وقف، انفاق پایدار و چشمه جوشان احسان

خبرگزاری آنا | وقف در لغت به معنای حبس و در اصطلاح فقهی، حبس عین مال و تسبیل منافع(تحبیس الاصل و تسبیل المنفعه) برای امور خیریه و عام المنفعه است. به عبارت دیگر، واقف، ملکی را از مالکیت خود خارج و منافع و ثمرات آن را به صورت دائمی یا موقتی به مصارف خاص یا عام اختصاص می‌دهد.

یکی از مهم ترین از آموزه های اجتماعی دین اسلام که بر اساس تعاون و مساوات بنا نهاده شده است مسئله وقف است که در روایات از آن به «صدقه جاریه» تعبیر شده است و می توان گفت وقف چشمه جوشانی از احسان و خیرات است که همگان می توانند از عواید آن بهره مند شوند.

همانطور که آیات و روایات به طور مکرر بندگان را از تکاثر، بخل، تفاخر و جمع مال حرام نهی می کنند به انفاق و صدقه و وقف نیز توصیه می کنند که در این میان مسئله وقف دارای ارزش مهمی است؛ چراکه واقف با این عمل خداپسندانه می تواند هم در زمان حیات و هم در زمان ممات خود این چشمه جوشان را ساری و جاری نگه دارد.

 در حقیقت وقف یک باقیات الصالحات دائمی است که ثمره اش ماندگار است چرا که ممکن است صدقه یا انفاق موقت و زودگذر و بهره مندی از آن شامل افراد زنده ای باشد که صدقه یا انفاق را دریافت می کنند اما وقف دائمی و پایدار است و می توان از آن به «انفاق پایدار» تعبیر کرد چراکه نسل های بعدی نیز می توانند از آن بهره مند شوند. 

به همین خاطر وقف نه تنها یک عمل خیرخواهانه و بر اساس آموزه های دینی است بلکه عامل مهمی برای توسعه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی در جوامع است و می توان با یک برنامه ریزی درست و هدف گذاری در نیت واقفان شکوفایی و بهره وری مضاعف را رقم زد.

در حقیقت وقف مصداق بارز یک فرهنگی غنی در دین اسلام است که به واسطه آن می توان عدالت اجتماعی را در جوامع نهادینه کرد چراکه وقف باعث می شود ثروتمندان در اندیشه فقرا باشند و برای حیات بهتر فقرا و همچنین سعادت دنیوی و اخروی خودشان اقدام به وقف نمایند.

در مسئله وقف با توجه به اینکه اصل مال حبس می شود و تنها عواید و ثمرات و مافع آن مورد استفاده قرار می گیرد، باعث حفظ اصل اموال شده و رشد و تولید ملی را به دنبال خواهد داشت و در توزیع عادلانه ثروت و عدالت اجتماعی نیز تاثیر مثبتی دارد چرا که وقف به نوعی سرمایه گذاری دائمی در راستای رفع نیازهای پایدارعام المنفعه است.

بر اساس مستندات تاریخی در همهادوار تاریخ موضوع وقف در جامعه وجود داشته و بر اساس نیازهای عمومی، انواع وقف ها بر اساس نیات واقفان و نوع کارکرد وقف انجام می گرفته است. امروزه نیز با توجه تغییر اقتضائات زمانی و مکانی و تغییر نیازهای عمومی با توجه به پیشرفت و آبادنی روستاها و شهرها، نوع وقف نیز دچار تغییر و تحول شده است و به عبارت دیگر هدف گذاری در وقف اهمیت ویژه ای پیدا کرده است.

اگر در گذشته به طور مثال ملکی برای احداث مکتب خانه در روستا وقف می شد امروزه این وقف باید برای احداث مدرسه و کتابخانه باشد چرا که کارکرد وقف باید به گونه ای باشد که «مسلوب المنفعه» و «متعذرالمصرف» نباشد به همین خاطر راهنمایی واقفین قبل از وقف یکی از مهم ترین اقداماتی است که سازمان اوقاف باید به آن اهتمام ویژه ای داشته باشد.

همینطور از دیگر نکات مهم وقف این است که دوراندیشی در نوع وقف و کارکرد آن باید رعایت شود چراکه قرار است وقف انجام شده به صورت پایدار و ماندگار در جامعه باشد تا هم افراد حاضر بتوانند از آن بهره مند شوند، هم نسل های بعدی بتوانند از منافع آن استفاده کنند و هم در آینده اگر احیانا موقوفه ای کارکرد خود را از دست بدهد، بتوان به راحتی عنوان کارکرد آن را به نزدیک ترین نیت واقف تغییر داد.