نایب رئیس اول کمیسیون صنایع مجلس در گفت‌وگو با آناتک بیان کرد
ولایتی: علم باید پلی میان ملت‌ها باشد، نه دیواری برای جدایی/ هیچ دانشمندی نباید به‌دلیل ملیت از مجامع علمی محروم شود
به گزارش خبرنگار آنا، پیام دکتر علی‌اکبر ولایتی، رئیس هیئت مؤسس و هیئت امنای دانشگاه آزاد اسلامی، در پنجمین کنفرانس بین‌المللی ائتلاف جهانی علیه آپارتاید علمی، توسط جواد محمدی، رئیس انجمن ژنتیک کشور و رئیس دفتر هیئت امنای دانشگاه آزاد اسلامی، قرائت شد.
ولایتی در این پیام با تأکید بر اینکه دانش فراتر از مرز‌های جغرافیایی، تفاوت‌های قومی و اختلافات سیاسی، یکی از بزرگ‌ترین سرمایه‌های مشترک بشریت است، آورده است:
«استادان ارجمند، پژوهشگران گرامی، اندیشمندان و فرهیختگان حاضر در این گردهمایی، میهمانان گران‌قدر، خانم‌ها و آقایان؛ سلام علیکم و رحمة‌الله.
مایه خرسندی و افتخار است که در این گردهمایی علمی و فرهنگی میزبان جمعی از اندیشمندان، استادان دانشگاه، میهمانان خارجی و پژوهشگران عدالت و آزادی علمی هستیم؛ کسانی که باور دارند دانش، فراتر از مرز‌های جغرافیایی، تفاوت‌های قومی و اختلافات سیاسی، یکی از بزرگ‌ترین سرمایه‌های مشترک بشریت است.
این همایش فرصت ارزشمندی برای طرح یکی از مسائل بنیادین جهان معاصر است؛ مسئله‌ای که نه‌تنها با سرنوشت دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی، بلکه با آینده تمدن بشری، عدالت بین‌المللی و حق ملت‌ها بر فرصت‌های برابر پیشرفت پیوند دارد. آپارتاید علمی را نمی‌توان صرفاً در چارچوب روابط دانشگاه‌ها یا مناسبات حرفه‌ای دانشمندان بررسی کرد؛ این مسئله به ماهیت نظام مناسبات قدرت و چگونگی توزیع فرصت‌های علمی و فناوری در جهان امروز بازمی‌گردد. امیدوارم این گردهمایی زمینه‌ساز گفت‌و‌گو‌های سازنده، شناخت دقیق‌تر ابعاد این پدیده و ارائه راهکار‌های علمی برای مقابله با هرگونه تبعیض و محرومیت در عرصه علم و دانش باشد.
در طول سال‌هایی که کشور ما تحت تحریم‌ها و فشار‌ها قرار داشته، پژوهشگران، جوانان و دانشمندان ایرانی فعالیت علمی را متوقف نکرده‌اند و حتی در دو سال گذشته نیز به پیشرفت‌های قابل توجهی دست یافته‌اند.
در هیچ آیینی به اندازه اسلام بر کسب معرفت، دانش‌ورزی و ژرف‌نگری تأکید نشده است. با نگاهی به قرآن کریم و احادیث پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) درمی‌یابیم که خداوند و اولیای او همواره همگان، نه‌فقط مؤمنان، را به تعقل و خردورزی دعوت کرده‌اند. کسانی که دین و علم را در تعارض می‌بینند، در برابر این همه تأکید ناگزیر به تأمل وادار می‌شوند؛ چراکه نه در منابع اسلامی و نه در تاریخ ظهور این دین، نشانه‌ای از علم‌ستیزی نمی‌توان یافت. اگر آیات و روایات مربوط به فضیلت علم را کنار یکدیگر قرار دهیم، مجموعه‌ای گسترده از آموزه‌های اسلامی درباره ارزش دانش و دانشمندان شکل می‌گیرد. اگر اولیای اسلام تا این اندازه بر فضیلت دانش و دانشمندان تأکید نکرده بودند، تمدن اسلامی به چنین عظمت و جایگاهی دست نمی‌یافت.
بالندگی علم در جهان امروز را اگر یکسره حاصل کوشش دانشمندان مسلمان و ایرانی ندانیم، دست‌کم باید بپذیریم که این بنای رفیع بر پایه دانش و تمدن والای ایران و اسلام استوار شده است. ایران یکی از مهم‌ترین کانون‌های پرورش و پیشرفت علومی همچون جبر، مثلثات، پزشکی و نجوم بوده و این دانش‌ها را به جهان، از جمله غرب، منتقل کرده است.
پس از ظهور اسلام، مسلمانان با تمدن‌های کهن روم، ایران و هند روبه‌رو شدند و در دوران عباسی، به‌ویژه از قرن دوم هجری، نهضت بزرگ ترجمه آغاز شد. آثار ارسطو، جالینوس، بقراط و دیگر حکیمان یونانی به زبان عربی ترجمه شد و در مقابل، آثاری همچون قانون و شفای ابوعلی‌سینا در قرن‌های یازدهم و دوازدهم میلادی با ترجمه به زبان لاتین به اروپا راه یافت و از زمینه‌های شکل‌گیری رنسانس علمی در غرب شد. به بیان دیگر، اروپای قرون وسطی که با افول علمی مواجه بود، در احیای علمی خود از دانشمندان مسلمان بهره فراوان برد.
هنگامی که از دوران طلایی علم در تمدن اسلامی سخن می‌گوییم، نام‌هایی به ذهن می‌آید که تاریخ بشر را دگرگون کردند. بسیاری از این دانشمندان در سرزمینی پرورش یافتند که امروز آن را ایران بزرگ فرهنگی می‌نامیم؛ گستره‌ای که افزون بر ایران، کشور‌های متعددی را دربرمی‌گیرد. ابوریحان بیرونی و خوارزمی در خوارزم، ابن‌سینا در بخارا، رازی در ری و خواجه نصیرالدین طوسی در طوس پرورش یافتند. بیرونی شعاع زمین را با روشی هوشمندانه اندازه‌گیری کرد، رازی از بنیان‌گذاران پزشکی بالینی بود و ابن‌سینا کتاب قانون را نوشت. آثار این دانشمندان به فارسی و عربی، دو زبان علمی تمدن اسلامی، نگاشته شد و دانشمندانی از سرزمین‌های دیگر نیز این میراث مشترک را گسترش دادند.
این تنوع نشان می‌دهد که علم مرز نمی‌شناخت، اما نقش ایرانیان در آن جایگاهی اساسی داشت. میراث ما تنها گذشته‌ای باشکوه نیست، بلکه مسئولیتی برای آینده است. پژوهشگران برجسته تاریخ علم نیز به این موضوع توجه کرده‌اند؛ از جمله دیمیتری گوتاس در کتاب «اندیشه یونانی، فرهنگ عربی» نهضت ترجمه را پروژه‌ای فرهنگی و سیاسی و هدفمند می‌داند و بر نقش ایرانیان، به‌ویژه خاندان برمکی و دیوان‌سالاران ایرانی بغداد، در حمایت از آن تأکید می‌کند. همچنین جورج صلیبا در آثار خود استدلال می‌کند که علم در تمدن اسلامی صرفاً واسطه انتقال دانش یونانی نبود، بلکه در حوزه‌هایی مانند ریاضیات نیز نوآوری‌های مستقلی در آن شکل گرفت. مونتگمری وات نیز در کتاب «تأثیر اسلام بر اروپای قرون وسطی» نشان می‌دهد که اروپای مسیحی عمدتاً از طریق منابع اسلامی با میراث یونانی آشنا شد.
علم نباید قربانی منازعات سیاسی و نظامی شود. دانشگاه، آزمایشگاه، کتابخانه و مرکز پژوهشی باید فضایی امن و مصون برای تولید و تبادل دانش باشند. هیچ اختلاف سیاسی نمی‌تواند محروم کردن مردم از حق آموزش، پژوهش و بهره‌مندی از دستاورد‌های علمی را توجیه کند.
آپارتاید علمی صورت‌های گوناگونی دارد؛ محروم کردن دانشمندان یک کشور از حضور در کنفرانس‌های بین‌المللی، جلوگیری از انتشار آثار آنان، محدود کردن دسترسی به پایگاه‌های اطلاعاتی و مجلات تخصصی، قطع همکاری‌های دانشگاهی، ممانعت از انتقال تجهیزات و فناوری‌های غیرنظامی، تبعیض در اعطای فرصت‌های مطالعاتی و نادیده گرفتن دستاورد‌های پژوهشگران ملت‌های دیگر، از جمله مصادیق این پدیده است.
در جریان حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی به کشورمان در اسفند و فروردین گذشته، مراکز علمی و پژوهشی کشور نیز هدف قرار گرفتند. این حملات نشان داد که زیرساخت‌های علمی نیز از تعرض مصون نمانده‌اند.
پیامد آپارتاید علمی تنها متوجه دانشمندان نیست؛ هنگامی که پژوهشگران از فعالیت علمی محروم می‌شوند، جامعه نیز از نتایج تحقیقات آنان بی‌بهره می‌ماند. این پدیده در نهایت به زیان سلامت عمومی، توسعه اقتصادی، امنیت غذایی، حفاظت از محیط زیست و پیشرفت‌های فرهنگی و اجتماعی همه ملت‌ها تمام می‌شود.
برای شناخت ریشه‌های این پدیده باید به ساختار قدرت در نظام بین‌المللی و تحول مناسبات علم و سیاست توجه کرد. پیوند فزاینده علم با قدرت‌های سیاسی و اقتصادی، نگاه سلطه‌گرایانه و تقسیم‌بندی نابرابر میان کشور‌های برخوردار و کمتر برخوردار، استفاده سیاسی از تحریم‌ها و محدودیت‌های بین‌المللی، تبدیل نهاد‌های علمی به ابزار رقابت‌های سیاسی و بی‌توجهی به عدالت در توزیع فرصت‌های علمی، از جمله عوامل شکل‌گیری آپارتاید علمی هستند.
علم زمانی به رسالت تاریخی خود عمل می‌کند که استقلال دانشگاه‌ها، آزادی تبادل اندیشه و امکان همکاری پژوهشگران حفظ شود. آنجا که تصمیم سیاسی جای معیار علمی را می‌گیرد، اعتماد میان جوامع دانشگاهی آسیب می‌بیند و بنیان همکاری‌های بین‌المللی سست می‌شود.
به باور من، ریشه برخی از عوامل دیگر را باید در زوال معنوی و جدایی انسان از خدا جست‌و‌جو کرد. این وضعیت حاصل جدایی انسان از فطرت الهی است. بازگشت به فطرت الهی انسان و احیای جهان‌بینی توحیدی بر مبنای اندیشه اسلامی و ایرانی، شاید بتواند زمینه‌ساز رنسانسی نو بر پایه وحدت عقل و وحی، توحید ناب و عدالت الهی باشد؛ الگویی برای جهان معاصر.
از منظر اسلام، علم و معرفت از ارزش‌های اساسی زندگی انسان است. نخستین آیه‌ای که بر پیامبر اکرم (ص) نازل شد، با فرمان خواندن آغاز می‌شود و نمادی از توجه ویژه اسلام به خواندن، آموختن و جست‌وجوی حقیقت است. قرآن کریم در آیات مختلف بر جایگاه والای صاحبان ایمان و دانش تأکید می‌کند. از این منظر، علم نه امتیاز انحصاری یک قوم، بلکه نعمتی الهی و ظرفیتی انسانی است که باید در مسیر تعالی جامعه و خدمت به بشریت به کار گرفته شود.
قرآن کریم در آیه ۱۳ سوره حجرات با اشاره به آفرینش انسان‌ها از زن و مرد و تقسیم آنان به ملت‌ها و قبایل برای شناخت یکدیگر، برتری‌جویی قومی و نژادی را نفی می‌کند و معیار برتری را نه نژاد و ملیت، بلکه تقوا می‌داند. همچنین در سوره مائده تأکید شده است که دشمنی با گروهی نباید انسان را از رعایت عدالت بازدارد؛ اصلی که برای مناسبات علمی بین‌المللی اهمیتی بنیادی دارد. حتی اختلافات سیاسی و اعتقادی نیز نمی‌تواند بهانه‌ای برای محروم کردن انسان‌ها از حقوق اساسی‌شان باشد.
بنابراین، آپارتاید علمی که بر تبعیض، انحصارطلبی و محروم‌سازی بنا شده است، با روح تعالیم اسلامی و اصول کرامت انسان، عدالت، معرفت و مسئولیت اجتماعی ناسازگار است.
ما در این همایش اعلام می‌کنیم که هرگونه تبعیض سازمان‌یافته در عرصه علم و دانش، با هر شکل و توجیهی، مردود و محکوم است. هیچ دانشمندی نباید به دلیل ملیت، نژاد، دین، زبان یا دیدگاه سیاسی از حضور در مجامع علمی محروم شود. هیچ دانشگاهی نباید به سبب تعلق به کشوری خاص از مشارکت در فعالیت‌های علمی بین‌المللی بازبماند و هیچ بیماری نباید به دلیل مناسبات سیاسی دولت‌ها از دارو، تجهیزات پزشکی و دانش درمانی محروم بماند.
مخالفت با آپارتاید علمی نباید به موضعی محدود به یک جغرافیا یا یک سیاست تبدیل شود. اگر تبعیض علیه دانشمندان ایرانی نادرست است، تبعیض علیه دانشمندان فلسطینی، آسیایی، اروپایی یا هر ملت دیگری نیز به همان اندازه نادرست است.
برای مقابله با آپارتاید علمی، پیشنهاد‌هایی مطرح می‌شود؛ نخست، تدوین منشور جهانی عدالت علمی با مشارکت دانشگاه‌ها، انجمن‌های علمی، سازمان‌های بین‌المللی و نهاد‌های مستقل، با تأکید بر آزادی تبادل دانش، منع تبعیض بر اساس ملیت و مذهب، حمایت از پژوهشگران و استقلال نهاد‌های علمی.
دوم، ایجاد سازوکار بین‌المللی پایش آپارتاید علمی و تأسیس نهادی مستقل برای رصد این پدیده و ارائه گزارش به سازمان ملل متحد.
سوم، تقویت همکاری علمی میان کشور‌های جهان اسلام از طریق شبکه‌های مشترک دانشگاهی، آزمایشگاه‌های منطقه‌ای، مراکز پژوهشی مشترک و دوره‌های آموزشی بین‌المللی.
چهارم، حمایت از دسترسی آزاد به دانش از طریق گسترش مجلات دسترسی آزاد، مخازن کتابخانه‌های الکترونیکی و شبکه‌های تبادل اطلاعات.
پنجم، حمایت از پژوهشگرانی که در معرض تبعیض قرار گرفته‌اند، از طریق اعطای فرصت‌های مطالعاتی و بورسیه، حمایت از انتشار آثار، دعوت از پژوهشگران محروم‌شده و فراهم کردن امکان حضور آنان در کنفرانس‌ها.
ششم، تفکیک روشن فعالیت‌های علمی از منازعات سیاسی و نظامی؛ هفتم، تقویت دیپلماسی علمی؛ و هشتم، افزایش سرمایه‌گذاری در آموزش و پرورش و ترویج اخلاق علمی و مسئولیت اجتماعی دانشمندان.
خانم‌ها و آقایان؛ تاریخ تمدن به ما می‌آموزد که هیچ ملت و تمدنی به‌تنهایی قادر به تولید همه دانش مورد نیاز انسان نیست. دستاورد‌های بزرگ علمی حاصل تلاش نسل‌های متوالی و تعامل انسان‌ها، ملت‌ها و فرهنگ‌هاست. دانش امروز بشر بر شانه‌های شرق و غرب، شمال و جنوب و تمدن‌های گوناگون بنا شده است.
اگر در گذشته دانشمندانی از ایران، خراسان، بغداد، دمشق، قاهره، اندلس، هند و دیگر سرزمین‌ها در کنار یکدیگر به گسترش علوم یاری رساندند، امروز نیز جهان برای حل مسائل پیچیده خود به مشارکت همه ملت‌ها نیازمند است.
ما معتقدیم علم باید پلی میان ملت‌ها باشد، نه دیواری برای جدایی؛ وسیله‌ای برای کاستن از رنج انسان‌ها باشد، نه ابزاری برای افزودن بر سلطه و محرومیت؛ و در خدمت عدالت و صلح قرار گیرد، نه تبعیض و انحصار.
از منظر اندیشه اسلامی، ارزش دانش آنگاه به کمال می‌رسد که در خدمت خیر عمومی، کرامت انسان و اصلاح زندگی اجتماعی قرار گیرد. بنابراین، دفاع از عدالت علمی صرفاً مطالبه‌ای دانشگاهی نیست، بلکه وظیفه‌ای اخلاقی و انسانی و مسئولیتی مشترک برای ملت‌هاست.
امیدوارم این همایش آغاز حرکتی جدی و پایدار برای شناسایی، مستندسازی و مقابله با اشکال گوناگون آپارتاید علمی باشد و دستاورد‌های آن در قالب پیشنهاد‌های اجرایی، همکاری‌های بین‌المللی و اقدامات دانشگاهی پیگیری شود.
در پایان، از تمامی استادان، پژوهشگران، میهمانان خارجی، اندیشمندان، مسئولان و برگزارکنندگان این گردهمایی برای تلاش در مسیر تحقق چنین هدف ارزشمندی صمیمانه سپاسگزارم و آرزومندم گفت‌و‌گو‌های این گردهمایی راه را برای همکاری‌های علمی گسترده‌تر و گام‌های مؤثرتر در مسیر عدالت جهانی هموار کند.
والسلام علیکم و رحمة‌الله و برکاته.»
انتهای پیام/
