از شکاف میان علم و صنعت تا معضل ترانزیت / چرا ظرفیت‌های پنهان صنعت ریلی ایران هنوز شکوفا نشده‌اند؟

به گزارش خبرگزاری آنا، صنعت ریلی ایران در برهه کنونی، با مجموعه‌ای از چالش‌های چندبعدی دست‌وپنجه نرم می‌کند که ریشه در تداخل میان مسائل فنی، اقتصادی و دیپلماسی دارد. از یک سو، ضرورت گذار از مدل‌های سنتی نگهداری ناوگان به سمت هوشمندسازی و استفاده از فناوری‌های پیش‌بینانه با وجود پتانسیل‌های بالای علمی، همچنان با نبود زیرساخت‌های آماری و نظارتی دقیق مواجه است. اگرچه پیوند میان مراکز دانشگاهی و صنایع ریلی از طریق جذب نخبگان و کارآموزان برقرار شده، اما این تعامل هنوز نتوانسته است به یک بومی‌سازی استراتژیک منجر شود که نیاز‌های حساس الکترونیکی و کنترلی را به طور کامل پوشش دهد.

از سوی دیگر، بزرگ‌ترین مانع در مسیر خودکفایی، نه نبود دانش مهندسی، بلکه ناتوانی در دستیابی به اقتصاد مقیاس است. در شرایطی که تحریم‌ها مسیر صادرات را مسدود کرده و تیراژ تولید داخلی پایین باقی مانده، قیمت تمام‌شده تولید قطعات استراتژیک همچنان از نمونه‌های وارداتی فراتر می‌رود؛ موضوعی که تولید قطعات پیچیده‌ای نظیر میل‌لنگ یا سیستم‌های قدرت را با عدم توجیه اقتصادی مواجه کرده است.

رحمت الله پوربابایی، رئیس انجمن صنایع ریلی، در گفت‌و‌گو با خبرنگار اقتصادی آنا، به بررسی چالش‌های فناوری‌های دیجیتال و ضرورت بومی‌سازی قطعات استراتژیک در ناوگان ریلی ایران پرداخت و در پاسخ به این پرسش که نقش هوشمندسازی و به‌کارگیری فناوری‌های دیجیتال، از جمله اینترنت اشیاء و سیستم‌های عیب‌یابی پیش‌بینانه در کاهش هزینه‌های نگهداری ناوگان ریلی چگونه خواهد بود، گفت: موضوع هوشمندسازی و استفاده از فناوری‌های دیجیتال در صنعت ریلی، حوزه‌ای است که پتانسیل بالایی دارد، اما هنوز به نتایج ملموس و آماری نرسیده است.

وی اظهار داشت: اگرچه استفاده از سیستم‌های هوشمند برای اعلام هشدار (آلارم) در مورد بروز خطا در اجزای حساس، نظیر محور‌های چرخ یا سیستم‌های محرک موتور، از نظر فنی کاربرد دارد و مراحل اولیه آن طی شده است، اما هنوز نمی‌توان گفت که این فناوری‌ها به نتیجه‌ی مطلوب و تثبیت‌شده‌ای در ارتقای بهره‌وری رسیده‌اند. ما هنوز در مسیر رسیدن به جایگاهی هستیم که بتوانیم اثرگذاری دقیق این علم‌ها را به صورت آماری و کمی در صنعت ریلی اندازه‌گیری کنیم.

چالش بومی‌سازی و وابستگی به واردات قطعات

پوربابایی در ادامه، با پرسش از چالش اصلی در مسیر بومی‌سازی فناوری‌ها و کاهش وابستگی به قطعات وارداتی، تأکید کرد: در راستای خودکفایی، مهندسی و توان فنی کشور در سطح بسیار بالایی قرار دارد و پتانسیل تولید تقریباً تمامی مجموعه‌ها و قطعات در داخل وجود دارد. ما در بخش‌های مختلف از جمله تجهیزات باری و مسافری، پیشرفت‌های قابل توجهی داشته‌ایم و در ساخت قطعات لوکوموتیو نیز گام‌های مهمی برداشته‌ایم.

وی در ادامه توضیح داد: با وجود توان مهندسی بالا، چالش اصلی ما در بومی‌سازی، مسئله توجیه اقتصادی است. به دلیل پایین بودن تیراژ تولید و محدودیت‌های صادراتی ناشی از تحریم‌ها، قیمت تمام‌شده تولید داخلی در برخی قطعات، بسیار بالاتر از نمونه‌های خارجی است که این امر، اقتصاد مقیاس را مختل می‌کند.

موانع تولید قطعات استراتژیک و چشم‌انداز تولید داخلی

رئیس انجمن صنایع ریلی در پایان با اشاره به وضعیت تولید قطعات پیچیده گفت: در برخی قطعات استراتژیک مانند میل‌لنگ، اگرچه توان فنی و تجهیزات لازم برای تولید آنها در داخل کشور وجود دارد، اما به دلیل نبود بازار گسترده و پایین بودن تیراژ، تولید آنها از نظر اقتصادی توجیه ندارد؛ چرا که قیمت تمام‌شده بسیار فراتر از قیمت جهانی خواهد بود.

وی افزود: با این حال، روند بومی‌سازی متوقف نشده است. در بسیاری از بخش‌ها، از جمله تولید توربین‌ها و اجزای موتور، بخش عمده‌ای از قطعات به صورت داخلی تولید و مونتاژ می‌شوند و تلاش‌ها برای گسترش این روند و رسیدن به خودکفایی در قطعات پیچیده همچنان ادامه دارد.

چالش‌های ساختاری در صنعت ریلی؛ از شکاف میان دانشگاه و صنعت تا معضل ترانزیت

پوربابایی به بررسی تعاملات میان مراکز علمی و صنایع ریلی، چالش‌های بومی‌سازی تجهیزات الکترونیک قدرت و معضلات مربوط به ترانزیت ریلی در سایه تحریم‌ها پرداخت و در پاسخ به این پرسش که انجمن صنایع ریلی تا چه میزان توانسته است از ظرفیت‌های نخبگان دانشگاهی و شرکت‌های دانش‌بنیان برای خودکفایی در تولید تجهیزات حساس استفاده کند، گفت: در حال حاضر، پیوند میان علم و صنعت در حوزه ریلی از طریق جذب دانشجویان و کارآموزان در شرکت‌های عضو انجمن شکل گرفته است؛ به طوری که بسیاری از دانش‌جویان رشته‌های مرتبط، فعالیت‌های عملیاتی خود را در این صنعت آغاز می‌کنند.

وی اظهار داشت: با وجود این ارتباط فیزیکی و آموزشی، هنوز نمی‌توان گفت: این تعاملات منجر به یک بومی‌سازی استراتژیک و هم‌راستا با نیاز‌های صنعت شده است. در واقع، اگرچه ظرفیت‌های علمی وجود دارد، اما توجه کافی از سوی نهاد‌های تصمیم‌گیرنده به توسعه این همکاری‌های فناورانه در سطح کلان صورت نگرفته است.

معضل ترانزیت و ضعف در مدیریت مسیر‌های مرزی

رئیس انجمن صنایع ریلی در ادامه به بررسی چالش‌های مربوط به ظرفیت‌های ترانزیت و وابستگی به مسیر‌های دریایی پرداخت و گفت: در گذشته، تمرکز اصلی بر برخی مسیر‌های مشخص بود، اما به نقاط استراتژیک و سایر گمرکات مرزی توجه کافی نمی‌شد. برای نمونه، در مرز سرخس، میزان ورود و خروج واگن‌ها در طول سالیان متمادی با افت شدیدی مواجه شد که نشان‌دهنده ضعف در مدیریت ترانزیت ریلی و عدم هماهنگی میان نهاد‌های مختلف است.

وی افزود: مشکل اصلی تنها مربوط به زیرساخت‌های ریلی نیست، بلکه مدیریت مسیر‌های ترانزیتی مستلزم هماهنگی‌های گسترده در سطح وزارت امور خارجه و سایر دستگاه‌های اجرایی است. ضعف در دیپلماسی اقتصادی و عدم تسهیل تردد در مرز‌های غیردریایی، مانع از بهره‌برداری حداکثری از ظرفیت‌های ترانزیتی کشور شده است.

تأثیر تحریم‌ها بر ناوگان و ترانزیت ریلی

پوربابایی در بخش پایانی سخنان خود به تأثیرات تحریم بر صنعت ریلی اشاره کرد و گفت: تحریم‌ها نه تنها بر تولید، بلکه بر ظرفیت‌های ترانزیتی نیز تأثیرگذار بوده‌اند. در دوره‌ای که ظرفیت‌های ریلی و واگن‌های ایرانی در کشور‌های حوزه CIS کشور‌های مستقل مشترک‌المنافع با محدودیت‌های سیاسی مواجه بود، بسیاری از فرصت‌های ترانزیتی از دست رفت. اگرچه از نظر فنی، واگن‌های ایرانی هیچ محدودیتی برای تردد ندارند، اما چالش‌های سیاسی و دیپلماسی بین‌المللی باعث شده است که مسیر‌های ریلی و جاده‌ای، به‌ویژه در بخش ترانزیت، در سایه قرار گیرند.

وی تأکید کرد: برای خروج از این وضعیت، نیاز به نگاهی فراتر از صنعت ریلی و توجه به تمامی مسیر‌های گمرکی و مرزی داریم تا بتوانیم جایگزین‌های کارآمدی برای مسیر‌های دریایی ایجاد کنیم.