داشت.

به گفته رشاد، امیرالمؤمنین (ع) در ده‌ها نبرد و غزوه حضور داشت و پیروزی‌های مسلمانان در بسیاری از موارد مرهون حضور و شجاعت او بود.

او تأکید کرد که در طول تاریخ کمتر شخصیتی را می‌توان یافت که مجموعه‌ای از فضایل علمی، معنوی و اجتماعی را در چنین سطحی در خود جمع کرده باشد و همین ویژگی‌هاست که جایگاه شخصیت‌های بزرگ را در تاریخ ماندگار می‌کند.

ولایت فقیه از مسلمات فقه شیعه است

آیت‌الله علی‌اکبر رشاد، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، در ادامه سخنان خود درباره سیر تاریخی ولایت فقیه، شهادت رهبر عزیز جمهوری اسلامی و شکل‌گیری رهبری جدید، تأکید کرد که ولایت فقیه نه نظریه‌ای تازه بلکه از مسلمات و بدیهیات فقه امامیه است و جمهوری اسلامی تنها شکل رسمی و کامل اجرای آن را در قالبی جمعی و قانونی محقق کرده است.

آیت‌الله رشاد در آغاز با اشاره به نحوه شهادت رهبر معظم انقلاب اسلامی گفت: همان‌گونه که امیرالمؤمنین (ع) در محراب عبادت با شمشیر خیانت‌بار ابن‌ملجم به شهادت رسید و سیمای مبارکش خونین شد، در تاریخ اسلام نیز بسیاری از اولیای الهی و ائمه اطهار سرنوشتی مشابه داشته‌اند. وی افزود: امام صادق (ع) فرمودند ما منا الا مقتول الشهید؛ یعنی هیچ‌یک از ما نیست مگر آنکه سرانجام با شهادت از دنیا می‌رود.

این استاد حوزه با بیان اینکه شهادت، نقطه کمال سیر معنوی اولیای الهی است، تصریح کرد: امیرالمؤمنین (ع) همان‌گونه که در همه فضایل تمام بود، در نحوه عروج نیز باید تمام می‌شد و این تحقق نمی‌یافت جز با شهادت در اعلی درجه آن.

او افزود: رهبر شهید جمهوری اسلامی نیز همچون مولایش، در زندگی و مبارزه کامل بود و شهادتش، نقطه تکامل مسیر معنوی و انقلابی او را رقم زد. رشاد گفت: خداوند چنین مقدر کرد تا با خون پاک این مرد الهی، صفحه تازه‌ای در تاریخ اسلام گشوده شود و تحولی بزرگ در مسیر امت اسلامی رقم بخورد.

جایگاه ولایت فقیه در مبانی فقهی

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه با اشاره به جایگاه ولایت فقیه در مبانی فقهی گفت: مسئله ولایت فقیه از جمله مسائل مسلّم و پذیرفته‌شده در فقه شیعه است و هیچ فقیهی در اصل آن تردید نداشته است.

وی توضیح داد: در فقه، همان‌گونه که ضروریات دین داریم، ضروریات فقه نیز وجود دارد؛ یعنی اموری که در طول قرون از چنان اجماعی برخوردار بوده‌اند که نفی آنها به‌منزله بی‌اطلاعی از فقه است.

رشاد با اشاره به سیر تاریخی این نظریه افزود: اگر از آغاز غیبت صغری تاکنون فقهای شیعه را مرور کنیم، خواهیم دید که همه آنان، یا صریحاً به ولایت فقیه تصریح کرده‌اند یا سکوت‌شان به معنای پذیرش مسلم بودن آن تلقی شده است.

او تصریح کرد: از بزرگان فقاهت مانند شیخ صدوق، محقق کرکی، میرزای نائینی، صاحب جواهر، امام خمینی (ره) و دیگران تا فقهای معاصر، همگی به ولایت فقیه باور داشته‌اند. حتی صاحب جواهر که از بزرگ‌ترین چهره‌های فقه شیعه است، تصریح می‌کند: کسی که در ولایت فقیه تردید کند، بوی فقه به مشامش نخورده است.

آیت‌الله رشاد افزود: این تعبیر نشان می‌دهد که ولایت فقیه، بنای استوار فقه شیعه است و بدون آن، ساختار فقه حکومتی معنای خود را از دست می‌دهد.

آیت‌الله رشاد با تبیین روند تاریخی این نظریه گفت: از عصر ائمه معصومین (ع) ریشه‌های ولایت فقیه در روایات و سیره عملی آنان دیده می‌شود. امامان (ع) در دوران محدودیت، وظایفی همچون قضاوت، داوری و اجرای احکام را به فقهای امین و عادل واگذار می‌کردند و این از همان زمان شکل اولیه ولایت فقیه را رقم زد.

وی خاطرنشان کرد که در دوره‌های بعد، به‌ویژه پس از غیبت کبری، فقها با تکیه بر همین مبنا، مفهوم نیابت عام فقیه را تبیین کردند؛ اما شرایط سیاسی و اجتماعی اجازه تحقق کامل آن را در قالب حکومت دینی نمی‌داد.

به گفته رشاد، این مسیر تاریخی سرانجام در عصر امام خمینی (ره) به مرحله تحقق عملی رسید و برای نخستین بار فقیه جامع‌الشرایط در رأس نظام سیاسی اسلامی قرار گرفت و همه شئون اداره کشور را بر پایه فقه و شریعت سامان داد.

شیوه انتخاب ولی فقیه در جمهوری اسلامی

در بخش دیگری از سخنانش، آیت‌الله رشاد با اشاره به پرسشی درباره نحوه مشروعیت رهبر در جمهوری اسلامی گفت: پس از انقلاب، فقیهان شیعه با استناد به مبانی نظری ولایت فقیه، شیوه‌ای نوین و عقلانی برای تشخیص و معرفی ولی فقیه طراحی کردند که ترکیبی از رأی مردم و نظر فقهاست.

وی توضیح داد: مردم از طریق انتخابات، اعضای مجلس خبرگان رهبری را برمی‌گزینند و این مجلس، متشکل از فقهای منتخب ملت، فرد واجد شرایط را برای رهبری انتخاب می‌کند. به این ترتیب، تداوم ولایت فقیه در نظام جمهوری اسلامی یک فرآیند فقهی، حقوقی و مردمی دارد.

رشاد افزود: در این میان مفاهیمی، چون بیعت که در فقه سیاسی اسلام سابقه‌ای طولانی دارد، همچنان نقش معنوی و دینی خود را حفظ کرده است؛ هرچند از نظر فقهی، اصل مشروعیت ولی فقیه بر پایه نصب عام الهی و تحقق شرایط در شخص فقیه عادل است.

او تصریح کرد: شرکت مردم در انتخابات و حضور گسترده آنان در صحنه، نوعی تجدید بیعت و اعلام وفاداری به رهبر و نظام اسلامی است، که این رفتار اجتماعی، پشتوانه مردمی و سیاسی ولایت فقیه محسوب می‌شود.

بیعت در نگاه فقهی و جایگاه آن در رهبری جدید

استاد رشاد ادامه داد: بیعت در فقه اسلامی یک عمل عقلایی و شرعی است؛ به این معنا که مردم وفاداری و اطاعت خویش را از حاکم مشروع ابراز می‌کنند. در نظام جمهوری اسلامی نیز همین معنا به‌صورت مدرن و مردم‌سالارانه در قالب انتخابات و حضور اجتماعی تحقق یافته است.

وی با اشاره به حضور گسترده مردم در مراسم‌های اخیر در تهران و سراسر کشور گفت: این حضور میلیونی نمونه‌ای از همان بیعت عمومی است که در تاریخ اسلام سابقه دارد؛ با این تفاوت که امروز با عقلانیت فقهی و سازوکار حقوقی همراه شده است.

آیت‌الله رشاد تأکید کرد: بیعت حقیقی، پیروی از ولی‌فقیه در اندیشه، رفتار و تلاش برای اجرای عدالت اسلامی است، نه صرفاً حضور نمادین. همان‌گونه که امام خمینی (ره) همواره بر تبعیت عملی از احکام رهبری تأکید داشت، امروز نیز چنین وظیفه‌ای بر عهده مردم است.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی اظهار کرد: مجموعه تحولات اخیر، از شهادت رهبر عزیز تا شکل‌گیری رهبری جدید، نشان‌دهنده پویایی در نظام ولایت فقیه است. این نظام برخلاف گذشته که علما تنها مرجع تقلید بودند، اکنون در جایگاه حاکمیت سیاسی قرار گرفته است و این یک تحول بی‌نظیر در تاریخ اسلام و تشیع به شمار می‌آید.

استاد رشاد با تجلیل از جایگاه علمی و اخلاقی آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای گفت: شرایط امروز جامعه، فرصتی است تا با تکیه بر مبانی دینی و وحدت مردم، مسیر انقلاب و آرمان‌های شهدا با قدرت ادامه یابد.

او افزود: خداوند خواست که این حرکت عظیم با خون شهید تداوم یابد و ان‌شاءالله با رهبری جدید، ملت ما به مرحله‌ای تازه از رشد، بصیرت و استقامت در مسیر حق هدایت شود.

آیت‌الله علی‌اکبر رشاد، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، در ادامه سخنان خود با تبیین مبانی فقهی و عقلی ولایت فقیه تأکید کرد: مسئله ولایت فقیه نه یک نظریه تازه بلکه از مباحث ریشه‌دار در فقه و کلام شیعه است و اگر به درستی تبیین شود، عقل و فطرت انسان نیز آن را تأیید می‌کند.

وی با اشاره به سال‌ها تدریس و تحقیق خود در حوزه فقه سیاسی گفت: بنده چندین سال است که در حوزه فقه سیاسی و به‌ویژه فقه‌الولایه بحث می‌کنم و سه سال نیز به طور مستمر این موضوع را تدریس کرده‌ام که هنوز هم به پایان نرسیده است. در مجموع باید گفت که اصل ولایت فقیه در میان فقهای شیعه از مسلمات به شمار می‌رود.

استاد رشاد در توضیح مبنای نظری ولایت فقیه اظهار داشت: برخی فقها این مسئله را با رویکرد کلامی تبیین می‌کنند و معتقدند همان ادله‌ای که برای اثبات ولایت ائمه معصومین (ع) اقامه می‌شود، می‌تواند در اثبات ولایت فقیه نیز مورد استفاده قرار گیرد.

وی افزود: به تعبیر برخی بزرگان از جمله امام خمینی (ره)، تمام ادله‌ای که برای اثبات حقانیت و ولایت ائمه معصومین (ع) مطرح می‌شود، قابلیت آن را دارد که در اثبات ولایت فقیه نیز به کار گرفته شود؛ بنابراین مسئله ولایت فقیه تنها یک بحث فقهی نیست، بلکه جنبه کلامی و حتی فلسفی نیز دارد.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به نگاه فلسفی به این مسئله تصریح کرد: گاهی گفته می‌شود تصور صحیح ولایت فقیه برای تصدیق آن کافی است؛ یعنی اگر این مفهوم به درستی فهمیده شود، عقل انسان آن را می‌پذیرد.

وی در تشریح این دیدگاه گفت: اگر از جوانان و دانشجویان بپرسیم که آیا جامعه باید حکومت داشته باشد یا نه، طبیعی است که همه می‌گویند باید حکومت داشته باشد؛ زیرا بدون حکومت جامعه به هرج‌ومرج و قانون جنگل تبدیل می‌شود.

استاد رشاد ادامه داد: حال اگر پذیرفتیم که جامعه باید حکومت داشته باشد، پرسش بعدی این است که این حکومت بر چه اساسی باید اداره شود؟ آیا بر مبنای خواست‌های انسان‌های خطاپذیر و گاه هوس‌ران، یا بر اساس موازین الهی که خالق انسان برای سعادت او تعیین کرده است؟

به گفته وی، عقل حکم می‌کند که اداره جامعه بر اساس دستورات الهی ترجیح دارد؛ زیرا خداوند به عنوان خالق انسان بهتر از هر کس دیگری راه سعادت او را می‌داند.

ضرورت حاکمیت اسلام‌شناس بر حکومت دینی

استاد رشاد در ادامه با طرح این پرسش که چه کسی باید حکومت دینی را اداره کند، گفت: آیا یک فرد عادی یا حتی یک متخصص در رشته‌های فنی مانند مهندسی یا فیزیک می‌تواند احکام الهی را به درستی بشناسد و بر اساس آن جامعه را اداره کند؟ یا اینکه باید فردی در رأس حکومت قرار گیرد که اسلام‌شناس باشد و بتواند احکام الهی را از منابع دینی استنباط کند؟

وی افزود: فقیه کسی است که به فهم دقیق دین دست یافته و توانایی استنباط احکام از قرآن و سنت را دارد. او مبانی کلامی، فلسفی و الهیاتی اسلام را می‌شناسد، به تفسیر قرآن آگاه است و با روایات پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) آشنایی عمیق دارد. چنین فردی می‌تواند احکام الهی را برای اداره جامعه استخراج و اجرا کند.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به شرایط لازم برای فقیهی که مسئولیت رهبری جامعه را بر عهده می‌گیرد، گفت: فقیهی که در رأس حکومت قرار می‌گیرد باید جامع‌الشرایط باشد؛ یعنی در همه ابواب فقه توان اجتهاد داشته باشد، عادل باشد و از توان مدیریتی و تدبیر برخوردار باشد.

وی تصریح کرد: مدیریت صرفاً به معنای دانستن نظریه‌های مدیریتی نیست، بلکه نوعی جوهره و توان عملی برای اداره جامعه است. این ویژگی‌ها همان شرایطی است که در قانون اساسی جمهوری اسلامی برای رهبر در نظر گرفته شده است.

استاد رشاد در بخش دیگری از سخنان خود به تجربه‌ای در یک کنفرانس علمی در روسیه اشاره کرد و گفت: حدود بیست سال پیش در کنفرانسی با حضور استادان دانشگاه‌ها و پیروان ادیان مختلف شرکت کرده بودم. در آنجا الگوی حکومتی مورد نظر اسلام را با همین استدلال‌ها توضیح دادم.

وی افزود: در پایان وقتی گفتم آنچه توضیح دادم همان ولایت فقیه است، برخی از حاضران با تعجب گفتند اگر معنای ولایت فقیه این است، ما نیز آن را می‌پذیریم.

این استاد حوزه علمیه در ادامه با رد این تصور که ولایت فقیه نظریه‌ای جدید است، اظهار داشت: برخی گمان می‌کنند که امام خمینی (ره) این نظریه را برای نخستین بار مطرح کرده‌اند، در حالی که ولایت فقیه هم‌سن و سال شریعت اسلامی است.

وی توضیح داد: از همان آغاز شکل‌گیری شریعت و در عصر ائمه معصومین (ع)، فقها به عنوان نمایندگان دینی مردم در برخی امور اجتماعی و قضایی نقش داشته‌اند. در طول تاریخ نیز فقهای شیعه در امور مختلف جامعه دینی نوعی ولایت و مسئولیت داشته‌اند.

استاد رشاد با اشاره به سنت تاریخی فقهای شیعه گفت: در طول قرون گذشته، مردم وجوهات شرعی خود را در اختیار فقها قرار می‌دادند تا آنان در امور دینی و اجتماعی مصرف کنند. همین امر نشان می‌دهد که فقها از نوعی ولایت در امور جامعه برخوردار بوده‌اند.

وی تأکید کرد: از این رو اصل مسئله ولایت فقیه در فقه شیعه امری پذیرفته‌شده است و اختلاف‌ها بیشتر در حدود و کیفیت اعمال این ولایت مطرح می‌شود.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه به مبنای روایی ولایت فقیه اشاره کرد و گفت: در روایات متعددی از ائمه معصومین (ع) آمده است که فقهای جامع‌الشرایط به عنوان حاکمان و مرجعان مردم معرفی شده‌اند.

وی افزود: برای نمونه در روایتی از امام صادق (ع) آمده است که کسی که دارای ویژگی‌های لازم باشد، از سوی ما به عنوان حاکم بر شما قرار داده شده است. این سخن به معنای نوعی نصب عام فقها از سوی امامان معصوم است.

استاد رشاد تأکید کرد: بر این اساس، ولایت فقیه در نگاه فقه شیعه مبتنی بر نصب عام از سوی معصومان است و در عصر غیبت، فقهای جامع‌الشرایط مسئولیت هدایت و اداره جامعه اسلامی را بر عهده دارند.

جایگاه مجلس خبرگان رهبری

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، در ادامه سخنان خود با تشریح تفصیلی جایگاه مجلس خبرگان رهبری در قانون اساسی، به تبیین فرآیند انتخاب و نظارت بر ولی فقیه پرداخت و تأکید کرد که این سازوکار، ماهیتی کاملاً متفاوت با سایر انتخابات و مناصب سیاسی در نظام‌های رایج دنیا دارد.

وی با اشاره به پیش‌بینی نهادی مشخص در قانون اساسی برای تحقق ولایت فقیه گفت: در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، فرآیندی دقیق و حساب‌شده طراحی شده و نهادی به نام مجلس خبرگان رهبری شکل گرفته است. این مجلس در حال حاضر دارای ۸۸ کرسی است؛ هرچند ممکن است به دلیل فوت برخی اعضا، تعداد افراد حاضر در یک دوره کمتر از این عدد باشد، اما ساختار رسمی مجلس همچنان ۸۸ کرسی دارد.

استاد رشاد با تأکید بر ویژگی اعضای مجلس خبرگان اظهار داشت: اعضای خبرگان فقیه‌شناس هستند، نه صرفاً فقیه. هر فقیهی صلاحیت تصدی ولایت امر را ندارد، بلکه ولی فقیه باید دارای اوصاف خاصی باشد که خبرگان توان تشخیص آنها را دارند. این اوصاف پیش‌تر به‌طور اجمالی در فقه سیاسی تبیین شده و مبنای تشخیص خبرگان قرار می‌گیرد.

وی با اشاره به وظایف مجلس خبرگان تصریح کرد: مسئولیت خبرگان تنها به انتخاب رهبر محدود نمی‌شود. وظیفه دوم و دائمی این مجلس، نظارت بر بقای شرایط رهبری است. خبرگان باید بررسی کنند که آیا ولی فقیه همچنان شرایط لازم را داراست یا خیر.

استاد رشاد توضیح داد: اگر روزی مشخص شود که رهبر یکی از شرایط اساسی مانند قوه اجتهاد، عدالت، سلامت عقل یا حافظه را از دست داده است، در چنین حالتی، وی خودبه‌خود از مقام ولایت امر ساقط می‌شود و نیازی به صدور حکم عزل یا رأی‌گیری مجدد نیست. به تعبیر او، سقوط از شرایط، مساوی با زوال منصب است.

وی تأکید کرد: نقش اصلی خبرگان، تشخیص مصادیق واجد شرایط و سپس انتخاب فرد اصلح از میان آنهاست.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با مقایسه انتخاب ولی فقیه با دیگر سطوح انتخاباتی در کشور گفت: در تمام ساختار‌های حکومتی، از شورای روستا و شهر گرفته تا شورای استان، مجلس شورای اسلامی و ریاست‌جمهوری، فرآیند از داوطلبی افراد آغاز می‌شود. افراد نامزد می‌شوند، اعلام آمادگی می‌کنند و خواهان احراز یک منصب می‌شوند.

وی افزود: در ادبیات سیاسی رایج در جهان، از این وضعیت با عنوان رقابت برای قدرت یا جنگ قدرت یاد می‌شود؛ زیرا افراد صراحتاً می‌گویند که این مقام و قدرت را به ما بسپارید.

آیت‌الله رشاد با تأکید بر تفاوت اساسی ولایت فقیه گفت: تنها جایی که این منطق وجود ندارد، مسئله ولایت امر در جمهوری اسلامی ایران است. در اینجا هیچ فقیهی داوطلب نمی‌شود، هیچ‌کس برای کسب رهبری ثبت‌نام نمی‌کند و هیچ رقابتی به معنای رایج وجود ندارد. اساساً ما چیزی به نام داوطلب رهبری نداریم.

وی تصریح کرد: در مسئله ولایت فقیه، فرآیند کاملاً معکوس است. به جای آنکه فرد بگوید من این مقام را می‌خواهم، این مجلس خبرگان است که با اتکا به رأی مردم و بر پایه تخصص فقهی خود، به جست‌وجوی افراد واجد شرایط می‌پردازد.

استاد رشاد گفت: خبرگان، که بسیاری از آنها از اساتید برجسته درس خارج، صاحب‌نظر در فقه سیاسی و فقه حکومتی و بعضاً دارای تحصیلات دانشگاهی در حوزه علوم سیاسی هستند، می‌نشینند و بررسی می‌کنند که در سطح کشور چه کسانی در مظانّ تصدی ولایت امر قرار دارند؛ حتی ممکن است هیچ‌یک از این افراد عضو مجلس خبرگان نباشند.

وی با اشاره به سازوکار داخلی خبرگان توضیح داد: در مجلس خبرگان، کمیته‌ای تخصصی با عنوان کمیته تحقیق وجود دارد که وظیفه آن شناسایی، بررسی و ارزیابی شخصیت‌های واجد شرایط در سطح کشور است. این بررسی‌ها ممکن است بدون اطلاع خود افراد انجام شود.

به گفته آیت‌الله رشاد، پس از شناسایی چند نفر که در مظانّ رهبری قرار دارند، مرحله غربالگری دقیق‌تر آغاز می‌شود تا از میان آنها فردی که از نظر علمی، تقوایی و مدیریتی جامع‌تر و اصلح‌تر است، مشخص شود.

وی افزود: در این فرآیند، اصطلاح داوطلب اساساً نادرست است و برخی گزارش‌های رسانه‌ای که در روز‌های اخیر از داوطلبان رهبری یا رقابت میان افراد سخن گفته‌اند، دچار خطای مفهومی شده‌اند.

استاد رشاد با اشاره به برخی نمونه‌ها گفت: ممکن است فردی که در این بررسی‌ها مطرح می‌شود، اساساً عضو خبرگان نباشد یا حتی از این موضوع بی‌اطلاع باشد. همچنین در مواردی، فرد مورد نظر تمایلی به پذیرش مسئولیت ندارد و خبرگان باید او را متقاعد کنند؛ همان‌گونه که در تاریخ انقلاب و حتی در سیره امیرالمؤمنین (ع) نیز چنین بوده است.

وی این ویژگی را نقطه قوت نظام دانست و تأکید کرد: این‌که افراد برای کسب قدرت پیش‌قدم نمی‌شوند، بلکه حتی استنکاف می‌کنند، نشانه پاکی، تقوا، زهد و دوری از جاه‌طلبی است.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی گفت: این شیوه انتخاب ولی فقیه، که در آن نه رقابت قدرت وجود دارد و نه داوطلبی، از افتخارات مکتب شیعه و از زیبایی‌های نظام جمهوری اسلامی است؛ سازوکاری که بر تشخیص شایستگی، مسئولیت‌پذیری و پرهیز از هوا‌های نفسانی استوار است و در جهان سیاست، نمونه‌ای کم‌نظیر به شمار می‌آید.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، در ادامه سخنان خود با اشاره به روند انتخاب رهبر جدید توسط مجلس خبرگان رهبری، جزئیاتی از فرآیند رأی‌گیری و همچنین ویژگی‌های شخصیتی آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای را تشریح کرد.

وی با بیان اینکه پس از بررسی‌های اولیه و شناسایی گزینه‌های واجد شرایط، مرحله رأی‌گیری در مجلس خبرگان انجام شد، گفت: در ابتدا نوعی استمزاج و سنجش اولیه آرا صورت گرفت و مشخص شد که رأی آیت‌الله سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای نسبت به سایر گزینه‌ها بسیار بالاتر است و فاصله قابل توجهی با دیگران دارد.

استاد رشاد افزود: با وجود این، برای اطمینان بیشتر، بار دیگر رأی‌گیری رسمی و مجدد انجام شد؛ این رأی‌گیری به صورت حضوری، کتبی و ثبت‌شده انجام گرفت و حتی از آن فیلم‌برداری نیز شد تا همه مراحل شفاف و مستند باشد. در این مرحله نیز آرای ایشان نه‌تنها کاهش نیافت، بلکه افزایش یافت و در نهایت با اکثریت قاطع آرا به عنوان رهبر انتخاب شدند.

تبیین مفهوم بیعت در نظام جمهوری اسلامی

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه به موضوع بیعت پرداخت و گفت: ممکن است پرسیده شود که بیعت مردم با رهبر چگونه تحقق می‌یابد. در اینجا می‌توان گفت که مردم به نوعی با واسطه بیعت می‌کنند.

وی توضیح داد: مردم در سراسر کشور با رأی خود نمایندگانی را به عنوان اعضای مجلس خبرگان رهبری انتخاب می‌کنند. این نمایندگان که از سوی مردم مأذون هستند، در واقع وکلای ملت محسوب می‌شوند و وظیفه دارند فرد واجد شرایط رهبری را تشخیص دهند.

استاد رشاد افزود: وقتی خبرگان با رأی خود فردی را به عنوان رهبر انتخاب می‌کنند، در حقیقت مصادیق را تشخیص داده و بیعت را محقق می‌کنند؛ یعنی شأن بالقوه رهبری با این رأی به فعلیت تبدیل می‌شود.

وی تأکید کرد: این شیوه نه‌تنها اشکالی ندارد، بلکه در بسیاری از نظام‌های سیاسی دنیا نیز انتخاب‌های غیرمستقیم وجود دارد. به عنوان نمونه، در برخی کشور‌ها رئیس‌جمهور توسط پارلمان انتخاب می‌شود یا در ایالات متحده آمریکا نیز ساختار مجمع گزینندگان عملاً نقش تعیین‌کننده در انتخاب رئیس‌جمهور دارد.

استاد رشاد در بخش دیگری از سخنان خود به واکنش مردم پس از اعلام رسمی رهبری اشاره کرد و گفت: پس از اعلام نام رهبر جدید، در سراسر کشور فضایی از شور و هیجان شکل گرفت. مردم در شهر‌های مختلف به خیابان‌ها آمدند و تجمع‌های گسترده‌ای شکل گرفت.

وی اظهار داشت: در شرایطی که کشور در فضای حساس منطقه‌ای و در میانه تنش‌ها و تهدید‌های دشمنان قرار داشت، این حضور گسترده مردم پیام روشنی داشت. بسیاری از مردم تا سحر در خیابان‌ها حضور داشتند و با ابراز حمایت خود، به تعبیر او انقلاب و نظام را احیا کردند.

به گفته رشاد، این حضور گسترده مردمی باعث شد دشمنان که تصور می‌کردند شرایط کشور متزلزل خواهد شد، مایوس شوند.

چرایی گمنامی آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی در پاسخ به این پرسش که چرا آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای تا پیش از این برای بسیاری از مردم چهره‌ای کمتر شناخته‌شده بوده است، گفت: در بسیاری از نظام‌های سیاسی جهان، افرادی که قصد رسیدن به قدرت دارند، سال‌ها تبلیغات رسانه‌ای، فعالیت سیاسی و کارزار‌های تبلیغاتی انجام می‌دهند تا خود را مطرح کنند.

وی افزود:، اما در سازوکار ولایت فقیه، وضعیت کاملاً متفاوت است. اتفاقاً یکی از نقاط قوت این نظام همین است که فرد منتخب در پی مطرح کردن خود و کسب قدرت نبوده است.

آیت‌الله رشاد ادامه داد: انتخاب فردی که هیچ‌گاه در پی تبلیغ شخصی، کسب مقام یا جلب توجه عمومی نبوده، نشان‌دهنده تقوا، تواضع و دوری از جاه‌طلبی است.

وی با اشاره به زندگی شخصی آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای گفت: با وجود اینکه ایشان نزدیک به پنج دهه فرزند شخصیتی بوده‌اند که در بالاترین سطوح مسئولیت در جمهوری اسلامی حضور داشته است، اما هیچ‌گاه منصب رسمی یا جایگاه قدرتی را نپذیرفته‌اند.

استاد رشاد افزود: در بسیاری از کشور‌ها فرزندان مقامات عالی از موقعیت خانوادگی خود برای کسب قدرت یا ثروت استفاده می‌کنند، اما به گفته او، آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای نه در پی قدرت بوده‌اند، نه فعالیت اقتصادی و تجاری داشته‌اند و نه به دنبال بهره‌برداری از موقعیت خانوادگی خود رفته‌اند.

وی تأکید کرد: همین پرهیز از قدرت‌طلبی و زندگی در گمنامی و سادگی، به باور او نشانه‌ای از روحیه تواضع، زهد و فروتنی است.

آیت‌الله رشاد در پایان با اشاره به تفاوت این رویکرد با فرهنگ رایج قدرت در بسیاری از نظام‌های سیاسی جهان گفت: در حالی که در برخی کشور‌ها افراد برای رسیدن به قدرت رقابت‌های سنگین سیاسی و تبلیغاتی به راه می‌اندازند، در اینجا فردی انتخاب می‌شود که اساساً در پی مطرح کردن خود نبوده است.

به گفته وی، این موضوع را می‌توان نشانه‌ای از پاکی فرآیند و فاصله گرفتن آن از جاه‌طلبی‌های سیاسی دانست؛ ویژگی‌ای که به اعتقاد او از نقاط متمایز نظام مبتنی بر ولایت فقیه به شمار می‌رود.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی  به بیان نمونه‌های عینی از زهد، ورع و تربیت اخلاقی آیت‌الله سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای پرداخت و با ذکر چند خاطره تاکید کرد منش و تربیت خانوادگی رهبر جدید، ریشه در آموزه‌های پدر شهید و زاهد ایشان دارد.

استاد رشاد با ذکر خاطره‌ای از حدود سه دهه پیش گفت: حدود سی سال قبل، سه نفر از فرزندان شخصیت‌های کشور از جمله حاج‌آقا مجتبی خامنه‌ای موسسه کوچکی برای تولید سی‌دی‌های قرآنی راه‌اندازی کردند؛ در آن زمان چنین کاری فرهنگی و بسیار محدود بود. امّا هنگامی که رهبر شهید از ماجرا مطلع شدند، با قاطعیت و تندی مخالفت کردند و اجازه ندادند فرزندشان در فعالیت اقتصادی حتی در قالب کار فرهنگی شرکت کند.

وی افزود: برخی از نزدیکان از شدت برخورد آقا متعجب شدند، امّا ایشان با این تصمیم نشان دادند که ولایت و رهبری باید از هر شائبه مالی و تجاری مصون بماند. رشاد نتیجه گرفت این همان تربیت سختگیرانه‌ای است که باعث شد رهبر جدید، با روحیه‌ای کاملاً پاک و پرهیزکار، از هرگونه فعالیت اقتصادی فاصله بگیرد.

آیت‌الله رشاد با اشاره به ماجرای ازدواج فرزند رهبر شهید گفت: آقای محمدی گلپایگانی نقل کردند که هنگام خواستگاری پسرشان از دختر مقام معظم رهبری، آقا دو شرط اساسی گذاشتند: این وصلت، با سیدعلی حسینی خامنه‌ای است، نه با رهبر انقلاب اسلامی؛ یعنی هیچ بهره‌برداری سیاسی از انتساب به رهبری نباید صورت گیرد.  داماد باید تعهد دهد که وارد کار اقتصادی نشود.

به گفته استاد رشاد، این دو توصیه نشانه‌ای از بینش بلند و تربیت الهی رهبر شهید بود که فرزندان خویش را از دنیاطلبی و وابستگی به مال و قدرت بازمی‌داشت.

استاد رشاد با اشاره به مقام علمی رهبر جدید گفت: ایشان سال‌هاست استاد درس خارج فقه‌اند و شاگردان برجسته فراوانی تربیت کرده‌اند. به لحاظ علمی درس‌های ایشان بسیار پرمحتوا و پرطرفدار است. در جریان کرونا، وقتی ثبت‌نام اینترنتی برای درس‌ها اعلام شد، حدود ۳۸۰۰ نفر نام‌نویسی کردند؛ اما آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای از برگزاری درس خودداری کردند تا مبادا حضور گسترده در کلاس‌های ایشان به درس دیگر اساتید آسیب بزند.

آیت‌الله رشاد این تصمیم را نمونه‌ای روشن از ورع، تقوا و مبارزه با هوای نفس دانست و گفت: فقیهی که چنین حساسیت اخلاقی دارد، شایسته‌ترین فرد برای رهبری جامعه است.

تجربه طولانی در کنار رهبر شهید

استاد رشاد در بخش دیگری از سخنان خود اظهار داشت: آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای طی چهار دهه گذشته، همواره در کنار پدر بزرگوارشان بوده‌اند؛ مانند دستیار و مشاور امین، در جریان بسیاری از تصمیم‌های کلان کشور حضور داشته‌اند و از نزدیک با زیر و بم اداره نظام آشنا هستند.

او افزود: این تجربه بی‌نظیر باعث شده ایشان به تمام شئون فرهنگی، سیاسی و مدیریتی کشور تسلط داشته باشند؛ فرصتی که برای هیچ‌یک از فقها در این سطح فراهم نشده بود. رشاد این حضور طولانی را مشابه نقش مرحوم حاج احمد خمینی در کنار امام خمینی (ره) دانست.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به سوابق رزمی رهبر جدید گفت: ایشان در دوران دفاع مقدس در خط مقدم جبهه به عنوان بسیجی ساده جنگیدند و تا امروز نیز با نیرو‌های سپاه و ارتش روابط نزدیک و صمیمانه دارند.

استاد رشاد با نقل خاطره‌ای از شهید صیاد شیرازی افزود: در زمان جنگ، وقتی سپاه و ارتش طرح‌های عملیاتی خود را بررسی می‌کردند، رهبر شهید نیز نظر می‌دادند و طرح نهایی را اصلاح می‌کردند؛ امروز همان دقت و تسلط نظامی در وجود فرزند ایشان دیده می‌شود. به تعبیر من، پسر همان پدر است؛ نسخه جوان و زنده آن روح مجاهدت و تدبیر.

در پایان، آیت‌الله رشاد با اشاره به حوادث اخیر گفت: دشمنان خیال می‌کنند با شهادت رهبر انقلاب و انتخاب جانشین جدید می‌توانند نظام را متزلزل کنند، اما همان‌طور که قرآن وعده داده، مکروا و مکرالله والله خیر الماکرین؛ خدا تدبیر نهایی را بر عهده دارد.

او از مردم خواست با دعا، استقامت و بصیرت از رهبر جدید حمایت کنند و افزود: انقلاب از آغاز تا امروز زیر نظر نصرت الهی بوده است؛ ان‌شاءالله این نصرت ادامه خواهد یافت و امت اسلامی پیروز خواهد شد.