چرا خوردن بستنی گاهی ناگهان سرمان را به درد می‌آورد
به گزارش خبرگزاری آنا؛ این حالت نام علمی دارد: «سردرد سرماپایه یا سردرد سرمامحور»؛ پدیده‌ای که بیشتر با نام‌های «سردرد بستنی» یا «انجماد مغزی» (Brain Freeze) شناخته می‌شود. انجمن بین‌المللی سردرد این نوع درد را سردردی تعریف می‌کند که در پی خوردن، نوشیدن یا حتی تنفس چیزی بسیار سرد ایجاد می‌شود. برخلاف تصور رایج، برای تجربه آن لازم نیست مقدار زیادی بستنی بخورید؛ گاهی تماس ناگهانی یک ماده بسیار سرد با سقف دهان یا بخش پشتی گلو کافی است.
این اتفاق هم چندان نادر نیست. «آدام تیلور»، استاد آناتومی دانشگاه لنکستر، در مطلبی که وب‌سایت «کانورسیشن» منتشر کرده است، به مطالعه‌ای با حضور ۶۱۸ فرد ۱۷ تا ۶۳ ساله اشاره می‌کند که در آن کمی بیش از نیمی از شرکت‌کنندگان گفته بودند چنین سردردی را تجربه کرده‌اند. این آمار نشان می‌دهد که برین فریز تجربه‌ای آشنا برای بسیاری از افراد است؛ هرچند همه به یک اندازه مستعد آن نیستند.
اما پرسش اصلی اینجاست: وقتی سرمای بستنی دهان را تحریک می‌کند، چرا درد به جای زبان یا سقف دهان، در پیشانی، شقیقه‌ها و گاهی اطراف چشم‌ها احساس می‌شود؟
عصب سه‌قلو؛ مسیری که پیام سرما را منتقل می‌کند
یکی از بازیگران مهم در این ماجرا، عصب سه‌قلو است؛ عصب بزرگی که اطلاعات حسی، از جمله درد و دما، را از بخش‌هایی از صورت و دهان به مغز منتقل می‌کند. هنگامی که سقف دهان به‌سرعت سرد می‌شود، مسیرهای عصبی مرتبط با این عصب فعال می‌شوند و ممکن است احساس درد ایجاد شود.
بااین‌حال، محل احساس درد همیشه با محل آغاز محرک یکسان نیست. در انجماد مغزی، سرما در دهان احساس می‌شود، اما درد می‌تواند در پیشانی یا شقیقه‌ها ظاهر شود. در پزشکی، این پدیده «درد ارجاعی» نام دارد؛ یعنی درد در ناحیه‌ای احساس می‌شود که با محل اصلی تحریک تفاوت دارد.
برای درک ساده‌تر ماجرا، می‌توان تصور کرد که پیام عصبی از یک نقطه آغاز می‌شود، اما مغز درد را در نقطه دیگری از سر احساس می‌کند. این توضیح کمک می‌کند بفهمیم چرا گاهی بدون آنکه ضربه‌ای به سر وارد شده باشد، تنها چند قاشق بستنی می‌تواند پیشانی را به درد بیاورد.
آیا رگ‌های خونی هم در این درد نقش دارند؟
توضیح انجماد مغزی فقط به عصب‌ها محدود نمی‌شود. تغییرات جریان خون در سر نیز از جمله سازوکارهایی است که پژوهشگران بررسی کرده‌اند. در یکی از آزمایش‌ها، محققان با استفاده از آب یخ عمدا این سردرد را ایجاد کردند و تغییراتی را در سرعت جریان خون یکی از سرخرگ‌های تأمین‌کننده خون مغز ثبت کردند. آزمایش‌های دیگری نیز شواهدی از تغییرات گردش خون مغز هنگام بروز انجماد مغزی ارائه کرده‌اند.
در توضیح رایج این پدیده گفته می‌شود که سرما ابتدا رگ‌های خونی را تنگ می‌کند و سپس آنها به‌سرعت گشاد می‌شوند و همین تغییر باعث درد می‌شود. وب‌سایت «سلامت دانشگاه هاروارد» نیز این سازوکار را به‌عنوان یکی از توضیحات مطرح‌شده بیان می‌کند. بااین‌حال، شواهد جدیدتر نشان می‌دهند که ماجرا ممکن است پیچیده‌تر از یک تغییر ساده در اندازه رگ‌ها باشد.
به نوشته تیلور در کانورسیشن، پژوهشگران هنوز علت دقیق این سردرد را به‌طور کامل مشخص نکرده‌اند. ارتباط میان پیام‌رسانی عصبی و تغییرات جریان خون از توضیح‌های مورد بررسی است، اما سهم دقیق هرکدام همچنان روشن نیست. کوتاه بودن حمله‌های درد نیز بررسی آن را دشوار می‌کند؛ زیرا ممکن است سردرد پیش از آنکه پژوهشگر فرصت بررسی کامل سازوکارش را پیدا کند، از بین برود.
انجماد مغزی چه ارتباطی با میگرن دارد؟
شباهت انجماد مغزی به برخی سردردهای دیگر، به‌ویژه میگرن، این پرسش را ایجاد کرده است که آیا این دو پدیده به هم مرتبط‌اند. پاسخ پژوهش‌ها یکدست نیست.
در مطالعه‌ای با حضور ۶۶۹ زن، افرادی که طی سال گذشته میگرن را تجربه کرده بودند، در مقایسه با زنانی که سابقه میگرن نداشتند، حدود دو برابر بیشتر احتمال داشت پس از نوشیدن آب بسیار سرد دچار سردرد شوند. اما پژوهش‌های دیگر نتیجه مشابهی نداشته‌اند.
برای نمونه، یک آزمایش در سال ۱۹۹۲ نشان داد که سردرد بستنی در افراد مبتلا به میگرن کمتر از گروه مقایسه ایجاد می‌شود. مطالعه بزرگ‌تری در سال ۲۰۲۰ نیز نشان داد که افراد مبتلا به میگرن لزوما بیشتر از دیگران انجماد مغزی را تجربه نمی‌کنند؛ هرچند کسانی از این گروه که دچار آن می‌شدند، معمولا درد شدیدتری گزارش می‌کردند.
برخی افراد نیز ممکن است پس از انجماد مغزی حمله میگرنی را تجربه کنند، اما این اتفاق ظاهرا برای همه رخ نمی‌دهد و سردرد بستنی محرک رایجی برای حمله میگرن محسوب نمی‌شود. بنابراین، هرچند این دو نوع سردرد ممکن است برخی مسیرهای انتقال درد را به اشتراک بگذارند، رابطه دقیق آنها هنوز روشن نیست.
چرا کودکان بیشتر از این سردرد شکایت می‌کنند؟
یکی از صحنه‌های آشنای روزهای گرم، کودکی است که با عجله بستنی می‌خورد و ناگهان قاشق را کنار می‌گذارد و دستش را روی پیشانی می‌گذارد. این تصویر تنها یک تجربه روزمره نیست؛ پژوهش‌ها نیز نشان داده‌اند که انجماد مغزی میان کودکان و نوجوانان رایج است، هرچند تحقیقات درباره گروه‌های سنی پایین‌تر هنوز محدودیت‌هایی دارد.
در یک پیمایش بزرگ از ۸۳۵۹ نوجوان، ۴۱ درصد گفته بودند سردرد ناشی از خوردن بستنی را تجربه کرده‌اند. اما آیا سرعت خوردن بستنی واقعا تفاوتی ایجاد می‌کند؟
برای بررسی این پرسش، پژوهشگران در کانادا آزمایشی ساده با حضور ۱۴۵ دانش‌آموز انجام دادند. به یک گروه گفته شد ۱۰۰ میلی‌لیتر بستنی را در کمتر از پنج ثانیه بخورند؛ گروه دیگر بیش از ۳۰ ثانیه برای خوردن همان مقدار زمان داشتند. حدود ۲۷ درصد از کودکانی که بستنی را سریع خوردند دچار برین فریز شدند؛ در گروهی که آهسته‌تر بستنی می‌خوردند، این میزان حدود ۱۳ درصد بود.
این نتیجه از توصیه‌ای ساده پشتیبانی می‌کند: آهسته خوردن بستنی می‌تواند احتمال بروز این سردرد را کاهش دهد. البته این آزمایش به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که سرعت خوردن تنها عامل مؤثر است، اما تفاوت مشاهده‌شده نشان می‌دهد که نحوه تماس ماده سرد با دهان اهمیت دارد.
وقتی درد شروع شد، چه باید کرد؟
خبر خوب این است که انجماد مغزی معمولا کوتاه‌مدت است و بدون درمان خاصی از بین می‌رود. در مطالعه‌ای که ۶۱۸ نفر را بررسی کرده بود، ۹۳ درصد سردردها کمتر از ۳۰ ثانیه طول کشیدند. البته همه حمله‌ها به این کوتاهی نیستند: در یک آزمایش، نوع کم‌شیوع‌تری از این سردرد به‌طور متوسط نزدیک چهار دقیقه ادامه داشت. معیارهای تشخیصی انجمن بین‌المللی سردرد نیز امکان ادامه درد تا ۱۰ دقیقه پس از کنار رفتن محرک سرد را در نظر می‌گیرند.
طبق توضیح «کلینیک کلیولند»، برای کاهش ناراحتی می‌توان خوردن یا نوشیدن ماده سرد را متوقف کرد و اجازه داد دمای دهان و گلو به حالت عادی برگردد. نوشیدن مایعی با دمای اتاق یا کمی گرم و تماس زبان با سقف دهان نیز ممکن است کمک‌کننده باشد. بااین‌حال، شواهد علمی محکمی وجود ندارد که نشان دهد ترفندهایی مانند فشردن زبان به سقف دهان حتما سردرد را سریع‌تر متوقف می‌کنند.
پیشگیری ساده‌تر به نظر می‌رسد: بستنی و نوشیدنی‌های بسیار سرد را آهسته‌تر مصرف کنید و از تماس ناگهانی مقدار زیادی ماده سرد با سقف دهان بپرهیزید. بیشتر افراد برای انجماد مغزی به دارو یا مراجعه پزشکی نیاز ندارند، اما اگر سردردها مکرر، طولانی یا غیرمعمول‌اند، بهتر است با پزشک مشورت کنند؛ زیرا نباید هر سردردی را به خوردن ماده سرد نسبت داد.
لذت بستنی، بدون مسابقه با زمان
انجماد مغزی یادآوری کوچکی است از اینکه بدن چگونه به تغییر ناگهانی دما واکنش نشان می‌دهد؛ واکنشی که سازوکار دقیق آن هنوز کاملاً شناخته نشده است. پژوهش‌ها نقش عصب سه‌قلو و احتمالاً تغییرات جریان خون را مطرح می‌کنند، اما هنوز پاسخ نهایی درباره علت این درد در دست نیست.
بااین‌حال، برای لذت بردن از بستنی لازم نیست منتظر حل همه پرسش‌های علمی بمانیم. شواهد موجود یک توصیه عملی روشن دارند: آهسته‌تر بخورید. شاید با همین تغییر ساده بتوان از برخورد ناگهانی با آن درد تیز پیشانی جلوگیری کرد و فرصت بیشتری برای لذت بردن از همان چیزی داشت که در روز گرم تابستان به سراغش رفته‌ایم.
انتهای پیام/
