خیابان؛ از مسیر عبور تا عرصه زندگی و هویت شهری

به گزارش خبرنگار آنا، خیابان‌ها، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عناصر ساختار شهری، نه تنها مسیرهای عبور و مرور نیستند بلکه عرصه‌ای زنده و پویا برای تعاملات اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی محسوب می‌شوند. هر خیابان، با هویت، تاریخ و تجربه‌های اجتماعی خود، بخشی از روایت شهری و خاطره جمعی مردم را شکل می‌دهد و امکان مواجهه انسان‌ها با یکدیگر و با فرهنگ شهری را فراهم می‌آورد.

 بررسی ماهیت خیابان و تفاوت آن با فضاهایی چون کوچه، محله، پارک یا جاده، نشان می‌دهد که خیابان‌ها علاوه بر بعد فیزیکی، ساحت معنایی و اجتماعی نیز دارند که تأثیر عمیقی بر هویت شهر و ساکنان آن می‌گذارد. در ایران معاصر، شکل‌گیری خیابان به سبک مدرن تحت تأثیر روند مدرنیزاسیون اروپایی و سیاست‌های دوره پهلوی بوده است، به‌طوری‌که خیابان‌هایی همچون ناصرخسرو، لاله‌زار و انقلاب نمونه‌های اولیه برخورد با الگوهای شهری مدرن به‌شمار می‌روند. این تحولات نه تنها ساختار فضایی شهر را تغییر دادند، بلکه خیابان‌ها را به عرصه‌ای برای سیاست، اعتراض و رخدادهای اجتماعی تبدیل کردند.

محمدعلی روزبهانی، عضو هیئت علمی دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی دانشگاه هنر و معاون فرهنگی سابق دانشگاه هنر در گفت‌وگو با خبرنگار آنا با تأکید بر ضرورت فهم ماهیت خیابان اظهار کرد: خیابان را نمی‌توان با کوچه، محله، پارک یا حتی جاده و بزرگراه یکسان دانست. به گفته وی، جاده مسیری است که انسان را به مقصدی دور هدایت می‌کند و بزرگراه محل عبور سریع و بدون مکث است، اما خیابان فضایی است که زندگی شهری در آن جریان دارد و انسان در آن با هویت‌های اجتماعی و فرهنگی مختلف مواجه می‌شود. وی افزود خیابان زمانی معنا پیدا می‌کند که دارای هویت باشد و در غیر این صورت تفاوتی با مسیرهای عبوری نخواهد داشت.

پیوند خیابان با سیاست فرهنگی و هویت شهری

روزبهانی با بیان اینکه خیابان، سیاست و فرهنگ از یکدیگر جدا نیستند، اظهار کرد: خیابان تنها یک فضای عمومی فیزیکی نیست بلکه دارای ساحت باطنی و معنایی نیز هست که کمتر مورد توجه قرار گرفته است. وی افزود: شهرهای جدید ساخته می‌شوند و خیابان نیز محصول این ساخت است و اگر حیات درونی شهر شناخته شود، امکان شکل‌گیری سیاست فرهنگی مبتنی بر هویت بومی و انسانی فراهم خواهد شد.

تبدیل تجربه خیابان به تصویر در دوره معاصر

روزبهانی با اشاره به تغییر تجربه زیست شهری اظهار کرد: در گذشته خیابان محل تجربه‌های زنده جمعی بود، اما در دوران معاصر خیابان بیش از آنکه زیسته شود به تصویر تبدیل شده است. وی افزود تجربه‌های اجتماعی، آیین‌ها و کنش‌های جمعی در قالب تصویر بازتولید می‌شوند و همین امر موجب شکل‌گیری نوعی بحران سکونت و کاهش تجربه واقعی حضور در شهر شده است.

ضرورت بازگشت خیابان به عرصه زیست جمعی

روزبهانی در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: خیابان می‌تواند دوباره به عرصه شکل‌گیری جمعیت، معنا و تجربه مشترک انسانی تبدیل شود؛ همان‌گونه که در بازارهای تاریخی، تولید و زندگی روزمره در هم تنیده بود. وی افزود تحقق این هدف مستلزم توجه همزمان به امر فرهنگی، اقتصاد شهری و بازتعریف سیاست فرهنگی در فضای شهر است تا خیابان از سطح تصویر و مصرف فراتر رفته و به فضای واقعی زیست فرهنگی تبدیل شود.

خیابان به‌عنوان پدیده‌ای مدرن در ایران

علیرضا ولی، پژوهشگر مطالعات نظری انقلاب اسلامی با اشاره به شکل‌گیری خیابان در ایران معاصر به خبرنگار آنا گفت‌: خیابان به معنای امروزی آن پدیده‌ای مدرن است و در شهرهای پیشامدرن ساختارهایی متفاوت وجود داشت. 

وی افزود: نخستین خیابان‌های تهران مانند ناصرخسرو، لاله‌زار و خیابان انقلاب در نتیجه مواجهه با الگوهای شهری اروپا شکل گرفتند و مدرنیزاسیون آمرانه دوره پهلوی موجب حذف بسیاری از ساختارهای پیشین شهری شد. به گفته او، همین روند باعث شد خیابان به عرصه‌ای سیاسی تبدیل شود.

نقش رخدادهای تاریخی در هویت‌بخشی به خیابان

ولی  با اشاره به تأثیر انقلاب اسلامی بر فضای شهری گفت: خیابان‌ها پس از انقلاب حامل معنای تازه‌ای شدند و بسیاری از فضاهای شهری تغییر کارکرد پیدا کردند. وی تأکید کرد با این حال تا زمانی که تحول اساسی در اقتصاد سیاسی رخ ندهد، هویت فرهنگی خیابان‌ها پایدار نخواهد شد، زیرا شهر امروز بیش از آنکه محل تولید باشد به عرصه مصرف تبدیل شده است.

لزوم تغییر اقتصاد سیاسی برای تحول شهری

ولی با بیان اینکه آیین‌های فرهنگی و مذهبی تا زمانی که در کالبد شهر اثر نگذارند موقتی خواهند بود، اظهار کرد: تغییر واقعی زمانی رخ می‌دهد که معنا در ساختار شهری تجسد پیدا کند. به گفته وی، تحقق چنین وضعیتی نیازمند اصلاح بنیادین اقتصاد سیاسی و بازگشت تولید به محور حیات شهری است؛ در غیر این صورت خیابان‌ها همچنان در چارچوب الگوی مصرفی باقی خواهند ماند.