بعد از کلیک روی لینک آلوده، چه کار کنیم

حملات فیشینگ و لینک‌های جعلی از روش‌هایی هستند که مهاجمان برای سرقت اطلاعات شخصی، دسترسی به حساب‌های کاربری یا سوءاستفاده مالی از آن‌ها استفاده می‌کنند. با این حال، همه سناریوها یکسان نیستند و اقدام لازم به این بستگی دارد که کاربر فقط لینک را باز کرده، اطلاعاتی وارد کرده یا برنامه‌ای را نصب کرده باشد.
آناتک در گفت‌وگو با امیر شکاری، کارشناس فناوری اطلاعات به یکی از موقعیت‌های حساس در زندگی دیجیتال می‌پردازد؛ وقتی کاربر روی لینکی مشکوک کلیک کرده و نمی‌داند باید چه اقدامی انجام دهد. از تشخیص خطر و حفاظت از اطلاعات بانکی تا بازیابی امنیت حساب‌های کاربری، در این مطلب بررسی می‌کنیم که پس از کلیک روی لینک آلوده، کدام اقدامات ضروری‌اند و چه اشتباهاتی ممکن است خسارت را بیشتر کنند.

آیا فقط بازکردن لینک می‌تواند گوشی را آلوده کند یا حتما باید برنامه‌ای نصب شود؟

این موضوع به نوع حمله، محتوای صفحه، وضعیت امنیتی دستگاه و نرم‌افزارهای آن بستگی دارد. بسیاری از حملات فیشینگ با هدایت کاربر به صفحه‌ای جعلی و فریب او برای واردکردن اطلاعات انجام می‌شوند؛ در این حالت ممکن است اصلا نیازی به نصب برنامه نباشد.

در مقابل، برخی حملات با دانلود و نصب برنامه مخرب یا سوءاستفاده از آسیب‌پذیری‌های نرم‌افزاری انجام می‌شوند. بنابراین نمی‌توان گفت هر لینکی که باز شود، گوشی را هک می‌کند؛ همان‌طور که نمی‌توان به دلیل مشاهده‌نکردن نشانه‌های غیرعادی، از امن‌بودن دستگاه مطمئن شد.

چرا کاربران عادی قربانی حملات سایبری می‌شوند

اگر کاربری روی یک لینک مشکوک کلیک کند، اما هنوز اطلاعاتی وارد نکرده باشد، اولین اقدام چیست؟

اولین اقدام این است که کاربر صفحه مشکوک را ببندد و از واردکردن هرگونه اطلاعات، دانلود فایل یا نصب برنامه خودداری کند. البته باید میان بازکردن یک لینک و انجام اقدامات بعدی تفاوت قائل شد. بازشدن لینک به معنای آلوده‌شدن گوشی یا سرقت اطلاعات نیست؛ اما نمی‌توان در همه شرایط هم خطر را صفر دانست.

اگر فقط صفحه باز شده و هیچ اطلاعاتی وارد نشده، برنامه‌ای نصب نشده و مجوزی هم داده نشده باشد، وضعیت با حالتی که کاربر اطلاعات بانکی خود را وارد کرده یا برنامه‌ای را نصب کرده، متفاوت است. در ادامه باید بررسی شود که آیا فایل دانلود شده، مجوزی اعطا شده یا نشانه غیرعادی دیگری در دستگاه وجود دارد یا خیر.

اگر کاربر اطلاعات کارت بانکی، رمز عبور یا کد تایید پیامکی خود را در صفحه جعلی وارد کرده باشد، چه کاری باید انجام دهد؟

در این وضعیت، اقدام باید متناسب با اطلاعاتی باشد که در اختیار مهاجم قرار گرفته است. اگر اطلاعات کارت بانکی یا اطلاعات ورود به خدمات بانکی وارد شده، کاربر باید به سرعت از طریق شماره تماس یا مسیر رسمی بانک با آن ارتباط بگیرد و درباره مسدودسازی کارت، محدودکردن دسترسی یا اقدامات حفاظتی لازم راهنمایی بگیرد. نباید برای تماس با بانک از شماره یا لینکی استفاده کند که در همان پیام مشکوک درج شده است.

اگر رمز عبور یک حساب وارد شده، باید از دستگاهی مطمئن آن را تغییر دهد و در صورت استفاده از همان رمز در سرویس‌های دیگر، رمز آن حساب‌ها را نیز عوض کند. فعال‌کردن احراز هویت دومرحله‌ای و بررسی نشست‌های فعال و دستگاه‌های متصل هم اهمیت دارد.

اگر کد تایید یک‌بارمصرف در اختیار مهاجم قرار گرفته، موضوع فوری‌تر است؛ زیرا ممکن است آن کد برای ورود به حساب یا تایید یک عملیات استفاده شود. در صورت مشاهده تراکنش غیرمجاز، باید بی‌درنگ با بانک تماس گرفت و موضوع را از مسیرهای رسمی پیگیری کرد.

اگر کاربر پس از کلیک، برنامه‌ای را نصب کرده باشد یا فایل مشکوکی دانلود شده باشد، چه اقدامی لازم است؟

در این حالت، کاربر باید از اجرای دوباره برنامه مشکوک خودداری کند و اگر احتمال می‌دهد برنامه به اطلاعات حساس دسترسی پیدا کرده، تا زمان بررسی از انجام عملیات بانکی یا واردکردن رمزهای مهم با همان دستگاه پرهیز کند.

اگر برنامه مشکوک نصب شده یا مجوزهای حساسی مانند دسترسی به پیامک‌ها، فایل‌ها یا قابلیت‌های دسترس‌پذیری دریافت کرده باشد، لازم است وضعیت برنامه و مجوزهای آن بررسی شود. در گوشی‌های اندرویدی می‌توان از قابلیت امنیتی Google Play Protect برای بررسی برنامه‌های مضر استفاده کرد؛ البته نتیجه اسکن به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که هیچ خطری وجود ندارد.

اگر کاربر نمی‌تواند برنامه یا مجوزهای مشکوک را با اطمینان شناسایی کند، بهتر است از یک متخصص معتبر کمک بگیرد. همچنین باید سیستم‌عامل و برنامه‌ها از مسیرهای رسمی به‌روزرسانی شوند و از نصب ابزارهای امنیتی ناشناس که خودشان ممکن است مخرب باشند، پرهیز شود.

آیا بعد از کلیک روی لینک آلوده باید اینترنت گوشی را قطع یا دستگاه را خاموش کرد؟

خاموش‌کردن گوشی برای همه موارد ضروری نیست و نباید آن را یک راهکار عمومی برای هر کلیک مشکوک دانست. اگر نشانه‌هایی از نصب برنامه مخرب یا دسترسی غیرمجاز وجود دارد، قطع موقت اتصال شبکه می‌تواند به محدودکردن ارتباط احتمالی برنامه با سرورهای بیرونی کمک کند؛ اما این اقدام به‌ تنهایی مشکل را برطرف نمی‌کند.

مهم است که کاربر بر اساس نوع حادثه تصمیم بگیرد. اگر فقط یک صفحه جعلی باز شده و اطلاعاتی وارد نشده است، اقدامات لازم با شرایطی که یک برنامه مشکوک نصب شده یا اطلاعات بانکی در معرض خطر قرار گرفته، یکسان نیست. در موارد جدی، بهتر است کاربر از دستگاه دیگری که به آن اعتماد دارد برای تماس با بانک، تغییر رمزها و پیگیری حساب‌های حساس استفاده کند.

اگر حساب پیام‌رسان یا شبکه اجتماعی کاربر پس از کلیک در معرض دسترسی غیرمجاز قرار گرفته باشد، چه باید بکند؟

کاربر باید از مسیر رسمی همان سرویس برای بازیابی و ایمن‌سازی حساب اقدام کند. اگر هنوز به حساب دسترسی دارد، لازم است رمز عبور را تغییر دهد، نشست‌های فعال را بررسی کند و دستگاه‌ها یا نشست‌های ناشناس را از حساب خارج کند. فعال‌کردن احراز هویت دومرحله‌ای نیز می‌تواند یک لایه حفاظتی اضافه ایجاد کند.

اگر دسترسی به حساب از دست رفته باشد، باید از فرایند رسمی بازیابی حساب استفاده شود. همچنین لازم است حساب ایمیل یا شماره تلفنی که برای بازیابی آن حساب استفاده می‌شود، بررسی و ایمن شود؛ زیرا دسترسی مهاجم به این مسیرها ممکن است بازیابی حساب را دشوار کند.

اگر از حساب کاربر برای ارسال پیام‌های مشکوک به مخاطبان استفاده شده باشد، پس از بازپس‌گیری کنترل حساب باید به مخاطبان هشدار دهد که روی لینک‌های ارسال‌شده کلیک نکنند.

آیا تغییر رمز عبور از همان گوشی که احتمال آلودگی آن وجود دارد، کافی است؟

اگر احتمال می‌دهیم دستگاه به برنامه مخرب آلوده شده باشد، تغییر رمزهای حساس از همان دستگاه ممکن است کافی نباشد؛ زیرا در برخی سناریوها، برنامه مخرب می‌تواند اطلاعات جدید را نیز در معرض خطر قرار دهد. در چنین شرایطی بهتر است از دستگاهی مطمئن برای تغییر رمزها و ایمن‌سازی حساب‌ها استفاده شود.

همچنین تغییر رمز به‌تنهایی همه دسترسی‌های قبلی را لزوماً قطع نمی‌کند. کاربر باید در صورت امکان نشست‌های فعال، دستگاه‌های متصل و روش‌های بازیابی حساب را بررسی کند و دسترسی‌های ناشناس را حذف کند. اگر احتمال سرقت اطلاعات بانکی وجود دارد، تغییر رمز نباید جایگزین تماس فوری با بانک شود.

از کجا بفهمیم گوشی آلوده شده یا اطلاعاتمان به سرقت رفته است؟

نشانه‌هایی مانند نصب برنامه ناشناس، درخواست مجوزهای غیرمنتظره، ورودهای ناشناس به حساب‌ها، پیام‌هایی که کاربر ارسال نکرده، تغییر تنظیمات یا تراکنش‌های غیرمجاز می‌توانند هشداردهنده باشند. با این حال، نبودن این نشانه‌ها به معنای امن‌بودن قطعی دستگاه یا حساب نیست.

به همین دلیل، بررسی باید متناسب با اتفاقی باشد که رخ داده است. اگر اطلاعات ورود وارد شده، حساب مربوطه باید ایمن‌سازی شود؛ اگر برنامه‌ای نصب شده، خود دستگاه و مجوزهای آن باید بررسی شوند؛ و اگر تراکنش غیرمجاز دیده شده، موضوع باید فوراً از مسیر رسمی بانک پیگیری شود.

چه زمانی باید گوشی را به تنظیمات کارخانه برگرداند؟ آیا این کار همه مشکلات را حل می‌کند؟

بازگرداندن گوشی به تنظیمات کارخانه نباید اولین واکنش به هر لینک مشکوک باشد. این اقدام ممکن است در برخی شرایط بخشی از فرایند پاک‌سازی دستگاه باشد، اما تصمیم درباره آن باید با توجه به نوع آلودگی و وضعیت دستگاه گرفته شود.

پیش از چنین اقدامی، کاربر باید درباره حفظ اطلاعات ضروری و تهیه نسخه پشتیبان امن تصمیم بگیرد؛ زیرا بازگردانی به تنظیمات کارخانه می‌تواند اطلاعات دستگاه را پاک کند. همچنین اگر اطلاعات حساب‌ها قبلا در معرض خطر قرار گرفته باشند، بازنشانی گوشی به‌تنهایی آن اطلاعات را از اختیار مهاجم خارج نمی‌کند. رمزهای افشاشده، نشست‌های فعال و دسترسی‌های غیرمجاز باید جداگانه بررسی و اصلاح شوند.

در امنیت دیجیتال، همه‌چیز به پیشگیری ختم نمی‌شود. حتی کاربری که با یک پیام جعلی فریب خورده، هنوز می‌تواند با واکنش درست از گسترش خسارت جلوگیری کند. نکته مهم این است که بعد از یک کلیک مشکوک، تصمیم‌ها را بر اساس نوع اتفاق بگیریم: بازشدن یک صفحه، افشای رمز عبور، نصب برنامه ناشناس و وقوع تراکنش غیرمجاز، چهار وضعیت متفاوت‌اند و هرکدام به اقدام متناسب خود نیاز دارند.